Кіріспе
Физикалық география мен физикалық геологияда аспект (немесе экспозиция деп те аталады) – беткейдің бағытын көрсететін компастық бағыт немесе азимут. Мысалы, Роки тауларының шығыс жағындағы Ұлы жазықтарға қарайтын беткей шығысқа қарап жатыр делінеді. Батысқа қарай терең аңғарға төмен түсетін, ал шығыс жағында көлбеу еңіс болған беткей батысқа қарап жатыр немесе батыс беткейі болып табылады. Беткейдің бағыты оның физикалық және тірі организмдерге қатысты ерекшеліктеріне әсер етеді, бұл құбылыс беткей әсері деп аталады. Аспект термині сондай-ақ, байланысты ерекше ұғымды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін: жағалау сызығының көлденең бағыты. Бұл жағдайда аспект – жағалаудың теңізге қарап жатқан бағыты. Мысалы, теңізі солтүстік-шығысқа қараған жағалау сызығы (Квинслендтің көп бөлігі сияқты) солтүстік-шығыс аспектісіне ие. Аспект беткейдің көлбеулігін сипаттау үшін дәрежемен толықтырылады.
In physical geography and physical geology, aspect (also known as exposure) is the compass direction or azimuth that a terrain surface faces. For example, a slope landform on the eastern edge of the Rockies toward the Great Plains is described as having an easterly aspect. A slope which falls down to a deep valley on its western side and a shallower one on its eastern side has a westerly aspect or is a west facing slope. The direction a slope faces can affect the physical and biotic features of the slope, known as a slope effect. The term aspect can also be used to describe a related distinct concept: the horizontal alignment of a coastline. Here, the aspect is the direction which the coastline is facing towards the sea. For example, a coastline with sea to the northeast (as in most of Queensland) has a northeasterly aspect. Aspect is complemented by grade to characterize the surface gradient.
Маңыздылық
Аспект температураға күшті әсер етеді. Бұл солтүстік және оңтүстік жарты шарларда күннің бұрышы 90 градустан кем немесе тікелей жоғары орналасуына байланысты. Солтүстік жарты шарда, беткейлердің солтүстік бөлігі көбінесе көлеңкеде болады, ал оңтүстік бөлігі берілген ауданға шаққанда көбірек күн сәулесін алады, себебі беткей күнге қарай еңкейгендіктен және Жердің өзі тікелей көлеңке түсірмейді. Сіз солтүстікке немесе оңтүстікке қарай, қысқы күн тоғысына (солнөцестояние) жақындаған сайын, аспект әсері одан да айқын болады. Сонымен қатар, тік беткейлерде әсер күштірек, ал 40° солтүстік ендікте 22 желтоқсанда (қысқы күн тоғысы) 22,5°-тан артық бұрышпен орналасқан беткейлерге энергия жетпейді. Беткейдің аспектісі жергілікті климатқа (микроклиматқа) маңызды әсер ете алады. Мысалы, күннің ең ыстық сәтінде күн батыста болғандықтан, көп жағдайда батысқа қараған беткей шығысқа қараған, қорғалған беткейден жылырақ болады (егер ірікөлді жауын-шашынның әсері басқаша болмаса). Бұл ағаштардың өсуінің биіктік және полярлық шектеріне, сондай-ақ көп мөлшерде ылғалдылық қажетті өсімдіктердің таралуына елеулі әсер етеді. Мысалы, Австралияда жаңбырлы ормандардың қалдықтары көбінесе батыстан соққан құрғақ желден қорғалған шығысқа қараған беткейлерде кездеседі. Сол сияқты, солтүстік жарты шарда оңтүстікке қараған беткей (күн сәулесі мен жылы желдерге көбірек ашық) жоғары булану деңгейіне байланысты солтүстікке қараған беткейге қарағанда әдетте жылырақ және құрғақ болады. Бұны Швейцария Альпында байқауға болады, онда оңтүстікке қараған беткейлерде егіншілік солтүстікке қараған беткейлерге қарағанда әлдеқайда кең таралған. Гималайда бұл әсер өте күшті көрінеді: оңтүстікке қараған беткейлер жылы, ылғалды және орманды, ал солтүстікке қараған беткейлер суық, құрғақ, бірақ мұздықтармен жақсы жабылған.
Топырақ аспектілері
Кейбір аймақтарда беткей бағытына байланысты топырақ ерекшеліктерінің белгілі бір үлгілері кездеседі. Экваторға қарайтын тік беткейлер топырақтағы органикалық заттардың мөлшері және маусымдық әсерлер жағынан төменгі биіктіктегі тегіс беткейлерге ұқсас, ал полюске қарайтын беткейлер топырақтың даму жағынан жоғары биіктіктегі тегіс топырақтарға ұқсас болады. Басым жел бағытында орналасқан топырақтар әдетте беткі қабаты жұқа болады, сондай-ақ желдің жылдамдығы төмендегенде жиналған ауадағы бөлшектердің көп болуына байланысты жер астындағы қабаттары жақсы дамыған. Тропиктік аймақтардан тыс жерлерде, түстен бұрынғы күнге қарайтын беткейлердегі топырақ ылғалдылығы мен органикалық заттардың мөлшері басқа бағыттарға қарағанда ең төменгі деңгейде болады. Беткей бағыты температураға байланысты маусымдық топырақ биологиялық процестеріне де әсер етеді. Бөлшектермен толтырылған желдер көбінесе түстен бұрынғы күн бағытынан соғады; бұл әсерлер екі жарты шардың екеуінде де ортақ үлгіде бірігеді.