Кіріспе

Аяқ сүйектері

Адам денесінде тарс (tarsi) – тібік және тоқпан сүйектерінің төменгі ұшы мен аяқ шегінің арасында орналасқан әрбір аяқтағы жеті бунақ сүйектің жиынтығы. Ол орта аяқтан (кубоидты, медиалдық, аралық және бүйірлік клиноидты және кемелік сүйектер) және артқы аяқтан (дене және өкше сүйектері) құралады. Тарс аяқ шегі сүйектерімен бунақтайды, ал аяқ шегі сүйектері саусақ фалангаларымен бунақтайды. Тібік және тоқпан сүйектерінің жоғары жағындағы және тарс сүйектерінің төменгі жағындағы буын тобығы буыны деп аталады. Адамда тарс сүйектерінің ең ірісі – өкшедегі салмақты көтеретін дене сүйегі.

Сүйектері

Талус сүйегі немесе аяқ білезі сүйегі жоғары жағынан аяқ астындағы екі сүйекке – тібіетүбіне және шыбық сүйегіне – қосылып, аяқ білезі немесе талокруральды буынды құрайды; ал төменгі жағынан, субталарлық буын арқылы, өкше сүйегіне (кальканус) жалғасады. Талус пен кальканус бірге артқы аяқ білезін құрайды. Орта аяқ білезінің бес иректелген сүйегі – кубоид, кемекше сүйек және үш клиновидті сүйек – аяқтың доғаларын құрайды, олар соққыны жұмсартуға қызмет етеді. Орта аяқ білезі артқы және алдыңғы аяқ білезімен бұлшықеттер мен табан тысы арқылы байланысады. Талус-кемекше және кальканус-кубоид буындары (яғни талус және кемекше сүйектері, сондай-ақ кальканус және кубоид сүйектері арасындағы) көлденең аяқ білезі буыны немесе Шопар буынын құрайды. Онда екі қозғалыс осі бар. Инверсия және эверсия тік жазықтықтан 15 градусқа жоғары және аяқ білезінің тік осінен 9 градусқа ішке қарай бағытталған бойлық ось айналысында жүзеге асады. Иілу және созу негізінен тік жазықтықтан 52 градусқа жоғары және 57 градусқа алдыңғы-ішке қарай (антеромедиалды) бағытталған көлбеу ось айналысында болады. In vitro талус-кемекше қозғалысы 7 градус иілу-созу және 17 градус пронация-супинацияны құрайды; ал кальканус-кубоид қозғалысы 2 градус иілу-созу және 7 градус пронация-супинацияны құрайды. Жорғалаушылар мен сүтқоректілерде әдетте тек екі жақын аяқ білезі сүйегі болады – кальканус (амфибиялардың фибуласына баламалы) және талус (вероятно, бірнеше сүйектің бірігуінен пайда болған). Сүтқоректілерде, соның ішінде адамдарда, талус тібіетүбімен буынды құрайды, бұл ерекшелік әсіресе екі тістілерде (artiodactyls) жақсы дамыған. Ахилл сіңірі жалғасуы үшін өкше қалыптастыра отырып, кальканус та өзгертіледі. Бұл бейімделулердің ешқайсысы да жорғалаушыларда кездеспейді, олардың екі сүйегі де салыстырмалы түрде қарапайым құрылымға ие. Бесінші алыс аяқ білезі сүйегі эволюцияның салыстырмалы түрде ерте кезеңінде жоғалып кетеді, ал қалғандары клиновидті және кубоид сүйектеріне айналады. Жорғалаушыларда әдетте екі орталық сүйек сақталады, ал сүтқоректілерде әдетте тек біреуі болады (кемекше сүйегі). Құстарда аяқ білезі жоғалып, жақын аяқ білезі сүйектері тібіетүбімен бірігіп, орталық сүйектер жоғалып, алыс сүйектер метатарсал сүйектерімен бірігіп, бір тарсометатарсал сүйегін құрайды, бұл аяққа үшінші сегментті береді.