Кіріспе

Австриялық-австралиялық сәулетші Гарри Зайдлер (25 маусым 1923 – 9 наурыз 2006) – Австралиядағы модернизм әдістемесінің маңызды өкілдерінің бірі және Баухаус қағидаларын Австралияда толыққанды бейнелеген алғашқы сәулетші. Зайдлер шамамен 119 ғимаратты жобалаған (оның 96-сы туған штаты Жаңа Оңтүстік Уэльсте орналасқан), бірақ кейбіреулері уақыт өте келе бұзылған немесе Зайдлер стилінен ауытқып өзгертілген. Ол Австралия сәулетіне қосқан үлесі үшін жоғары бағаланды. Зайдлер Австралиядағы 58 жылдық мансабында әртүрлі номинациялар бойынша әр онжылдықта сәулеттік наградаларды жеңіп алды – 1950 жылдан бергі тұрғын үйлер, 1964 жылдан бергі коммерциялық ғимараттар және 1970 жылдардан бергі мемлекеттік тапсырыстар. Өзінің ұзақ мансабы бойы ол даулы тұлға болды, себебі Сиднейдегі жоспарлау органдарын және жоспарлау жүйесін ашық түрде сынап отырды.

Ерте өмір

Сейдер Венада еврей киім өндірушісінің ұлы ретінде дүниеге келді. 1938 жылы нацистік Германия Австрияны басып алғаннан кейін, ол жасөспірім шағында Англияға қашып кетті.

Білім

Англияда ол Кембриджшир техникалық мектебінде құрылыс және салу саласын оқыды. Ол Ұлыбританияның соғыс трибуналы оны нацистерден қашқан "C категориясы – қауіпсіз" қашқын деп санағанымен, 1940 жылдың 12 мамырында Австрияда туғандықтан, британдық билік оны жау шетелдік ретінде ұстап, алдымен Ливерпуль маңындағы Хьютон қаласында, содан кейін Ман аралындағы интернациялық лагерьлерге қамады. Кейін ол Канаданың Квебек қаласына жіберілді және 1941 жылдың қазанына дейін интернацияда болды, одан кейін Винипегтегі Манитоба университетінде архитектураны оқуға шартты түрде босатылды, оны 1944 жылы үздік дипломмен аяқтады. Торонтодағы сәулет фирмасында қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін, Сейдер (21 жасында) 1945 жылдың ақпанында Онтариода тіркелген сәулетші болды. Баухаус жабылған кезде он жаста болғанымен, Сейдлердің сарапшылары оны Баухауспен байланыстырады, себебі ол кейіннен АҚШ-та эмигрант Баухаус оқытушыларынан білім алды. Ол 1945/46 жылдары стипендия бойынша Гарвардтың Дизайн мектебінде Уолтер Гропиус пен Марсель Брюердің басшылығымен оқыды, ал университеттың қысқы (Рождестволық) демалысында, шамамен төрт апталық үзілісте Сейдер Бостондағы Альвар Аалтомен бірге МТИ-дегі Бейкер жатақханасының жоспарларын жасады. Содан кейін ол 1946 жылдың ортасында АҚШ жазында суретші Йозеф Альберстің басшылығымен Блэк Маунтин колледжінде визуальды эстетиканы зерттеді.

Австралиядан тыс ерте өмір жолы

Кейін Сейдер 1946 жылдың соңында Нью-Йоркте Марсель Брюердің алғашқы ассистенты ретінде жұмыс істеді, 1948 жылдың наурыз айына дейін. Үй Роза Сейдер үйі (1948–1950) деп белгілі болды, ол Сиднейдің Солтүстік жағалауындағы шалғайдағы орманды аймақта орналасқан. Бұл жоба Австралияда Баухаус философиясы мен көрнекі тілін толыққанды бейнелеген алғашқы заманауи тұрғын үй болып табылады және 1951 жылғы Сұлман сыйлығын жеңіп алды. Осы үйдің кең танылуынан кейін, көптеген адамдар Сейдерге өз үйлерін жобалауды тапсырды. Көптеген клиенттерінің болуы және Сиднейдің климаты мен портының көрінісінен алған ләззатынан Сейдер Австралияда қалуға шешім қабылдады. Роза Сейдер үйі 1991 жылы мұражай үйіне айналды. 1952 жылы Сейдер Ку-ринг-гай кеңесінің Роузвиллдегі «шыны үй» жобасын мақұлдаудан бас тартуына қарсы апелляциясын сәтті өткізді. 1960 жылдары Сейдер Австралия алаңы жобасының дизайнымен (алғашқы жобалары 1961 жыл, алаңы 1962–64 жылдар, мұнарасы 1964–67 жылдар) жаңа белеске көтерілді. Сол кезде Австралия алаңы мұнарасы әлемдегі ең биік жеңіл бетонды ғимарат болды. Бұл жоба Австралиядағы кеңсе ғимараттарына үлкен ашық алаңдар мен көрнекті өнер туындыларын енгізді. Ол Австралия архитектуралық қауымдастығының негісқалаушы мүшесі болды. 1984 жылы ол Париждегі Архитектура академиясының мүшесі болып сайланған алғашқы австралиялық болды, ал 1987 жылы Австралия орденінің серігі атағын алды, осы құрметті өзінің танымал костюмі мен галстук-бабочкасымен қабылдады. Жылдар бойына Сейдер мырза Австралия Корольдік архитекторлар институтынан бес Сұлман медалін, сондай-ақ 1976 жылы Австралия Корольдік архитекторлар институтының алтын медалін және 1996 жылы Ұлыбритания Корольдік архитекторлар институтының алтын медалін алды. Гарри Сейдер 50 жыл бойы халықаралық архитектурада маңызды рөл атқарды. Оның еңбектері 20 ғасырдың екінші жартысындағы архитектураға жасаған ерекше және шығармашылық үлес ретінде кеңінен танылды. | Деннис Шарп кітабындағы «Мастер архитекторлар: Гарри Сейдер» кіріспесінен.

Жеке өмір

Гарри Сейдер 1945 жылдың соңында АҚШ-та оқып жүргенде Канада азаматы болды. 1948 жылы ол Канада паспортымен Австралияға сапарлады (паспортын 1946 жылдың ортасында алған). 1958 жылға қарай ол Австралияда он жыл өмір сүрді, содан кейін Канада паспортын жаңартуға тырысты, бірақ одан бас тартты, өйткені ол Канадада үш жылдан астам тұрмаған, натурализацияланған канадалық азамат еді. 1958 жылдың соңында ол Австралия азаматы болды, себебі жұмыс сапары мен бал айы үшін саяхаттауға паспорты болуы керек еді. Гарри Сейдер 1958 жылдың 15 желтоқсанында Клайв Эваттың қызы Пенелопа Эватқа үйленді; олардың екі баласы болды. Сейдер әлемнің әртүрлі жерлеріндегі сәулетті суретке түсіруді ұнататын, ал оның кейбір фотосуреттері "The Grand Tour" атты фотоальбомында сақталған. Ол сонымен қатар шаңғы тебуді де жақсы көретін. Пенелопа Сейдер, өзі де сәулетші, Сидней университетінен сәулет бойынша бакалавр дәрежесін алып, 1964 жылы Seidler and Associates компаниясына сәулетші және қаржы менеджері болып жұмысқа орналасты. Ол 1967 жылы NSW Wilkinson сыйлығын жеңіп алған, Сиднейдің маңындағы Килларадағы Гарри мен Пенелопа Сейдер үйін бірлесіп жобалады. 2005 жылдың 24 сәуірінде Сейдер инсульт алды, одан толыққанды айықпады және 2006 жылдың 9 наурызында 82 жасында Сиднейде септицемиядан қайтыс болды.

Модернизм және дизайн қағидалары

Сейдер «Халықаралық стиль» терминінің дұрыс еместігін айтты және осы терминнің қазіргі заманғы сәулетті немесе оның өзінің сәулеттік жобаларын сипаттауға қарсы болды, себебі олар әлеуметтік қолданыс пен құрылыс технологиясының дамуымен бірге уақыт өте келе өзгеріп отырды. Сейдер модернизмнің стиль емес, үнемі өзгеріп отыратын құбылыс екенін мәлімдеді. Сейдер 1920-жылдардағы Ле Корбюзьенің қазіргі заманғы сәулетінде бағаналар 6 метр арақашықтықта орналасқан екенін, ал 1980-жылдардың ортасында алдын ала керілген бетон технологиясы 34 метрлік бағанасыз кеңістікке мүмкіндік бергенін, нәтижесінде сәулетте әртүрлі визуалды көрініс пен кеңдік пайда болғанын түсіндірді. Сейдердің туындыларында оның білімі алған немесе бірге жұмыс істеген төрт ұлы модернист шебердің ықпалы байқалады: Вальтер Гропиус, Марсель Брюер, (суретші) Йозеф Альберс және Оскар Нимейер. Сейдер Австралияға келгеннен кейін де өз ұстаздарымен байланысын үзбеді. 1954 жылы Сиднейде өткен RAIA конвенциясында Вальтер Гропиус сөз сөйлеуіне Сейдер көмектесті. Сейдер Марсель Брюермен Париждегі Австралия елшілігі үшін (Брюердің Парижде кеңсесі болғандықтан) бірлесіп жұмыс істеді және 1970-ші жылдары Пенриттегі (Жаңа Оңтүстік Уэльс) Торин фабрикасының жобалық архитекторы болды. Сейдер 1970-ші жылдардың ортасында MLC орталығы үшін Йозеф Альберстің суреттерін тапсырыс берді. Сейдер Рио-де-Жанейроға хаттар арқылы және сапарлар жасау арқылы Оскар Нимейермен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Гропиус ілімі Сейдерге үлкен әсер етті. Гропиус модернизмнің стиль емес, әр түрлі аймақтар мен климатқа бейімделетін әдістемелік тәсіл екенін үйретті. Сейдер де модернизмнің стиль емес екенін қатысты түрде айтты: «Көптеген адамдар модернизмнің стиль екенін дұрыс түсінбейді. Ол стиль емес. Ол – үнемі өзгеріп отыратын, даму үстіндегі әдістемелік тәсіл». Сейдердің жобалары модернистік дизайн әдістемесіне негізделген, ол үш элементтің үйлесімі деп санайды: әлеуметтік қажеттілік, тиімді құрылыс әдістері және визуалды эстетика. Бұл үш элементтің үнемі өзгеріп отыруына байланысты Сейдер өзінің нақты «стилі» жоқ екенін жиі айтатын, сондықтан құрылыс технологиясы мен әлеуметтік қажеттіліктер өзгерген сайын оның жобаларының визуалды көрінісі Австралиядағы 57 жылдық дизайнерлік тәжімебасы бойында үнемі дамиды. Сейдердің жұмысының формасы құрылыс технологиясының өзгеруімен бірге өзгерді: 1950-ші жылдардағы ағаш үйлерден (көптегендері Брюердің ядролық үйінің формасын еске түсіреді), 1960-1980 жылдардағы темір бетон үйлер мен ғимараттарға, 1980-ші жылдардағы және одан кейінгі бетон технологиясының жетістіктерімен қисықтардың (жоспарлы пішіндерде) пайда болуына, сондай-ақ 1990-шы жылдардан бастап қисық шатырларға мүмкіндік берген болат технологиясының дамуына (мысалы, Берман үйі). Сейдер 1980 жылы Оскар Нимейердің 1946 жылғы Рио-де-Жанейродағы Боависта банкінің (Сейдер оны 1948 жылы көрген болуы мүмкін) интерьерінің өзара байланысты қисықтары Сейдердің 1960-шы жылдардың ортасынан бастап 1970-ші жылдар бойы сыртқы ойын алаңдарында және тіреу қабырғаларында өзара байланысты қисықтарды қолдануына әсер еткен болуы мүмкін екенін айтқан. Австралиядағы сәулет практикасының 50 жылдығын тойлаған Сейдер құрылыс технологиясының дамуы оның жақын арада аяқталатын Horizon пәтер мұнарасының формасына байлық әкелгенін атап өтті: «Мен Horizon-ді жиырма жыл бұрынғы құрылыс технологиясымен (біреудің қолынан келетіндей) қашықтықты қамти алмас едім, ол өте шектеулі еді. (Бірақ Horizon) алдын ала керілген бетон сияқты құрылғылардың арқасында мүмкін болды, бұл экономикалық және жылдам. Бұл сізге формаларды таңдауда үлкен еркіндік береді. Қазіргі уақытта біз үлкен қашықтықтарды өте аламыз және мұны тек темір тор немесе бетонға кіргізу арқылы емес, сонымен қатар оған болат, жоғары кернеулі болат сымдарды салып, оны тығыз тартамыз, бұл қашықтықты өтуге және ғимараттың пішінін өзгертуге мүмкіндік береді, бұл басқа жолмен қол жеткізу өте қиын болар еді». Кейбір сыншылар Сейдердің 1960 және 1970 жылдары қолданған (боялмайтын) бетонды «брутализм» деп атаса да, Сейдер бұл терминді қабылдамады, өйткені ол британдық бруталистерді «Ле Корбюзьенің өкінішті еліктеушілері» деп сынады. «Бруталистердің» ауыр монолиттік құрылыстары Сейдердің ашықтық пен жеңілдік, кеңістіктер арқылы сәулетке қарап тұру мүмкіндігінен тұратын визуалды эстетикасына қайшы келді. 1960 және 70-ші жылдары Сейдер Сиднейдегі Австралия алаңы мен MLC орталығы кеңселерінің, Канберрадағы Эдмунд Бартон ғимаратының (бұрынғы Trade Group Offices деп аталатын) және 1970-ші жылдардағы Париждегі Австралия елшілігінің жобаларын жасауда итальяндық инженер-құрылысшы Пьер Луиджи Нервимен бірлесіп жұмыс істеді. Нерви жобалаған T-тәрізді бетон конструкциялары Сейдердің 1973 жылы аяқталған Милсонс-Пойнттағы (Сидней) Сейдер кеңсесінде де қолданылды. Кейін Сейдер Нервидің ізбасары Марио Дезидеримен Брисбендегі Риверсайд орталығы үшін жұмыс істеді. Сейдер Гропиустан (жақсы сәулеттің үш қажетті элементінің бірі ретінде) ғимараттарды салу үшін тиімді «жүйелерді» жасауды үйренді, бұл жеке үйлерден басқа, «элементтердің қайталануын қамтамасыз ететін жүйеге сәйкес салуды жеңілдетуді» білдірді. Сондықтан Кеннет Фрамптон Сейдердің үй емес жобаларын «изостатикалық сәулет» деп атады. 1970 және 1980-ші жылдары Сейдер түзу сызықты қисық сызыққа қосатын квадрант геометриясын қолданды, бұл квадрант радиусы бойынша бірдей өлшемдегі құрылымдық қабырғаларды пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл Сейдердің Париждегі Австралия елшілігі және Карралыка (бұрынғы Рингвуд мәдени) орталығының жобаларында көрінеді. Сейдер жақсы қазіргі заманғы сәулеттің барокко сәулетінің негізгі құрылымдық геометриясымен, әсіресе итальяндық сәулетші Франческо Борроминидің жобаларымен (бұл туралы Сигфрид Гидионның «Space, Time & Architecture» кітабында суреттелген, оны Сейдер сәулет студенті кезінде оқыған) салыстырды. Сейдердің 1969 жылдан бастап жасаған жобаларында көбінесе қарама-қарсы теріс және оң жарты шеңбер қисықтары бейнеленген (мысалы, Уэстлейдегі (1969) Петтит пен Севитт көрме үйінің тіреу қабырғалары, 1969-70 жылдардағы Акапулькодағы Кондоминиум пәтерлері). 1980-ші жылдардан бастап Сейдер жоспарларына әсем қисықтарды жиі қосты (мысалы, Ханнес үйі, Гонконг клубы), және кейбір сыншылар бұл Сейдердің «барокко» кезеңінің бастауы деп санайды. Сейдердің екі өлшемді және үш өлшемді кеңістіктік композицияға қатысты визуалды көзқарасы оның бүкіл мансабы бойында тұрақты болды және Йозеф Альберстен алған сабақтарын көрсетеді. Сейдер Альберстен басқа архитектуралық мектепте білім алмағанын айтты. Альберс дизайнда визуалды ауырлық орталығы жоғары болған нұсқалардың қозғалмалы және тартымды екенін айтқан, сондықтан Сейдер (мұнара емес жобалар үшін) «аспанда сөгіліп тұрған плиталарды» қолданды, бұл массаның қатты және ауыр екенін жоққа шығарады. Сейдер «эстетикалық тұрғыдан біз дематериалдануға ұмтыламыз» деді. Альберстен үйренген Сейдер дәстүрлі симметрияны немесе торлы қазіргі заманғы дизайндарды статикалық (демек, жалықтыратын) деп санады, керісінше, Сейдер «қарсы элементтерді ығыстырып», «жыпылықтау» мен «визуалды кернеу» құруға тырысты, бұл көз үшін қызықтырақ. Бұл Сиднейдегі (1958-62) Блюз-Пойнт мұнарасының терезе үлгісінде және Horizon мұнарасының (1995-98) үш өлшемді балкондарының синхронатталған орналасуында көрінеді. Сейдер қазіргі заманғы сәулеттің визуалды кеңістіктік дизайн қағидасын «дәстүрлі қаттылықтың жойылуы» және байланысты кеңістіктік көріністер деп түсіндірді. Сейдер қазіргі заманғы сәулеттің визуалды мәні «дәстүрлі сәулеттің ауыр қаттылығы емес, онда әрбір нәрсе бөлме төңірегінде төрт қабырғамен салынған және кеңістік шектеулі болған. Біздің көзіміз ашықтыққа, жеңілдікке, нәрселер арқылы қарауға ұмтылады» деді. Өзінің алғашқы жұмысы – Роза Сейдер үйі туралы айта келе: «Бұл үй әдеттегі үйді немесе кеңістікті қоршап тұратын беттерді жарып, оны…».

Бейнелеу өнерінің суретшілерімен ынтымақтастық

Зайдлер ғимараттарын құруда көркем суретшілермен жиі және ынталы түрде ынтымақтастық жасады. Оның суретші әріптестеріне Александр Кальдер, Фрэнк Стелла, Лин Утзон, Норман Карлберг, Чарльз О. Перри (соңғы екеуі Йозеф Альберстің әріптесі, бірақ кейін оның шәкірттері болған), Хелен Франкенталер, Сол Левитт және тағы да басқалар кірді. Бірақ ең маңызды әріптесі – оның ұстазы Альберс болды. Сейдер Альберстің жұмыстарын – оның дизайн философиясына ең зор ықпал еткен тұлғаның, бірнеше жобаға (әсіресе «Homage to the Square» (кейіннен Альберс қоры сатып алған) және Альберстің соңғы тапсырысы бойынша жасалған «Wrestling» туындысына) енгізді. Сейдер 1966 жылы Австралия алаңы мұнарасының жер қабатындағы вестибюлінде Ле Корбюзье мен Виктор Вазарелидің гобелендерін көрсетуді ұйымдастырды. Олар 2003 жылдың соңында Сол Левитттің қабырғалық суретімен ауыстырылды. Сейдер 1977 жылы Париждегі Австралия елшілігінің ашылуына дайын болу үшін австралиялық өнер туындыларын таңдап, оларға төлем жасады. Пауль Бартизанның Сейдерге арналған некрологында айтқандай, бұл өнер туындылары қарапайым «плап-арт» емес; олар шынымен ғимараттармен үйлесімді және оларды толықтыратын етіп жоспарланған: «Көптеген жобаларында Сейдер суретшілермен жұмыс істеді, олардың туындылары оның жобаларының ажырамас бөлігіне айналды».