Кіріспе

Технологиялық өзгерістер (ТК) немесе технологиялық даму – технологияның немесе процестердің өнертабысы, жаңаруы және таралуының жалпы процесі. Анығында, технологиялық өзгеріс технологияларды (процестерді қоса алғанда) ойлап табу және зерттеу мен әзірлеу арқылы оларды коммерцияландыру немесе ашық код ретінде қолжеткізу (жаңа технологияларды жасау), технологияларды үздіксіз жетілдіру (олар көбінесе арзандап, тиімдірек болады) және технологияларды өнеркәсіп пен қоғамда таратуды қамтиды (бұл кейде бұзылыстар мен бірігуге әкеледі). Қысқасы, технологиялық өзгеріс – жақсырақ және көбірек технологияға негізделеді.

Технологиялық өзгерістерді модельдеу

Алғашқы кездері технологиялық өзгерістерді «Инновацияның сызықтық моделі» арқылы түсіндірген, бірақ қазір бұл модель көбінесе қолданылмайды және ғылыми зерттеу, әзірлеу, тарату және пайдаланудың барлық кезеңдерінде инновацияны қамтитын технологиялық өзгерістердің жаңа моделімен алмастырылды. «Технологиялық өзгерістерді модельдеу» дегенде, көбінесе инновация процесі түсініледі. Бұл үздіксіз жақсарту процесі көбінесе уақыт өте келе төмендейтін құн көрсетілген қисық түрінде моделенеді (мысалы, отын жасушалары, құны жыл сайын арзандап келеді). ТК көбінесе оқу қисығы арқылы да моделенеді, мысалы: Ct=C0 * Xt^ b.

Технологиялық өзгерістердің өзі басқа модельдерге (мысалы, климаттың өзгеруі модельдері) енгізіліп, көбінесе экзогенді фактор ретінде қарастырылатын. Бүгінде ТК көбінесе эндогенді фактор ретінде қарастырылады. Яғни, оған өз әсеріңізді тигізе аласыз. Қазіргі таңда технологиялық өзгерістердің жылдамдығы мен бағытына әсер ете алатын саясатты қолдайтын салалар бар. Мысалы, Индуцирленген Технологиялық Өзгерістер гипотезасының жақтаушылары саясаткерлердің салыстырмалы факторлар бағасына әсер ету арқылы технологиялық прогрестің бағытын басқара алатынын айтады, бұл климаттық саясаттың табиғи отын энергиясын қолдануға тигізетін әсерінен, атап айтқанда, оның салыстырмалы түрде қымбаттауынан көрінеді. Бүгінгі күнге дейін саясаттың инновацияға тигізетін әсері туралы эмпирикалық деректер жеткіліксіз, және бұл модельдердің жетіспеуінен бөлек, бірнеше себептерге байланысты болуы мүмкін (мысалы, ұзақ мерзімді саясаттың белгісіздігі және (бағытталған) инновацияның экзогенді драйверлері). Бұл тұрғыдағы маңызды ұғым – Бағытталған Техникалық Өзгерістер, ол саясаттың масштабты әсерінен гөрі бағаның ықпалымен бағытталған әсерге көбірек назар аударады.

Өнертабыс

Жаңа нәрсенің құрылуы немесе "жетістік" деп аталатын технологияның пайда болуы. Бұл көбінесе өнімді әзірлеу процесінің бір бөлігі болып табылады және зерттеулерге негізделген. Мұны электрондық кесте бағдарламасының ойлап табылуы мысалы ретінде келтіруге болады. Жаңадан ойлап табылған технологиялар, әдетте, патенттеледі.

Технологиялық өзгерістер әлеуметтік процесс ретінде

Технологиялық өзгерістердің әлеуметтік процесс екендігі туралы идеяның негізін әлеуметтік контекст пен коммуникацияның маңыздылығы туралы жалпы келісім құрайды. Осы модель бойынша, технологиялық өзгерістер өндірушілер, қолданушылар және басқа да тараптарды (мысалы, үкіметті) қамтитын әлеуметтік процесс ретінде қарастырылады, олар мәдени орта, саяси институттар мен маркетингтік стратегиялардың күшті ықпалына ұшырайды. Ерінбейтін нарықтық экономикада пайданы барынша арттыру технологиялық өзгерістердің маңызды қозғаушы күші болып табылады. Әдетте, тек кіріс әкелетін капитал иелері үшін пайданы барынша арттыруға мүмкіндік беретін технологиялар ғана дамытылып, нарыққа шығарылады. Осы критерийге сай келмейтін кез келген технологиялық өнім, тіпті маңызды қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырса да, жойылады. Сондықтан технологиялық өзгерістер – капиталдың қаржылық мүдделеріне басымдық берілген әлеуметтік процесс. Қазіргі таңдағыда, жаңа технологияны әзірлеу және нарыққа шығару алдында оның әлеуметтік немесе экологиялық тұрғыдан тиімділігін анықтауға мүмкіндік беретін, дауыс беру сияқты толыққанды демократиялық процестер жоқ, бұл қарапайым азаматтарға технологиялық өзгерістердің бағытын анықтауға мүмкіндік берер еді.

Диффузия элементтері

Технологиялық өзгерістер процесінің төрт маңызды элементіне баса назар аударылды: (1) жаңашыл технология, (2) белгілі бір арналар арқылы таратылатын, (3) әлеуметтік жүйенің мүшелеріне, (4) оны белгілі бір уақыт ішінде қабылдайтын. Бұл элементтер Эверетт М. Роджерстің инновациялардың таралуы теориясынан, коммуникациялық тәсілді пайдалана отырып алынған.

Инновациялар

Роджерс инновациялық технологияларды қабылдауға ықпал ететін бес негізгі қасиет бар екенін ұсынды. Ол бұл критерийлерді ACCTO деп атады, ол Advantage (Артықшылық), Compatibility (Сәйкестік), Complexity (Күрделілік), Trialability (Сынап көруге мүмкіндік) және Observability (Байқауға мүмкіндік) дегенді білдіреді. Салыстырмалы артықшылық экономикалық немесе экономикалық емес болуы мүмкін, және бұл инновацияның бірдей қажеттіліктерді қанағаттандыратын бұрынғы инновациялардан артықшылығын сезіну деңгейі. Ол қабылдаумен тікелей байланысты (мысалы, салыстырмалы артықшылық жоғары болса, қабылдау деңгейі де жоғары болады, керісінше – төмендейді). Сәйкестік – инновацияның потенциалды қолданушының құндылықтарымен, бұрынғы тәжірибесімен, әдеттерімен және қажеттіліктерімен үйлесімді болу деңгейі; сәйкестік деңгейі төмен болса, қабылдау баяулайды. Күрделілік – инновацияны түсіну және пайдаланудың қиындығы; инновация неғұрлым күрделі болса, оны қабылдау соғұрлым баяу болады. Сынап көруге мүмкіндік – инновацияны шектеулі көлемде сынауға болатындығы туралы түсінік, ол қабылдаумен тікелей байланысты. Сынап көру мүмкіндігі қабылдауды үдетуі мүмкін, себебі кішкентай масштабтағы сынақ тәуекелді азайтады. Байқауға мүмкіндік – инновацияның нәтижелерінің басқаларға көріну деңгейі, ол қабылдаумен тікелей байланысты.

Байланыс арналары

Байланыс арналары – ақпарат көзінің хабарды алушыға жеткізу жолдары. Ақпарат екі түбірлі, бірақ бір-бірін толықтыратын байланыс арналары арқылы алмасуға болады. Хабардар болу көбінесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жүзеге асады, ал қабылдауға алып келетін күмәнділікті азайту көбінесе тікелей қарым-қатынастан туындайды.

Әлеуметтік жүйе

Әлеуметтік жүйе инновацияның қабылдануына орта және шектеулер белгілейді. Әлеуметтік жүйенің құрылымы технологиялық өзгерістерге бірнеше түрлі жолмен әсер етеді. Әлеуметтік нормалар, көшбасшылар, өзгеріс жасаушылар, үкімет және инновациялардың салдарының бәрі осы процеске қатысады. Сондай-ақ, мәдени орта, саяси институттардың ерекшеліктері, заңдар, саясат және басқару құрылымдары да маңызды.

Уақыт

Қабылдау процесіне уақыт түрлі жолдармен әсер етеді. Уақыт өлшемі жеке тұлғаның немесе басқа да қабылдаушының жаңалыққа құштарлығымен байланысты, яғни инновацияны қаншалықты ерте немесе кеш қабылдауымен анықталады.

Экономика

Экономикада технологиялық өзгеріс – өндіріс мүмкіндіктері жиынтығының өзгеруі. Технологиялық инновация, Джон Хикс (1932) айтуынша, егер технологияның өзгеруі белгілі бір капитал-еңбек арақатынасы үшін капиталдың шекті өнімі мен еңбектің шекті өнімі арақатынасын өзгермесе, Хикс бейтарап болып саналады. Технологиялық инновация Гаррод бейтарап (Рой Харродтың ізденісімен) егер технология еңбекті күшейтетін болса (яғни еңбек өнімділігін арттырса); ал технология капиталды күшейтетін болса (яғни капитал өнімділігін арттырса) Солоу бейтарап болып саналады.