Кіріспе

Неміс дипломаты (1887–1972)

Эдуард Гемпель (6 маусым 1887, Пирна – 12 қараша 1972, Гундельфинген) – неміс дипломаты. 1937-1945 жылдар аралығында ол Ирландиядағы Германияның өкілі болды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі және соғысқа дейінгі кезеңде. Ол алғашқы рет осы лауазымға тағайындалғанда нацистік партияның мүшесі болмаған, бірақ тағайындалғаннан кейін көп ұзамай нацистік режим оны партияға қосылуға күшті қысым жасады. Тағайындалуына дейін Ирландия Сыртқы істер министрлігі дипломатиялық өкілдің нацистік партия мүшесі болмауын талап еткен. Осы талапты орындау үшін партия мүшесі емес адам тағайындалды, бірақ Хемпель бір жыл өткен соң партияға қосылды, оның NSDAP төлқұжаты 1938 жылдың 1 шілдесімен тіркелген.

Ерте өмір

Эдуард Гемпель патшалық кеңесшінің ұлы болған. Ол Баутцендегі гимназияда (классикалық мектепте) және Давостағы Фридерицианумда оқыды, ал Вертхаймда орта мектепті бітірді. Лейпциг университетінде заң мамандығын аяқтады. Міндетті әскери қызметтен кейін Саксония Корольдігінің сот жүйесінде жұмыс істеді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскерге алынды. Соғыс барысында ол әкімшілік штабында лейтенант болып қызмет етті, соның ішінде оккупацияланған Румыниядағы әскери басқаруда да болды.

Дипломатиялық мансап

1920 жылы Гемпель Саксонияның сыртқы қызметіне қабылданды, ол кейін неміс дипломатиялық қызметіне біріктірілді. 1928 жылы Хемпель Ослоға тағайындалды. Ол Берлинде Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді. 1928 жылы ол Немец халық партиясына (ДВП) қосылды. 1937 жылдың 22 маусымында ол Ирландиядағы қайтыс болған елші Вильгельм фон Кульманның дипломатиялық өкілеттігіне ие болды. Гемпель 1938 жылдың 1 шілдесінде нацистік партияға қосылды, ол өте белсенді нацистік ұйымы бар елшіліктің басшысы болды. АҚШ елшісі Дэвид Грейдің мәлімдемесіне сәйкес, 1945 жылдың 10 мамырында жеңіске жеткен елдердің атынан неміс елшілігі мен оның архивін қабылдаған кезде, Гемпель Ирландия үкіметінің үндемелі қолдауымен барлық маңызды құжаттарды жойған еді.

Бағалау

Бұрынғы «Айриш таймс» газетінің сыншысы Чарльз Актонның сөзін келтірсек: «Доктор Хемпель, менің ойымша, ескі үлгідегі, мансапты мемлекеттік қызметкер дипломат, өз заманының ауыр дилеммасына тап болды. Өз елін жақсы көріп, бірақ оны билеп алған режимді жек көретін ол, министрлігін сақтап, толыққанды дұрыс әрекет ету арқылы ұзақ мерзімді перспективада жақсылыққа жете алатынына және режимнің зиянын азайта алатынына сенді, әйтпесе отставкаға кететін болса, Легацияны нағыз нацист басқаруы мүмкін еді». Ал бұрынғы дипломат Майкл Дрюри 2011 жылғы 25 ақпанда «Айриш таймс» газетіне жазған хатында: «Ирландиядағы ресми өкілдер доктор Хемпельдің миссиясы барысындағы шектеулерді ескере отырып, дұрыс әрекет еткенін мойындады. Мысалы, ол Ирландияның бейтараптығын американдық министрден де жақсы сақтады. Егер ол «Гитлердің адамы» деп есептелген болса, онда маған 1972 жылы Бонндағы Ирландия елшілігінің қызметкері ретінде оның жерлеу рәсіміне қатысуға бұйрық берілмес еді». Хемпельдің Ирландиядағы қызметі, әсіресе, өкілеттігі аяқталған кездегі оқиғасы ерекше аталады. Ол кезде Taoiseach Эмон де Валера және Сыртқы істер департаментінің хатшысы Джо Уолш 1945 жылғы 2 мамырда Гитлердің қайтысына байланысты ресми көңіл айту үшін оның үйіне келді. Хемпельдің бұл жаңалықтан қатты күйзеліп, қолын қинағандығы айтылды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін әйелі Ева оқиғаның себебін оның экземамен ауырып жатқанымен түсіндірді. 2005 жылы жарияланған ресми құжаттарға сәйкес, президент Хайд келесі күні де Хемпельге барды. Сегіз жыл қызмет еткен кезінде Хемпель Берлинге мыңдаған хабарламаларды телеграф және қысқа толқындық радио арқылы жіберді (соңғысы 1943 жылдың желтоқсанында Сыртқы істер департаментінің талабы бойынша және АҚШ пен Ұлыбританияның қысымымен радиоаппаратын тапсырғанға дейін). Кейбір тарихшылар Хемпельдің 1942 жылы Диппеге жасалған одақтастардың шабуылын сәтсіздікке ұшыратуға қатысқандығын, Англияның оңтүстік жағалауындағы канадалық әскерлердің қозғалысы туралы хабарлау арқылы қатысқандығын айтады, бірақ бұл айыптама даулы. «Ирландияның 1941-1945 жылдардағы сыртқы саясаты» деген құжаттар жинағында де Валеряның Гитлер қайтыс болғаннан кейін Хемпельге жасаған сапарын қорғаған хатынан үзінді келтірілген. Ол: «Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасымызды сақтаған кезде, Германия өкіліне бармау неміс халқына және доктор Хемпельге кешірілмейтін әдепсіздік болар еді», - деп жазды. 2011 жылы Хемпельдің қызы Лив Хемпель: «Енді ойлап қарасам, Де Валераның үйге келгенінің себебі достық болды деп ойлаймын. Ол әкемді білгендіктен келді, ал көңіл айту әкемнің [Ирландиядағы елшілік қызметінің] аяқталуына байланысты болды. Әкем үшін Гитлердің өлімі ештеңе білдірмеді, ол оған қуанды – біз Осама бен Ладенге қуанғандай».