Кіріспе

Химиялық қосылыс. Жиі кездесетін жанама әсерлеріне сүйек миының басылуы, бауыр және бүйрек проблемалары, құсық, қызба, бөртпе, демікқысып тыныс алу, ауыз қуысының жаралануы, диарея, нейропатия және шаштың түсуі жатады. 2009 жылы Еуропада және 2010 жылы АҚШ-та оның жалпы қолданылатын нұсқалары енгізілді. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) қажетті медициналық препараттардың үлгілік тізіміне кіреді.

Медициналық қолданыстар

Гемцитабин әр түрлі карциномаларды емдейді. Ол қуырық безі қатерлі ісігін емдеуде бірінші қатарлы ем ретінде жеке қолданылады, ал көпіршік безі қатерлі ісігінің және өкпе қатерлі ісігінің қатерлі жағдайында цисплатинмен бірге қолданылады. Жұмыртқа безі қатерлі ісігін емдеуде карбоплатинмен, ал емшек қатерлі ісігін емдеуде паклитаксельмен бірге екінші қатарлы ем ретінде қолданылады, егер ісік метастаздық болса немесе хирургиялық жолмен алынып тастау мүмкін болмаса. Холангиокарцинома және басқа өт жолдары қатерлі ісіктерін емдеу үшін де қолданылады.

Қарсы көрсетілімдер мен өзара әсерлесулер

Гемицитабин қабылдау ерлер мен әйелдердің фертильділігіне, жыныстық өмірге және етеккірге әсер етуі мүмкін. Гемицитабин қабылдайтын әйелдер жүкті болмауы керек, ал жүкті және бала емізетін әйелдер оны қабылдамауы тиіс. Гемицитабиннің нұсқауында ол сүйек миының қызметін басуы, ақ қан клеткаларының, тромбоциттердің және қызыл қан клеткаларының жоғалуына себеп болуы мүмкін екендігі, сондай-ақ бауыр, бүйрек немесе жүрек-қан тамырлары аурулары бар адамдарда сақтықпен қолдану қажеттігі туралы ескертулер келтірілген. Оны қабылдаған адамдар тірі вакциналар жасатудан аулақ болуы керек. Ескерту нұсқауында сонымен қатар ол артқы қайтымды энцефалопатия синдромына, капиллярлық сұйық шығу синдромына, өкпеде ірің, пневмония және ересектердің тыныс алу жеткіліксіздігі синдромы сияқты ауыр өкпе ауруларына әкелуі мүмкін екендігі, және сперматозоидтарға зиян келтіруі мүмкін екендігі де көрсетілген. Пайдаланушылардың 10% астамында жағымсыз әсерлер пайда болады, оларға тыныс алуда қиындық, ақ және қызыл қан клеткаларының төмендеуі, тромбоциттердің азаюы, құсу және лоқсығу, трансаминазалардың деңгейінің жоғарылауы, бөртпе және қышыма, шаштың түсуі, несепте қан мен белок, тұмауға ұқсас симптомдар және ісіну кіреді. Көбінесе кездесетін жағымсыз әсерлер (пайдаланушылардың 1–10% - ында байқалады) қызба, тәбеттің жоғалуы, бас ауруы, ұйқының бұзылуы, шаршау, жөтел, мұрынның ағуы, диарея, ауыз және еріндерде жаралар, тершеңдік, арқа және бұлшық еттердің ауыруы болып табылады.

Фармакология

Гемицитабин гидрофильді және жасушаларға нуклеозидтердің молекулалық тасымалдаушылары арқылы тасымалдануы керек (гемицитабин үшін ең көп таралған тасымалдаушылар – SLC29A1, SLC28A1 және SLC28A3). Үш рет фосфорилданғаннан кейін гемицитабин дезоксицитидин трифосфатына ұқсап кетеді және жасушалар бөліне келе синтезделетін жаңа ДНК тізбектеріне енгізіледі. ДНК-ға енгеннен кейін гемицитабин оның жанына табиғи немесе қалыпты нуклеозидтік негіздің қосылуына мүмкіндік береді. Бұл «жасырылған тізбек тоқтауына» алып келеді, себебі гемицитабин «бұрышталған» негіз болып табылады, бірақ оның жанындағы табиғи нуклеозид жасушаның қалыпты жөндеу жүйесінен (негіздік экзизия жөндеуінен) қашып шығады. Осылайша, гемицитабиннің жасуша ДНК-сына енуі түзетуге келмейтін қатеге әкеледі, бұл ДНК синтезін тоқтатып, жасушаның өліміне соқтырады.

Химия

Гемцитабин – синтетикалық пиримидин нуклеозидінің продәрмектік нуклеозидтік аналогы, онда дезоксицитидиннің 2' көміртегіндегі сутек атомдары фтор атомдарымен алмастырылады. Төменде суретте көрсетілген синтез – Eli Lilly компаниясының зертханаларында жасалған түпкілікті синтез. Синтез энантиотаза D-глицеральдегидтен (R) 2 басталады, ол D-маннитолдан 2–7 қадамда алынуы мүмкін. Содан кейін фтор этил-бромодифторлы ацетатты қолдана отырып, "құрылыс блогы" әдісімен енгізіледі. Стандартты жағдайлардағы Реформацкий реакциясы бір басты өніммен 3:1 анти/син диастеромерлік қоспаны береді. Диастеромерлерді HPLC арқылы бөліп, 65% түсіммен анти-3 гемцитабин алынады. 1990 жылдардың басында гемцитабин клиникалық сынақтарда зерттелді. Бүйрек безі қатерлі ісігіне қатысты сынақтар гемцитабиннің бір жылдық өмір сүру мерзімін едәуір ұзартатынын көрсетті және ол 1995 жылы Ұлыбританияда мақұлданды.

2008 жылға қарай Lilly компаниясының гемцитабиннен түскен дүниежүзілік сату көлемі шамамен 1,7 миллиард долларды құрады; сол кезде оның АҚШ патенттері 2013 жылы, ал еуропалық патенттері 2009 жылы аяқталуға тиіс болды. Еуропадағы алғашқы генерик 2009 жылы пайда болды, ал 2010 жылы химиялық затқа патент мерзімі аяқталғаннан кейін генерик компаниялар АҚШ-та осы дәріні сата бастады.

Қоғам және мәдениет

2017 жылы gemcitabine бүкіл әлемде көптеген брендтік аттармен сатылды: Abine, Accogem, Acytabin, Antoril, axigem, Bendacitabin, Biogem, Boligem, Celzar, Citegin, Cytigem, Cytogem, Daplax, DBL, Demozar, Dercin, Emcitab, Enekamub, Eriogem, Fotinex, Gebina, Gemalata, Gembin, Gembine, Gembio, Gemcel, Gemcetin, Gemcibine, Gemcikal, Gemcipen, Gemcired, Gemcirena, Gemcit, Gemcitabin, Gemcitabina, Gemcitabine, Gemcitabinum, Gemcitan, Gemedac, Gemflor, Gemful, Gemita, Gemko, Gemliquid, Gemmis, Gemnil, Gempower, Gemsol, Gemstad, Gemstada, Gemtabine, Gemtavis, Gemtaz, Gemtero, Gemtra, Gemtro, Gemvic, Gemxit, Gemzar, Gentabim, Genuten, Genvir, Geroam, Gestredos, Getanosan, Getmisi, Gezt, Gitrabin, Gramagen, Haxanit, Jemta, Kalbezar, Medigem, Meditabine, Nabigem, Nallian, Oncogem, Oncoril, Pamigeno, Ribozar, Santabin, Sitagem, Symtabin, Yu Jie, Ze Fei, және Zefei.

Зерттеу

Оның клиникалық маңызы бар және тек көкейкеш берілген кезде ғана тиімді болғандықтан, оны ауызбен қабылдауға болатын жаңа формулаға түсіру әдістері зерттеу нысаны болды. Фармакогеномика және фармакогенетика саласындағы зерттеулер жалғасуда. 2014 жылға дейін генетикалық тесттер дозаны таңдауда көмектесе ала ма және гемцитабинге кімдер жақсырақ жауап береді деген мәселе нақты емес еді. Ол Капоси саркомасын емдеу ретінде зерттелді, бұл ЖИТС-ке шалдыққан адамдар арасында кең таралған, дамыған елдерде сирек, ал дамушы елдерде жиі кездесетін қатерлі ісік.