Кіріспе

Бавариядағы Христиан-әлеуметтік одақтың (ХӘО) 1961 жылдан 1988 жылға дейін төрағасы Франц Йозеф Штраус (Штраус; 6 қыркүйек 1915 – 3 қазан 1988) – неміс саясаткері. Ол 1961 жылдан 1988 жылға дейін Бавариядағы Христиан-әлеуметтік одақтың (ХСО) ұзақ жылдар бойы төрағасы, 1953 жылдан 1969 жылға дейін түрлі лауазымдардағы федералды кабинет мүшесі және 1978 жылдан 1988 жылға дейін Бавария штатының премьер-министрі болды. Штраус сонымен қатар Еуропалық аэроғарыш конгломераты Airbus-тың негізін қалаушылардың бірі ретінде де танымал. 1969 жылғы федералды сайлаудан кейін Батыс Германияның ХДС/ХСС альянсы Федеративтік Республика құрылғаннан бергі алғашқы рет биліктен тыс қалды. Осы кезде Штраус Баварияның аймақтық саясатына көбірек бейімделді. 1980 жылы ХДС/ХСС үміткері ретінде канцлерлікке кандидат болғанымен, өмірінің соңына дейін федералдық лауазымды иеленген жоқ. 1978 жылдан 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Бавария үкіметінің басшысы болды. Оның соңғы екі онжылдығы ХДС төрағасы Гельмут Кольмен қатысты күреспен ерекшеленді.

Саяси өмірі 1945-1961

Соғыстан кейін, 1945 жылы, ол американдық әскери үкімет тарапынан Шонгау округінің Ландратының (округ басшысы және өкілі) орынбасары болып тағайындалды және Бавариядағы Христиандық-әлеуметтік одақтың (ХСС) жергілікті партиялық ұйымын құруға қатысты. 1949 жылы Штраус алғашқы Бундестагтың (Федералдық Парламент) депутаты болды. 1953 жылы ол канцлер Конрад Аденауэрдің екінші кабинетінде арнайы мәселелер жөніндегі федералды министр, 1955 жылы – ядролық энергетика федералды министрі, ал 1956 жылы – қорғаныс министрі болып тағайындалды. Оған Батыс Германияның жаңа қорғаныс күштерін – Бундесверді құру жұмысы тапсырылды, сол кезде ол осы лауазымға тағайындалған ең жас адам болды. 1961 жылы Штраус ХСС төрағасы болды. 1957 жылдың наурыз айында HIAG компаниясына жолдаған хатында Штраус былай деді: "Меніңше, сіздер менің Waffen SS-тің алдыңғы шептегі бөлімшелері туралы пікірімді білесіздер. Соңғы әлемдік соғыстағы неміс сарбаздарына деген құрметім де оларға қатысты".

Локхидтің пара алу туралы аңыздары

Бұрынғы Lockheed лоббисі Эрнест Ф. Хаузер АҚШ Сенатының тыңдауында тергеушілерге Қорғаныс министрі Штраус пен оның партиясы 1961 жылы Батыс Германияның 900 F 104G Starfighter ұшақтарын сатып алуын ұйымдастырғаны үшін кем дегенде 10 миллион доллар сыйақы алғанын мойындады, бұл кейінірек Lockheed пара алу скандалдарының бір бөлігіне айналды. Партия, оның басшылары және Штраус барлық айыптауларды жоққа шығарды, ал Штраус Хаузерге қарсы жала жабу ісін қозғады. Штраус пен Хаузер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хаузердің орналасқан жері – Баварияның Шонгау қаласында кездесті. Хаузер АҚШ барлау қызметінде жұмыс істеді, ал Штраус Хаузердің аудармашысы болды. Олар жақын дос болған, бірақ Штраус кейін бұны жоққа шығарды, алайда Штраус Хаузердің үйлену тойына қатысқандығы бұл жоққа шығаруға қарсы дәлел болды. Айыптаулар расталмағандықтан, мәселе тоқтатылды. Ол кезде АҚШ Сенатының тыңдауында Lockheed компаниясының өкілдері Штраусқа ұшақтарды сатып алу үшін пара бергені белгілі болды, себебі Boeing компаниясы Lockheed компаниясын жоғалған неміс бизнесі үшін сотқа берген. АҚШ Сенатының отырысында Lockheed компаниясының өкілдері аталған қаражат Штраусқа берілгенін мойындады. Осы фактіге қарамастан, Штраус Германияда ешқашан сотқа тартылмады, себебі оның ықпалы зор болды. Lockheed компаниясы сол кезде құлдыраудың алдында тұрды, ал неміс келісім-шарты компанияның аман қалуы үшін өте маңызды болды. F 104G ұшағын жасау өте қымбатқа түсті, сондықтан АҚШ Әуе күштері оны сатып алудан бас тартты, себебі оның қажетсіз мүмкіндіктері бар еді. Неміс келісім-шарты Lockheed үшін үлкен табыс әкелді. Германия Lockheed компаниясынан жолпығыш ұшақтарға тапсырыс бергеннен кейін, көптеген еуропалық үкіметтер де Starfighter-ге сенім арта бастады және Lockheed компаниясын қаржылық қиындықтан құтқару үшін қосымша ұшақтарға тапсырыс берді.

Шпигель ісі

Штраусты 1962 жылы «Шпигель ісі» салдарынан қорғаныс министрі қызметінен кетуге мәжбүр болды. Ықпалды «Der Spiegel» журналының иесі және бас редакторы Рудольф Аугштейн, Штраустың ведомствосы жоғары құпия деп санайтын неміс қорғаныс ақпаратын жариялады. Ол Штраустың өтінішімен тұтқындалып, 103 күн қамауда отырды. 19 қарашада үкіметтегі ФДП-ның бес министрі Стросстің жұмыстан босатылуын талап етіп, отставкаға шықты. Бұл канцлер Аденауэрдің өзіне де қауіп тудырды. Ол мемлекеттік қаражатты пайдаланып, сынға ұшыраған баспасөзді жабауға қолдау көрсеткені үшін көпшілік алдында айыпталды. Штраустың парламентке жалған мәлімдеме жасағанын мойындаудан басқа жолы қалмады, сондықтан ол отставкаға кетті. Штраус сотта конституцияға қарсы әрекет жасады деген айыптан ақталды.

Коль мен Штраустың арасындағы бәсекелестік

1966 жылы Штраус Курт Георг Кизингер кабинетінде қайтадан қазынашылық министрі болып тағайындалды. Ол SPD экономика министрі Карл Шиллермен бірлесіп, жаңаша экономикалық тұрақтылық саясатын жасады. Екі министрдің сыртқы келбеті мен саяси өмірі мүлдем өзгеше болғандықтан, олар 19 ғасырдағы Вильгельм Буштың карикатурасындағы екі иттің есімімен аталып кетті. 1969 жылы СДПК консерваторларсыз үкімет құрғаннан кейін Штраус Вилли Брандттың Остполитикасын ең қатты сынағандардың бірі болды. 1976 жылы Хелмут Кольдің канцлерлікке алғашқы тырабы сәтсіз аяқталған соң, Штраус Бундестагтағы ХДС және ХСС партиялары арасындағы одақты тоқтатты, бірақ бірнеше айдан кейін ХДС партиясы Баварияға (ХСС консерваторлар үшін саяси монополия сақталатын аймақ) тарап кетпес үшін бұл шешімнен бас тарды. 1980 жылғы федералды сайлауда ХДС/ХСС Штраусты канцлерлікке кандидат етіп ұсынды. Штраус Кольдің басшылығын сынап келгендіктен, оған канцлерлікке мүмкіндік беру – Штраустың саясатын немесе стилін (немесе екеуін де) Кольден артық деп бағалау ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, сол кездегі көптеген сарапшылар ХДС-тің пікірінше, 1980 жылы Хельмут Шмидттің СПД-сы жеңіліссіз болады және Штраустың үміткерлігінен ештеңе шығынға шығарар емес деп есептеді. Шмидттің жеңісі Кольдің жақтастары үшін өздерінің таңдауының дұрыстығын дәлелдеді, және Коль мен Штраус арасындағы бәсекелестік жылдар бойы сақталды. Бірақ 1982 жылы ХДС/ХСС билікті алғаннан кейін канцлер болып Коль тағайындалды. Ол Штраус қайтыс болғаннан соң да билікте қалды.

Еуропалық интеграция

Штраус "Ұлы жоспар" атты кітап жазды, онда ол Еуропаның болашақтағы бірігуі қалай мүмкін болатыны туралы өз ойларын баяндады.

Airbus компаниясы

Аэроғарышқа құмарлық танытқан Штраус 1970-ші жылдары Airbus компаниясының құрылуында маңызды рөл атқарды. Ол 1980-ші жылдардың соңында, 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Airbus компаниясының төрағасы қызметін атқарды. Өмірінің соңғы күндерінде компанияның Air Canada әуе компаниясына ұшақтар жеткізу бойынша үлкен, бірақ даулы (Airbus ісін қараңыз) келісім-шарты жеңіп алғанын көрді. 1992 жылы Мюнхеннің жаңа әуежайы Франц Йозеф Штраус атымен аталды.

Баварияның министр-президенті

1978 жылдан 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Штраус Баварияның премьер-министрі болды және 1983–1984 жылдары Германияның Бундесратының төрағасы қызметін атқарды. 1980 жылғы федералды сайлауда жеңілгеннен кейін ол Бавариядан федералды саясатқа қатысты пікір білдірумен шұғылданды. Келесі жылдары ол Кольдің саясатын өз саяси лагерінде ең көп сынға ұшыратқан адам болды, тіпті Коль канцлер болып тағайындалғаннан кейін де. 1983 жылы ол Шығыс Германияға 3 миллиард немец маркасы көлемінде берілген несиеге тікелей жауапты болды. Бұл қадам, ХСС/ХДС-ның Шығыс Германия экономикасының өзінен құлдырауына мүмкіндік беру саясатына қайшы келгендіктен, тірісінде-ақ көптеп сынға ұшырады. Осы қадамға байланысты Республикалықтар ХСС/ХДС-дан бөлініп шықты. Штраус Бавария монархиясын жақтаған.

Вакерсдорф ядролық қайта өңдеу зауыты (WAA)

Штраус Вакерсдорфтағы (Бавария) ядролық отынды қайта өңдеу зауытының (WAA) салынуын ынталы түрде қолдады, бұл зауыт халықтың күшті наразылығына ұшырады, оны ол велосипед доңғалағының спицасын жасау зауытынан да қауіпсіз деп сипаттады. Әсіресе Франциск Мартерлде жиналған діни қарсылық Штраусқа кедергі келтірді және ол адамдарды жаңылыстыратын, оларды негізсіз алаңдатып, толқытып, қорқытатын әркім шайтанның ісін істеп жатқанын айтты.

Албанияға сапар

Штраус 1984 жылғы 21 тамызда коммунистік Албанияға барды, ол кезде Екінші дүниежүзілік соғыстың соңынан 1985 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен Энвер Ходжа билікте болды. Штраус ондаған жылдар бойы оқшауланған Албанияға сапар шеккен батыстық көшбасшылардың санаулы бірі, мүмкін жалғыз болды. Бұл Штраустың Албания мен Батыс Германия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасқа дайындық жасап жатқандығы туралы болжамдарға себеп болды, және шындығында 1987 жылы қарым-қатынас орнатылды. 2017 жылы Штраус Албанияның Ұлттық Ту орденімен құрметтелді, ал Тиранадағы бір қала алаңы оның атымен аталады.

Өлім

1988 жылдың 1 қазанында Штраус Регенсбургтің шығысындағы Турн мен Таксис ормандарында, 11-ші Турн мен Таксис принці Йоханнеспен бірге аң аулап жүргенде құлдырап түсті.

Отбасы

1957 жылы Штраус Марианна Штраусқа үйленді. Ол 1984 жылы автокөлік апатында қаза болды. Британдық дипломат Ричард Хискокстың сөзінше: «Штраус – соғыстан кейінгі Германияда пайда болған ең көрнекті тұлғалардың бірі, және демократиялық көзқарас бойынша ең қауіптісі. Ол зор амбицияға ие, сонымен қатар айқын интеллектуалдық қабілеттерге, ерекше жадқа, мол төзімділікке, еңбекке қабілеттілікке және жылдам шешім қабылдауға ие. Бірақ осы оң қасиеттеріне қарамастан, оның кемшіліктері де бар. Оның саяси әдістерінің принципсіздігі тіпті Аденауэрдікін де асып түседі, және Аденауэрде болғандай, жақсы ойлау қабілетімен және сабырлы мінезімен теңдес емес. Ең бастысы, ол өзін-өзі бақылауға алмайды, адамдарды дұрыс танымайды және әлсіз, жалтақ адамдарды жақын достары ретінде таңдайды. Сондықтан оның жылдам қабылдаған шешімдері көбінесе дұрыс болмайды. Мартин Уолсер бір кезде оның жайлы: «Ол бізді барлық нәрседен қорғай алады, бірақ тек өзінен емес» деп жазған еді.»

Негізгі дереккөздер

Франц Иосиф Штраус. Үлкен жоспар: Германияны қайта біріктіруге еуропалық шешім. Ағылшын тіліндегі аударма: Лондон: Вайденфельд және Николсон, 1965.

неміс тілінде

Карл Рош: Франц Йозеф Штраус. Вейльхайм сайлау округіндегі Бундестаг депутаты, 1949–1978, Utz, Мюнхен 2014, Вильфрид Шарнагл: Майн Штраус. Мемлекет қайраткері және досы. Ars Una, Нейрид 2008, Вильгельм Шлоттер: Билік және зәулімдік. Франц Йозеф Штраус және оның ізбасарлары. Министрлік қызметкерінің жазбалары. Fackelträger, Кёльн 2009, ; (жаңартылған басылым: Билік және зәулімдік. Штраустан Зеехоферге дейін, құпия ақпаратты жариялаушы. Жаңартылған кітапша басылымы, Heyne, Мюнхен 2010). Вальтер Шёлл (ред.): Франц Йозеф Штраус. Адам және мемлекет қайраткері. Портрет. Schulz, Kempfenhausen am Starnberger See 1984, Томас Шулер: Штраус. Отбасының өмірбаяны. Scherz, Франкфурт-на-Майне 2006, Петер Зибенморген: Франц Йозеф Штраус, шектен тыс өмір. Siedler, Мюнхен 2015, Франц Георг Штраус: Менің әкем. Естеліктер. Herbig, Мюнхен 2008, Майкл Стефан: "Франц Йозеф Штраус" Катарина Вейганд (ред.): "Бавария тарихының көрнекті тұлғалары". Utz, Мюнхен 2011.