Кіріспе

Түрмедегі білім беру – түрме ішінде жүзеге асырылатын кез келген оқу қызметі. Курстарға негізгі сауаттылық бағдарламалары, орта мектеп деңгейін аяқтауға тең бағдарламалар, кәсіптік білім беру және жоғары білім кіруі мүмкін. Сонымен қатар, оңалту бағдарламалары, дене шынықтыру және қолөнер үйрену сияқты іс-шаралар да түрмедегі білім берудің бір түрі саналады. Бағдарламалар көбінесе түрме жүйесімен ұсынылады, басқарылады және қаржыландырылады, алайда қамаудағы адамдар қашықтықтан білім алу бағдарламалары үшін төлем жасауы қажет болуы мүмкін. Түрмедегі білім беру тарихы мен қазіргі тәжірибесі елдер арасында кеңінен өзгеше. Әлемдік түрме жүйесіне түсетін адамдардың білім деңгейі, жалпы халықтан төмен болады. Түрмедегі білім берудің мақсаты – қамаудағы адамды босатылғаннан кейін жұмысқа орналасуға көбірек мүмкіндік беру. Түрмедегі білім беру бағдарламаларын ұйымдастыру және оларға қатысу қиындықтарға толы болуы мүмкін. Штат қызметкерлерінің жетіспеушілігі, бюджет тапшылығы, оқу ресурстары мен компьютерлердің болмауы, сондай-ақ тұтқындардың бір мекемеден екіншісіне ауысуы – бұл жиі кездесетін кедергілер. Тұтқындар бұрынғы оқудағы сәтсіздіктер немесе мотивацияның жоқтығы салдарынан қатысуға құлшынбай қалуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, түрмедегі білім беру – қылмысты қайталау деңгейін төмендетудің тиімді тәсілі, бұл болашақта түрмеге түсуге кететін шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Ұлыбританияда түрмедегі білім беруге жұмсалған әрбір фунт салық төлеушілерге екі фунттан астам пайда әкеледі деп есептеледі, ал АҚШ-та әр долларға төрт-бес доллар үнемделеді. Түрмедегі білім беру бағдарламаларының пайдалы екеніне қарамастан, көптеген елдерде түрмедегі білім беру деңгейі төмен қалып отыр, ал оны қаржыландыруды арттыруға жасалған әрекеттерге қарсылық көрсетілуде. Оппозициядағылар түрмедегі білім беру – ақшаның ысырабы екенін және тұтқындардың оған лайық емес екенін айтады.

Еуропа

Еуропадағы түрмедегі білім берудің тарихы мен қолжетімділігі елдері бойынша әртүрлі. Солтүстік елдер түрмедегілерге білім беруде ұзақ тарихқа ие, әсіресе Швеция бұл саладағы алғашқылардың бірі саналады. 1842 жылы 35 жасқа дейінгі сотталғандар үшін түрмеде білім алу міндетті болды, ал кәсіптік білім беру 1874 жылға дейін жетеді, осы жылы Уппсала округінің түрмесі сотталғандарға ағаш өңдеуді үйрету үшін шебер ағашшыны жұмысқа алды. Данияда кәмелетке толмаған қылмыскерлер 1850 жылдан бері білім алуға мүмкіндік алды, ал олар үшін білім беру бағдарламалары 1930 жылы міндетті болды. Ересектер түрмелерінде 1866 жылдан бері білім беру бағдарламалары бар, ал 30 жасқа дейінгі барлық сотталғандарды білім беру курстарына қатысуға міндеттейтін заң 1952 жылы қабылданды. Норвегия 1851 жылы оңалтудың бір түрі ретінде білім беруге баса назар аударатын алғашқы түрмесін ашты. 1875 жылға қарай елдегі барлық сегіз түрмеде сотталғандарға білім берілді, ал ғасыр соңына қарай бастауыш және негізгі орта білімі жоқ әрбір сотталған түрмеде оқуын жалғастыруын қамтамасыз ететін заң күшіне енді. 2007 жылдан бастап Норвегиядағы әрбір түрмеде сотталғандарға арналған мектеп бар. Финляндияда 1866 жылы барлық сотталғандардың бастауыш білім алуын қамтамасыз ететін заң қабылданды, бірақ оны іске асыруда практикалық қиындықтар туды. 1899 жылы сәтті білім беру реформасы жүзеге асырылды, ол 1975 жылға дейін өзгеріссіз сақталды. Алайда, 2011 жылы елінде орташа есеппен 137 сотталған адам болған Исландия білім беру бағдарламаларын 1971 жылы ғана іске асыра бастады. 1939-1975 жылдар аралығында, Франсиско Франко билігінде, Испаниядағы түрмелер қатал жағдайларымен және репрессия деңгейімен танымал болды. Кейіннен жағдай жұмсарып, 1978 жылғы Конституция түрмелерді мәжбүрлі еңбекке емес, қайта тәрбиелеуге бағыттау керектігін жариялады. Университетке түсуге мүмкіндік болғанымен, 1992 жылғы Human Rights Watch есебінде түрмелердің көпшілігі тек негізгі білім мен кейбір кәсіптік оқытуды ұсынатыны, ал әйел сотталғандардың білім алуға ерлерге қарағанда азырақ мүмкіндігі бар екені анықталды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, қамауда отырғандарға жоғары білім беруге рұқсат етілген жалғыз мекеме – Ұлттық қашықтықтан білім беру университеті. Англиядағы түрмедегі білім берудің алғашқы маңызды дамуы – Роберт Пилдің 1823 жылғы «Gaols Act» (4 Geo. 4. c. 64), ол барлық түрмелерде оқу және жазу сабақтарын өткізуді талап етті. 1850 жылдары түрме қызметкерлері негізгі сауаттылықтың маңыздылығын мойындағанымен, білім берудің өзі «адамгершілікке қатысты жақсартуды» қамтамасыз етпейтініне сене отырып, сотталғандарға жоғары білім беруге қарсы болды. 1877 жылғы Түрме заңы (40 және 41 Vict. c. 21) түрме жүйесін орнатқан деп есептеледі, ол 1990 жылға дейін қолданыста болды және тек «шешілген және таңдаулы» білім беруді ұсынды. 1918 жылы ресейлік түрмедегі балаларға жазалаумен қатар білім беру ұсынылды. Алайда, түрлі юрисдикциялар мен агенттіктердің бәсекелестік мүдделеріне байланысты азаматтарды білім беруге бағытталған бағдарламалар аз іске асырылды. 1920 жылдары ГУЛАГ түрмелерінде сауатсыздықты жоюға күш-жігер жұмсалды. Барлық лагерьлерде «саяси білім» сабақтары өткізіліп, кейбіреулерінде табиғаттану, мәдениет тарихы және шетел тілдері сабақтары да болды.

Солтүстік Америка

АҚШ-та 19 ғасырдың басында түрмедегілерге діни насаятты дін қызметкерлері берді, ал тұтқындардың Библия мен басқа да діни мәтіндерді оқуына көмектесу үшін алғашқы секулярлық түрме білім беру бағдарламалары әзірленді. Тұтқындарды оңалтуға бағытталған алғашқы маңызды білім беру бағдарламасы 1876 жылы іске қосылды. 1900 жылға қарай Массачусетс, Огайо, Пенсильвания, Индиана, Иллинойс және Миннесота штаттары білім берудің "Эльмира жүйесін" қабылдады, ал 1930 жылдары көптеген түрмелерде білім беру бағдарламаларын табуға болады. Дегенмен, 1994 жылы Конгресс Зорлық қылмыстарды бақылау және құқық қорғау заңын қабылдады, ол түрмеде отырғандарға Пелл грантын беруге тыйым салды. 2020 жылдың желтоқсан айында Пеллке қатысты тыйым алынып, АҚШ-тағы мыңдаған түрмедегілерге федералды қаржылық көмек алу құқығы қайта жаңартылды. Канададағы түрме білімі АҚШ-тағымен салыстыра келе жатты. 1914 және 1936 жылдарғы Корольдік комиссиялар жұмыс бағдарламаларын, кем дегенде, білім беруді қоса алғандағы оңалту бағдарламаларымен ауыстыруды ұсынды. Саясатты зерттеу институтының 1988 жылғы есебінде түрмедегілерге 9-сыныпқа дейін білім берілді, тұтқындар техникалық дағдылармен оқытылды және халықтың 85%-ы жұмыс істеді. Саяси қайта тәрбиелеу Кубаның жазалау жүйесінде де маңызды рөл атқарды.

Оңтүстік Америка

Түстік Америкада түрмедегі білім алу мүмкіндіктері Еуропа мен Солтүстік Америкамен салыстырғанда көбінесе нашар деп есептеледі. Аргентинада түрмедегі білім беру бағдарламалары 1950 жылдары басталған. Бағдарламалар мен олардың тиімділігі туралы мәліметтер шектеулі болғанымен, қолжетімді деректердің жетіспеуі түрме жүйесіндегі жемқорлыққа, нашар тұру жағдайларына және зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне байланысты деп саналады. 1996 жылы қабылданған заң барлық, міндетті тоғыз жылдық білімінен кем тұтқындардың білім беру бағдарламаларына қатысуына мүмкіндік берді. Әкімшілік шектеулерге байланысты 2010 жылға дейін осы бағдарламаларға қатысуға құқылы тұтқындардың шамамен 25% ғана қатысты. 2009 жылға қарай Бразилия Оңтүстік Америкада түрмедегі білім беру саласындағы ең прогрессивті саясатты жүргізіп отырған елдердің бірі болып есептелді.

Океания

Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында алғашқы ресми білім беру бағдарламасы 1862 жылы Дарлингхерст түрмесінде іске асырылды, сол кезде білім беруге ниет білдірген әрбір тұтқынға бастауыш және моральдық білім беру үшін мұғалім шақырылды. Осыған дейін тұтқындардың бірі басқа тұтқындарға білім беру сабақтарын өткізіп келген. 1900 жылдардың басына қарай Австралия түрмелерінде негізгі сауаттылық бағдарламалары кеңінен таралды. Сенаттың жұмыспен қамту, білім беру және оқыту мәселелері жөніндегі комитеті 1996 жылы түзеу мекемелеріндегі білім беру және оқыту туралы зерттеу есебін жариялады. Ол түрмедегі білім беруді жақсарту бойынша бірнеше ұсыныстар жасады, соның ішінде ұлттық стратегияны әзірлеуді де қамтыды. 2001 жылы ұлттық стратегия іске қосылды, ал 2006 жылға қарай барлық штаттар мен аумақтар тұтқындарға жоғары білім берудің қандай да бір түрін ұсынды. Жаңа Зеландияның білім беру жөніндегі жылдық шолуына сәйкес, 1959 және 2005 жылдар аралығында елдегі түрмедегі білім берудің қолжетімділігі мен сапасы айтарлықтай төмендеді, себебі үкіметтік саясат түрмелерді оңалтуға бағытталған мекемелерден жазалауға бағытталған мекемелерге қарай өзгерді. 2005 жылғы Омбудсменнің баяндамасында Жаңа Зеландиядағы тұтқындар үшін "реабилитациялық және өнімді әрекеттердің төмен деңгейі" бар екені көрсетілген.

Азия

Жапониядағы түрмедегі білім беру 1871 жылға дейін жетеді, сол кезде Токиодағы түрмеде практикалық этика бойынша лекциялар енгізілді. 1881 жылдан бастап түрме жүйесінде оқу мен жазу сабақтары іріктеліп жүзеге асырыла бастады. 1880-ші жылдардың соңында этика сабақтары тұтқындар үшін ең маңызды білім беру нысаны деп есептелді, ал 1890-шы жылдары білім беру түрме жүйесінің ең маңызды мәселелерінің бірі саналды. 1910 жылы Жапониядағы түрме заңы барлық кәмелетке толмаған сотталғандарға, сондай-ақ мұқтаж деп танылған кез келген ересек сотталғанға білім беруді міндеттеді. Ереже бойынша, тәулігіне екі-төрт сағат білім беруге бөлінуі керек. 1952 жылы барлық түрмелерде сырттай оқу курстары енгізілді, ал 1955 жылы Мацумото жасөспірімдер түрмесінде міндетті білімін аяқтамаған жасөспірімдер үшін орта мектеп ашылды. 2018 жылға дейін ол елдегі түрмедегі жалғыз мектеп болып табылады, және еркек сотталғандардың барлығы сұраныс бойынша оған ауыстырылуы мүмкін. Қытай Республикасы құрылғаннан кейін 1920 жылдары Қытайдағы түрме жүйесінде өзгерістер жасалды. Сол кездегі сотталғандарға білім берудің жетіспеушілігіне байланысты сын тудырып, түрме жүйесі діни және моральдық тәрбиеден интеллектуалды білім беруге және ауыр еңбекке оңалтудың негізгі құралы ретінде көшті. Билік тиімді және әртүрлі білім беру бағдарламасын жасауға көп күш жұмсады. Сауаттылық пен арифметиканы оқытумен қатар, сабақтарға музыка мен композиция, танымал этика, конфуциандық және патриоттық және саяси ілімдер де кірді; партиялық ілімдерді оқыту 1930 жылдары едәуір артты. 1981 жылы Қытай Халық Республикасы түрмедегі білім беруді ұлттық білім беру бағдарламасына енгізіп, сотталғандардың қолжетімділігін едәуір арттырды. Үндістанда түрмедегі білім берудің қажеттілігі туралы есептер 19 ғасырда жасалды, бірақ елдің түрмелері көбінесе жазалау шараларына бағытталды. 1983 жылы жалпы және кәсіптік бағдарламалар бар болғанымен, олар жеткіліксіз штаттық және қаржылық қамтамасыз етумен, сондай-ақ ұсынылатын кәсіптік оқытудың ескіргендігімен сипатталды. Индира Ганди атындағы Ұлттық ашық университеті (ИГНУ) Үндістанда түрмедегі білім беруде маңызды рөл атқарады, ол 1994 жылы Тихар түрмесінде оқу орталығын ашқан елдегі алғашқы университет болды. 2010 жылға қарай ИГНУ-да шамамен 1500 студенті бар 52 оқу орталығы болды; Үндістандағы түрмелерде басқа да бірнеше университеттер білім беру бағдарламаларын жүзеге асырып жатты. Алайда, оқуға түсу көрсеткіштері салыстырмалы түрде төмен болды, себебі тек ақы төлейтін студенттер ғана курстарға қабылданатын. 2010 жылы ИГНУ Ішкі істер министрлігімен бірлесіп, сотталғандарға тегін білім беруді бастады.

Африка

Түрмедегі білім беру Африка бойынша, батыс әлеммен салыстырғанда, жалпы алғанда нашар дамыған. Нигериядағы алғашқы түрме 1872 жылы құрылған; алайда, 2010 жылға дейін Нигерия үкіметі ешқандай ресми білім беру бағдарламасын іске асырмаған. 1998 жылы Нигерияның де-факто президенті Сани Абачаның қайтысынан кейін көптеген саяси тұтқындар босатылды, бұл олардың "қасіретті жағдайларына" бұқаралық ақпарат құралдарының қысымды назарын аударды; Нигериядағы түрме тек жазалау орны ретінде қарастырылды, инфрақұрылым мен оңалту бағдарламаларына, соның ішінде білім беруге, көбінесе аз қаржы бөлінді. Білім беру түрмелер арасында әртүрлі болды, бірақ көбінесе түрменің жұмыс істеуіне қажетті кәсіптер бойынша бейресми оқудан артық ештеңе ұсынылмады. Дегенмен, 2016 жылға қарай Нигерияның Ұлттық ашық университеті Нигерияның алты түрмесінде оқу орталықтарын ашты және тұтқындарға барлық оқу ақысына 50% жеңілдік ұсынды. 1961 жылы Оңтүстік Африка Robben Island түрмесінде қылмыскерлер мен саяси тұтқындарды ұстай бастады. Түрме ашылған кезде тұтқындар оқуға ынталандырылды және барлық тұтқындардың сауатты болуын қамтамасыз ету үшін білім беру бағдарламалары іске қосылды. Бірақ тек отбасылары оқу ақысын төлеуге шамасы келген тұтқындар ғана қатыса алды, ал білім алуға қол жеткізілгендік түрменің үнемі өзгеріп отыратын саясатына байланысты жақсарды да, кейін нашарлады; 1960 жылдардың соңында бағдарламалар тұтқындардың моральдық жағдайын тым жақсартады деген алаңдаушылықпен шектелді. Тарихшылар түрме жүйесінің тұтқындар күзетшілерден білімді болуынан қаушады деген болжам бар. Тұтқындар Лондон университетінің халықаралық бағдарламалары арқылы хат арқылы оқу курстарын өткізе алды; Нельсон Мандела қамауда болған кезде заң бакалаврын бітірді, бірақ ол автобиография жазып жатқанын анықтағаннан кейін төрт жылға білім алу артықшылықтарынан айырылды, бұл сол кезде тыйым салынған еді. Тұтқындардың саяси білім алу әрекеттеріне түрме газеттерге, радио мен теледидарға қол жеткізуге тыйым салу арқылы кедергі келтірілді. Бұл шектеулер 1970 жылдардың соңында алынды; Джефф Радебе 1980 жылдары түрмеде саяси білім беру бағдарламасын басқарды. 1993 жылдан бастап білім алу тұтқындардың құқығы емес, артықшылығы болып саналды. Негізгі сауаттылық курстарын білікті мұғалімдер емес, ақы төленген тұтқындар жүргізді, ал жоғары білім деңгейі тек хат арқылы оқу курстарын төлей алатын тұтқындарға ғана қол жетімді болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының қаржысымен 2003 жылы Ганада тұтқындарға арналған негізгі сауаттылық бағдарламасы іске қосылды, ал 2008 жылға қарай барлық түрмелер тұтқындарға білім беруді ұсынды, бірақ бағдарламаның тиімділігіне ресурстардың жетіспеушілігі күшті әсер етті. Көп жылдар бойы Мароккода түрмедегі білім берудің жалғыз түрі елдің ауыл шаруашылығы түрмелеріндегі ауыл шаруашылығы дағдылары болды, бірақ 2014 жылғы есептен білім беру мүмкіндіктері артып, сауаттылық, кәсіптік және басқа да білім беру бағдарламалары ұсынылып жатқаны анықталды. Сондай-ақ, кейбір елдер оңалту бағдарламаларын немесе дене тәрбиесін білім беру бағдарламалары деп санайды, ал басқалары олай емес. Түрмедегі білім беру бағдарламаларын әдетте түрмелердің өздері қаржыландырады және оларды жеке түрмелер жүргізе алады немесе сыртқы жеткізушілерге тапсырады. Бастауыш, орта және кәсіптік білім беру әдетте тегін, бірақ кейбір елдер тұтқындардан немесе олардың отбасыларынан хат арқылы оқу курстарына ақы төлеуді талап етеді. 2012 жылы 28 еуропалық елде жүргізілген зерттеуде 15 елде қамауда отырғандарға тегін қашықтықтан білім беру ұсынылғаны, ал 13 елде барлық шығындарды қамауда отырғандар өздері төлейтіні хабарланды. Кейбір жағдайларда тек кейбір курстар тегін болды; Данияда бастауыш және төменгі орта білім деңгейіндегі хат арқылы оқу курстары тегін, бірақ жоғары деңгейдегі курстар үшін тұтқын белгілі бір мөлшерде төлем жасауы керек. Сондықтан кейбір түрмелерде жоғары білім беру деңгейі жоқ. Ұлыбританиядағы тұтқындар жалпыға қолжетімді мемлекеттік студенттік несиелерді пайдалана алады. Ұлыбританиядағы тұтқындардың білім беру қоры сияқты қайырымдылық ұйымдар қашықтықтан білім алуды қаржыландыруға мүмкіндігі жоқ тұтқындардан грант алу үшін өтініштерді қабылдай алады. Австралия мен Ұлыбританияда қамауда отырған немесе ауруханада жатқан тұтқындар білім беруді оқуға құқығы жоқ, Польшада да қамауда отырған тұтқындарда мұндай құқық жоқ. Норвегия мен Финляндияда тергеу изоляторында отырғандарды бөлек ұстамайды және олар тұрақты тұтқындармен бірдей білім алу мүмкіндіктеріне ие. Дания мен Швецияда қамауда отырғандарға басқа тұтқындарға қарағанда аз білім беру бағдарламаларына қатысуға рұқсат етіледі.

Қиындықтар

Көптеген негізгі педагогикалық тәжірибелер түрмедегі білім беруге тікелей ауысады, ал қарапайым педагогикалық ойлар көбінесе ең тиімді болып табылады, бірақ түрмедегі шектеулер оларды іске асыруға кедергі келтіруі мүмкін. Түрмедегі білім беру бағдарламалары қылмыстық сот жүйесімен жеткілікті ынтымақтастық пен мағыналы оқу тәжірибесін ұсыну арасындағы "наздық тепе-тәуел" ретінде қарастырылады. Мысалы, мұғалімдер үздіксіз қолдау көрсетуге ниеттенсе, түрмелер тұтқындарға сабақтан тыс уақытта кері байланыс алу және оқуға көмектесу үшін байланысуға тыйым салуы мүмкін. Кейбір түрмелерде мұғалімдер тұтқындарды есімдерімен атамай, "қылмыскерлер" деп атауға міндетті болуы мүмкін, бұл мұғалімдер мен оқушылар арасындағы сенімді қалыптастыруға кедергі келтіреді, ал бұл сәтті білім беру үшін маңызды фактор саналады. Түрмедегі білім беру бағдарламаларын іске асыру және оларға қатысу кезінде көптеген кедергілер бар. Мұғалімдер жас, білім деңгейі және жұмыс тәжірибесі жағынан әртүрлі студенттерге сабақ беру қиындықтарына тап болуы мүмкін. Жастар түрмелерінде де осындай қиындықтар бар, себебі балалардың академиялық және эмоционалдық қажеттіліктері әртүрлі. Түрмелер қауіпсіздік мәселелерін білім беру мақсаттарынан басым деп санайды, бұл кейбір кәсіптік мамандықтарды оқыту тәсілдерін шектейді, себебі тұтқындар қару-жарақ жасауы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Бас санау және тінтіру сияқты стандартты қауіпсіздік шаралары жиі үзілістер тудырады. Кейбір түрмелер бұған өтемақы ретінде офлайн білім беру контенті бар планшеттерді енгізді. Қолданыстағы білім беру бағдарламаларындағы бос орынның жетіспеушілігі тіркелуге үлкен кезектерге әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда тұтқындар күту уақыты олардың мерзімінен ұзақ болғандықтан білім алу мүмкіндігіне ие болмайды. "Кейде оқу – тек қосымша қысым. Аптасына төрт сағат оқу бөлмесінде барлық тапсырмаларды орындауға жеткіліксіз, сондықтан шашымды жұлып тастаймын. Жалғыз камера болмағандықтан еденде оқып отыруға тура келеді. Басқаша, мен одан бас тартуды ойлап жүрмін. Бұл сіз өзіңізге қосымша стресс қоспағыңыз келмейтін нәрсе." – деп түсіндірді Австралиялық тұтқын күзетте оқудың қиындықтары туралы. Түрме кітапханаларындағы білім беру ресурстарының жетіспеушілігі, сабақтарды өткізуге арналған бөлме болмауы, оқуға қолайлы орынның жоқтығы (жалпы камераларда көбінесе үстелдер жоқ) және сабақтан кейін топтық жұмыс істеуге қолайлы орынның болмауы да қиындықтарды тудырады. Сонымен қатар, түрмедегі білім беру бағдарламалары өздері жұмыс істейтін түрме қызметкерлерінен қолдау алмауы немесе тікелей қарсылыққа тап болуы мүмкін. Мысалы, кейбір түрме қызметкерлері тұтқындардың білім алу мүмкіндігіне ренжуі мүмкін, өйткені олар өзі білімсіз немесе тұтқындар тегін білім алғанда, олар өз білімдері үшін ақы төлеуге мәжбүр болған. Дегенмен, оқу ақысын төлеуге міндетті тұтқындар оқуға тіркелуге асықпауы мүмкін, өйткені оқшаулаулар немесе басқа да олардың бақылауынан тыс жағдайларға байланысты оқуларын аяқтамаса, ақшаларын қайтарып алмайды. Олар түрмеден қарызға батып кетуден қорқып, студенттік несие алуға да тартыншақ. Білім беруді оларды жазалау немесе бақылау құралы ретінде пайдалануға болатындықтан тұтқындар күмәнді болуы мүмкін, өйткені оқу – бұл офицерлердің тривиальды себептермен алып тастауға баптауға болатын артықшылық. Бағдарламаларға қатысуға тұтқындардың тартындығының басқа себептері – білім берудегі бұрынғы сәтсіздіктер және мотивацияның жетіспеуі. Жасөспірімдер түрмеде алған оқуларын тану мәселелеріне байланысты босатылғаннан кейін мектепке қайта оралуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Түрмеде жұмыс істейтін оқытушылар тұтқындардың жалпы халыққа қарағанда сабаққа жақсырақ дайындалғанын және курстың материалдарын оқығанын хабарлайды. COVID-19 пандемиясы түрмедегі білім беруге қатысты көптеген қиындықтарды күшейтті, мысалы, оқшаулаудың күшеюі және түрмелер арасында тұтқындардың ауысуы. Шектеулерге байланысты оқытушылар мен қызметкерлерге түрмеге кіруге рұқсат берілмеді, нәтижесінде білім беру бағдарламалары тоқтатылды. Басқа жағдайларда пандемия кезінде түрмелерге білім беретін сыртқы мекемелер жабылып қалды. Жарияланған материалдарды карантинге қою да бағдарламаларға әсер етті, нәтижесінде оқытушылар көбінесе мерзімінен кейін тұтқындардан курстық жұмыстарды алды.

Ақындар

Көптеген елдерде қылмыстың қайталану деңгейі жоғары, 50%-дан аспайтын көрсеткіштер де жиі кездеседі. Елдер арасында қайталану деңгейін салыстыру қиын, себебі заңнамалар мен қайталану ұғымының өзі әртүрлі. Кейбір елдер қайтадан ұсталған жағдайды қайталану деп есептейді, ал басқалары қайтадан сотталған немесе қайтадан түрмеге қамалған жағдайларды есепке алады. Өлшенетін мерзімдердің де бірлігі жоқ.

Себептері

Әлемдегі түрме жүйелеріндегі адамдардың білімі жалпы халықтан төмендеу болып келеді, ал бұрынғы сотталғандар босатылғаннан кейін қылмыстық өтілі жоқ, сол жастағы адамдарға қарағанда жұмысқа орналасу мүмкіндігі азырақ. Түрмедегі білім беру бағдарламалары сотталғандардың жұмыс табу мүмкіндігін арттыру арқылы рецидивтің алдын алуға бағытталған. Зерттеулер көрсеткендей, түрмедегі орта мектептің біліктілігіне тең баламалық бағдарламалардан күтілетін пайданың көп бөлігі біліктілік алғаннан кейін ашылатын мүмкіндіктерге емес, оқу тәжірибесіне байланысты. ЮНЕСКО экстремизммен күресу жолы ретінде тұтқындарға арналған жалпы білім беру бағдарламаларын ұсынды. Бұған қоса, білім беру өмір бойы сотталғандар үшін де маңызды, себебі ол түрме ортасында жағдайды жақсартады, ал мұндай сотталғандар басқаларға үлгі болып табылады.

Зерттеу жобалары

Білім берудің қайталануға (рецидивке) әсерін зерттеуді бақылау арқылы жүргізілген зерттеулер өздігінен таңдау қателігіне байланысты сынға ұшырады: рецидивтің себебі білім беру курстары емес, оларға ерікті түрде қатысушы адамдардың позитивті көзқарастары болуы мүмкін деп айтылады. Мұндай толыққанды тәжірибелік араласулар (рандомизацияланған бақыланатын сынақтар) криминологияда сирек кездеседі; осының себебі ретінде көбінесе тәжірибелік қиындықтар көрсетіледі, бірақ академиялық ортаның мәдениеті одан да маңызды болуы мүмкін. Солтүстік Каролина штатында 1990-1991 жылдардағы деректерді пайдалана отырып жүргізілген зерттеуде, бағдарламаларға ерікті түрде қатысқан тұтқындар мен ресми талап бойынша білім алуға міндетті болғандардың арасында нәтижелерде айтарлықтай ешқандай айырмашылық жоқ екені анықталды, бұл түрмеде міндетті сауаттылық бағдарламаларын енгізуді қолдайды. Рецидив пен түрмедегі білім беру арасындағы байланысты зерттейтін кейбір зерттеулер тұтқын білім беру курсын аяқтамаған жағдайдағы нәтижелерді ескермейді; сондықтан мұндай зерттеулер курстарға қатысудың әлеуетті пайдасын бағалай алмайды. Тұтқындардың білім беру бағдарламаларын аяқтауына кедерес келтіретін факторларға байланысты, тек бітірушілердің нәтижелерін тіркететін зерттеулер таңдау қателігіне өте осал, себебі олар қабілет пен мотивациямен тығыз байланысты тәуелсіз айнымалыны қолданады, бірақ осы факторларды ескере алмайды.

Тарих және нәтижелер

АҚШ-та 1970 жылдарға дейін білім беру бағдарламалары мен қайталап қылмыс жасау арасындағы байланыс туралы аз ғылыми зерттеулер жүргізілді. Сол кездегі басқа да нәтижелер бірауыздан қабылданбады. 1975 және 1983 жылдары жасалған мета-талдаулар түрмедегі білім беру бағдарламалары тұтқындар үшін пайдалы болғанымен, олардың қайталап қылмыс жасауға тигізетін әсері нақты емес екенін көрсетті. 1987 жылы Федералдық түрмелер бюросының тұтқындары арасында жүргізілген зерттеу білім беру бағдарламаларына қатысқандардың түрмеге қайта оралу ықтималдығы 8,6%-ға төмен екенін анықтады. 1997 жылы Мэриленд, Миннесота және Огайо штаттарында 3200 тұтқынға қатысты зерттеу 29%-дық азаюды көрсетті. 1990 жылдары АҚШ-та жүргізілген 15 зерттеудің мета-талдауы түрмеде жоғары білім алған тұтқындардың қайталап қылмыс жасау ықтималдығы 31%-ға төмен екенін көрсетті. RAND корпорациясының мета-талдауы білім беру бағдарламаларына қатысқан тұтқындар арасында орташа есеппен қылмыстың 13%-ға азайғанын көрсетті, ал 1980 мен 2017 жылдар аралығындағы АҚШ-тағы 57 зерттеудің мета-талдауы қайталап қылмыс жасаудың орташа азаюын 32% деп көрсетті. 1980 мен 2023 жылдар аралығындағы мета-талдау жалпы қылмыстың қайталануын 24%-ға төмендетті, ал 2010 жылдан бергі деректерге шектеу қойылғанда 12,4%-ға төмендеді, бұл деректер ең жоғары сапалы деп есептелді. Бард түрмесінің бастамасымен құрылған білім беру бағдарламасында тек курсқа қатысқандардың қайталап қылмыс жасау көрсеткіші 4%-ды, ал оны аяқтағандардың көрсеткіші 2,5%-ды құрады. 2005 жылғы есеп бойынша Австралияның Квинсленд штатында білім алған тұтқындар арасында қайталап қылмыс жасау көрсеткіші 24-28%-ға төмендеді. 2005-2010 жылдар аралығында Батыс Австралияда 14 643 тұтқынға қатысты жүргізілген зерттеу түрмеде білім алғандардың қайтадан түрмеге түсу ықтималдығы 11,25%-ға төмен екенін көрсетті. Украинадағы түрмедегі білім беру бағдарламасына қатысқан 168 адамның тек үшеуі ғана (1,8%) 2013 жылы қайталап қылмыс жасады. Зерттеулер жоғары біліктілік деңгейінің қылмыстың азаюымен байланысты екенін көрсетіп тұр. 2000 жылы Техас штатының білім беру департаментінің зерттеуі бойынша жалпы қылмыскерлердің саны 40-43%-ды құрады, ал аспирантураны немесе бакалавриатты бітірген тұтқындардың саны тиісінше 27,2% және 7,8%-ды құрады. Англия мен Уэльсте қайталап қылмыс жасаудың азаюымен байланысты білім беру курстарының бағасы 2014 жылы әрқайсысы шамамен 250 фунт стерлинг болды, ал бір тұтқынды түрмеге қамаудың орташа жылдық құны 37 648 фунт стерлингке жетті. 2015 жылы Австралияда түрмеде отырған тұтқынға жылына орташа есеппен 109 821 доллар жұмсалды. Зерттеулер көрсеткендей, түрмедегі білім берумен байланысты босатылғаннан кейінгі жұмыспен қамтудың артуы және қайталап қылмыс жасаудың төмендеуі қоғамға қаржылық үнемдеуді қамтамасыз етеді, бұл бағдарламалардың құнын асып түседі. 2003 жылғы зерттеу Мэриленд штатындағы түрмедегі білім беру бағдарламасының қайталап қылмыс жасауды 20%-ға төмендеткенін көрсетті. Үкімет сарапшыларының бағалауынша, бұл бағдарлама салық төлеушілерге жылына 24 миллион доллардан астам үнемдеуге мүмкіндік берді. Кәсіптік және негізгі сауаттылық білімінің 98%-ы тиімді екендігі анықталды, бұл әр тұтқынға 17 226 және 11 364 доллар үнемдеуге мүмкіндік берді. 1980 мен 2023 жылдар аралығында АҚШ-та жүргізілген мета-талдау барлық білім беру бағдарламалары үшін оң экономикалық нәтижелерді көрсетті, жоғары оқу орындарының бастапқы инвестициясынан 61,15%-дық қосымша кірістен бастап, кәсіптік сыныптар үшін 205,12%-ға дейін. Жоғары оқу орындарының кірісінің төмен болуы білім берудің тиімділігіне емес, курстардың жоғары құнына байланысты. Түрмедегі білім берудің тиімділігі туралы бағалаулар көбінесе консервативті болады, себебі олар құрбандардың санының азаюы және полиция, сот және әлеуметтік қызмет жүйелеріне төмендеген жүктеме нәтижесінде туындайтын жанама үнемдеуді өлшеуге мүмкіндік бермейді. Салық төлеушілер қосымша ақша үнемдейді, өйткені бұрынғы тұтқындар жұмыс тауып, салық төлейді, отбасыларын жақсырақ асырай алады және мемлекеттік қаржылық көмекке тәуелді емес. 2009 жылғы зерттеуде Ұлыбританияда түрмедегі білім беруге жұмсалған әрбір 1 фунт стерлинг салық төлеушілерге 2,50 фунт стерлинг үнемдеуге мүмкіндік береді. 2013 жылғы RAND корпорациясының зерттеуі білім беруге жұмсалған әрбір доллар салық төлеушілерге 4-5 доллар үнемдейді деп есептеді, ал білім беру бағдарламаларының шығындарын өтеу үшін қайталап қылмыс жасауды 1,9%-дан 2,6%-ға дейін төмендету қажет. Гленн С. Алтшулер мен Дэвид Дж. Скорттонның 2013 жылғы Forbes журналында жазған мақаласына сәйкес, білім берудің салыстырмалы түрде төмен құны мен ұзақ мерзімді қаржылық үнемдеуді ескеретін болсақ, "барлық [АҚШ түрмелерінде] ұлттық, толық қаржыландырылған түрме білім беру бағдарламасының болмауына түсіну қиын". 2008 жылы 23 миллион доллар болған жоғары білім беруге қаржыландыру 2009 жылы 17 миллион долларға дейін төмендеді. 1994 жылы 34 елді зерттеу нәтижесінде жартысы тұтқындарға негізгі сауаттылық бағдарламаларын ұсынатыны, ал үштен бірі одан жоғары деңгейдегі білім берудің бір түрін ұсынатыны анықталды. 2004 жылы АҚШ тұтқындарының 27%-ы білім беру курсына қатысты. 1996 жылғы мәліметтерге сәйкес, Венесуэладағы түрмедегі тұтқындардың тек 6%-ы білім алуға мүмкіндік алды, ал көптеген түрмелер мүлде білім беру ұсынбады. 2012-2013 жылдары Марокконың 70 675 тұтқынының 14 353-і білім беру бағдарламаларына қатысты, бұл өткен жылмен салыстырғанда шамамен 20%-ға артты. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, Кениядағы Найваша түрмесіндегі тұтқындардың 50%-ы ресми білім алуда, ал ел бойынша тұтқындар Лондон университеті арқылы қашықтықтан білім алуға мүмкіндік алады. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Египеттегі түрмедегі студенттер университет дәрежесін аяқтауға құқылы, бірақ олар зертханалық жұмыстар сияқты практикалық компоненттерді қажет етпейтін ғана мамандықтарға қатысты. Тұтқындар Thanaweya Amma емтихандарын тапсыруға да құқылы. 1992 жылғы мәліметтерге сәйкес, Египеттегі түрмедегі тұтқындардың 440-ы (түрмедегі тұтқындардың 1,3%-ы) орта және жоғары білім алуда. Human Rights Watch инспекторларына екі түрмеде негізгі сауаттылықты оқытуға арналған сыныптар көрсетілді, бірақ бұл бөлмелер біраз уақыттан бері пайдаланылмағанын хабарлады, сондай-ақ тұтқындарға білім беруге рұқсат беру үшін олар мұсылман дініне ауысуы керек деген шағын дау айтылды. Иорданиядағы тұтқындар орта және жоғары білім алуға мүмкіндік алады, бірақ әйел тұтқындарға әдетте ер адамдарға қарағанда аз білім беру бағдарламаларына қол жеткізеді. Ливанның шамамен жартысы тұтқындарын ұстайтын Румие түрмесінде 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, тұтқындардың 12%-ы орта білім беруге, ал 7%-ы жоғары білім беруге қатысқан. Бұрын тұтқындарға өте кең ауқымды кәсіптік-техникалық білім беруге қол жеткізілді, бірақ 1975 жылы қару-жарақ өндірісіне қатысты алаңдаулар туындағаннан кейін бұл бағдарламалар тоқтатылды, 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, ұсынылатын жалғыз кәсіптік білім компьютерлік сауаттылық болып табылады. Еуропалық адам құқықтары конвенциясы және Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтар хартасы ешбір адамды білім алу құқығынан айыруға болмайтынын, ал Еуропалық түрме ережелері түрмедегі білім беруді елдің білім беру және кәсіптік оқыту жүйесімен интеграциялау керектігін айтады, осылайша босатылғаннан кейін олар білім беруді және кәсіптік оқытуды қиындықсыз жалғастыра алады. Зерттелген елдердің жиырма бірі соңғы бес жылда қатысудың өскенін хабарлады, бесеуі өзгеріс болмағанын, ал үшеуі шағын азаюды хабарлады. Жастар арасындағы қатысу деңгейі айтарлықтай жоғары болды, себебі жасөсперімдер әдетте мектепке бару міндетті жасына дейін жатады. Он бір ел 50%-дан жоғары көрсеткішті, ал тағы он ел 75%-дан жоғары көрсеткішті хабарлады. Сауалнама сонымен қатар жалпы білім берудің ересек тұтқындарға барлық түрмелерде 15 елде, түрмелердің көпшілігінде 6 елде және түрмелердің жартысынан кемінде 10 елде ұсынылатынын көрсетті. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Ұлыбританияда түрмеден шыққандардың тек 16%-ы білім беру немесе оқу орнына қатысты. 2014 жылғы есепке сәйкес, Беларусьта 82 түзеу орталығы болды, олардың бесеуі тұтқындарға бастауыш және орта білім беруді ұсынады, ал тағы 21...

Қарсылық

Қосымша қорап||ені=30%|цитата=Түрмелер мен тұтқындарға қатысты қоғамдық пікірлер көбінесе сенсациялық БАҚ хабарларының нәтижесі болды, ал қайта оқуға бағытталған жақтастарды «жақсылық жасаушылар» немесе одан да жаман деп айыптады. Тұтқындардың көпшілігі қарапайым адамдар болуы мүмкін деген ұсынысқа орын аз болды, олар үшін түрме қоғамға (сөзсіз) оралғанда азамат және жұмысшы ретінде қайта құру мүмкіндігін беруі керек еді. Криминолог Грант Дьюе тұтқындарға тегін білім беру оларды қарапайым азаматтардан жақсырақ күтетіндей сезім тудырады деген пікірге келді, бірақ қылмыс деңгейі төмендегенінің нәтижесінде салық төлеушілерге үлкен үнемділік әкелетіндіктен, бұл практикаға қарамастан қолдау көрсету керек. Оған жауап ретінде үш республикалық конгрессмен «Балалар ең алдымен» заң жобасын ұсынды, ол түрмедегі білім беруге арналған Пелл гранттары мен федералды қаржылық көмекті жоюға бағытталған, бірақ заң жобасы дауысқа қойылған жоқ. Австралияның Квинсленд штатында Еңбек партиясы түрмедегі білім беруді кеңейтуге тырысқанда Либералдық партия оған жиі қарсылық көрсетті; 2016 жылы полиция министрінің орынбасары Джаррод Блейджи түрме «біздің балаларымыздан гөрі тұтқындардың жақсы білім алуына осы ақшаны жұмсағымыз келмейтін жер болуы керек» деді.