Эфиопияның тарихи Уолло провинциясы

Кіріспе

Амхара аймағындағы тарихи провинция, Эфиопия. Воло (амхар тілінде: ወሎ) – Эфиопияның солтүстігіндегі тарихи провинция. Орта ғасырларда бұл аймақ Бете Амхара деп аталды және ол Соломон императорларының орталығы болды. Бете Амхара эфиопияның саяси және мәдени тарихында маңызды орын алды. 1270 жылы Хайк көлі маңында император Екуно Амлак құрған Соломон әулетінің орталығы болды. Бете Амхара батысында Аббай өзені, оңтүстігінде Ванчет өзені, солтүстігінде Башило өзені және шығысында Афар шөлінен бөліп тұратын Эскарпментпен шектеледі. Алғашқы Воло провинциясы негізінен қазіргі Оңтүстік Воло аймағын ғана қамтыды. Бірақ 1940 жылдары император Хайле Селассие тұсында әкімшілік реформалар жасалды және Ласта, Ангот (қазір Рая деп аталады) және Афар жерлерінің бір бөлігі Воло құрамына қосылды.

Тарих

Бүгінгі Уолло Эфиопияның ұзақ уақыт бойы орталығы болды (жартысы Агеу/Загве және жартысы Амхара/Соломон басшылығымен). Амхара және Загве провинцияларының (қазіргі Уолло) халқы христиан дінінің ең жақтастары болды және екеуі де израильдік семиттік кітаптық ата-тегіне сенді. Загве Мұсадан, ал Соломониттер Сүлейменнен шыққандығын мәлімдеді, ал шіркеудің сенімдері мен әдет-ғұрыптары осы аймақтың дәстүрі мен мәдениетінің маңызды бөлігі болды. Орта ғасырларда Уоллоның Эфиопия үшін саяси маңыздылығының куәсі – аймақтың билеушілері Эфиопия мемлекетінің саясатында пропорционалсыз рөл атқарды. Орта ғасырларда Бете-Амхара провинциясының губернаторы Цахифе Лам (ጻሕፈ ላም) императордан кейінгі ең жоғары әскери шенеунік болды. Сонымен қатар, Амбасселдің Жантирары (Бете-Амхараның орталығы және Екуно Амлак император болардан бұрын оның иелігі), Амба Гешенді қорғаумен жүктелді. Діндарлар монастырлық өмірді христиан өмірінің ең жоғары сатысы деп санайды. Шын ниетті христиандар өмірінің соңғы жылдарын монах немесе монах ретінде өткізуге үміттенеді, ал көптеген адамдар қартайғанда монахтық антына кіріседі. 1248 жылы Аба Иесус Моа құрған Хайк көліндегі монастырь мектебі қасиеттілер, ғалымдар мен христиандар үшін негізгі мектеп болды. Монастырлар Эфиопия империясымен бірге тарады, ал Текле Хайманот (1215-1313) Айясус Моадан Хайқта білім алып, Шева Амхарадағы Дебре Асбоның маңызды монастырлық қауымын құрды. Дебре Либанос, Абуне Хируте Амлак та Айясус Моадан осы монастырда білім алып, Цана көліндегі Дага Эстифаностың маңызды монастырлық қауымын құрды. Нәтижесінде көптеген шіркеу жұмыстары атқарылды және бұл қасиеттілер мен христиан патшаларының жері болды. Сондықтан көптеген танымал шіркеулер христиан патшаларымен салынды, ал үлкен қасиеттілер монастырлар құрды және керемет тастан қашалған шіркеулер тастан ойылып жасалды. Бұдан әрі, бұл шіркеу білімінің орталығы болды. Мысалы, Хайк Эстифанос монастырынан белгілі қасиеттілер мен христиан патшалары шіркеу білімін алды. Осы себепті әдебиет, сурет және басқа да мұралар бүкіл елде гүлденді. Бұл аймақта көптеген тастан қашалған шіркеулер Абра және Астба сияқты қасиеттілермен салынды. Олардың көпшілігі Волека Дебресина орнында болды, бірақ олар Ахмад Грагннің басып кіруі кезінде қиратылып, жасырылды. Аба Бетселот Михеал, Аба Джорджис Зегасеха, Аба Цеги Денгел, Абуне Якоб Зедебрекербе және патша Лалибела 1140-79 ж. оның астанасы Рохада он тастан қашалған шіркеулер жинағын салды, кейіннен ол Лалибела деп аталды. Сондай-ақ, ол Вегде маңындағы осы аймақта Гезаза Абуне Гебре Менфес Кидус шіркеуін (Гезаза Аббо) салғанын айтады. Бұлардың барлығы – қатты тастан ойылған, ғажайыптардың ішіндегі бірі және эфиопиялықтардың шеберлігі мен қолөнерінің таңғажайып ескерткіші. Мекеен Силассе шіркеуі 485 жыл бұрын, 1513 ж. құрылды. Оның негізін Атсе Наод (1489-1500) қалап, оны ұлы Атсе Лебна Денгел (1500-1513) аяқтады. Бұл шіркеудің ерекшелігі – оны салуға 25 жыл кетті. Атсе Наод оны 13 жыл бойы салған, бірақ оны аяқтамай қайтыс болды. Содан кейін оның ұлы Лебна Денгел 12 жылдан кейін оны аяқтады, әкесінен де әдемі үлкен шіркеу салды. 1513 жылы шіркеудің салтанатты ашылуында көптеген танымал тұлғалар болды. Олардың арасында португалдық діни қызметкер және тарихшы Франсиско Альварес сол кездегі шіркеудің салтанатты ашылу рәсімдерін жазды. Ол шіркеудің сәулет дизайнына таң қалды. Шіркеу Геха тасынан салынған және онда Мекдес, Кидист және Кине Махилет болды. Мекдес пен Кидисттің төрт жағы өлшем мен пішінде бірдей, бірақ Кине Махлет пішіні дөңгелек болды. Сондай-ақ, бұл шіркеу Веселдің айналасындағы басқа шіркеулерге қарағанда әлдеқайда кең және үлкен болды. Португалдық діни қызметкер және тарихшы Франсиско Альваразе оның сәулет дизайны туралы былай деді: "Бұл шіркеудің қабырғасы жүйелі түрде оюлы тастардан жасалған және ол графикалық безендірумен жобаланған. Есіктің кіреберісі алтын мен күміспен жабылған. Алтын мен күмістің ішінде кейбір асыл тастар бар еді. Шатыр шіркеудің алты бағанасына орнатылған, ал сыртқы бөлігі 61 ұзын бағанамен бекітілген. Сонымен қатар алтын матадан он алты парда тігілді. Екінші жағынан, Ахмад Грагннің тарихи жазушысы Араб Факе шіркеудің жойылуынан бұрын оның сәулет дизайны туралы жазды. Ол оның құрылысына және сәулет дизайнына таңданып, былай деді: "Бете-Амхарада осындай шіркеудің тағы бірі жоқ, ол Хабеш елінде ешбір шіркеу ұқсамайды". Оны Лебне Денгелдің әкесі, патша Наод салған. Оның жұмысы мен әшекейлеуіне 13 жыл кеткен, бірақ патша Наод оны аяқтамай қайтыс болды. Оның ұлы Лебна Денгел оны 25 жылдан кейін аяқтады. Ол шіркеудің барлық бөлігін әкесінен де артық алтынмен жапты. Сондықтан шіркеу оттай жарқырайды, өйткені ол алтынмен жабылған және шіркеудің барлық қасиетті қазыналары (ғибадат заттары) алтын мен күмістен жасалған. Шіркеудің ені жүз метрден асып, биіктігі де елу метрден асып түседі. Христиандар бұл шіркеуді Мекеен Силассе деп атады. Осы шіркеуде Зера Якобтың немересі және Бе’еде Мариямның ұлы На’од императорының қабірі орналасқан.

Today's Wollo was long the center of Ethiopia (half under Agew/Zagwe and half under the Amhara/Solomonic leadership). The people of Amhara and Zagwe Provinces (today's Wollo) were the strongest adherents of Christianity and both believed in Israelite Semitic Biblical Ancestry Zagwe claimed lineage from Moses while the Solomonids claimed lineage from Solomon, and the beliefs and customs of the Church from an essential part of tradition and culture to this area. Evidence of Wollo's political importance to Ethiopia in the medieval era was that the region's rulers played a disproportionate role in the politics of the Ethiopian state. In the medieval era, the Tsahife Lam (ጻሕፈ ላም), governor of the Bete Amhara province, was the most senior military officer next to the Emperor. Along with that, the Jantirar of Ambassel (the center of Bete Amhara and lordship of Yekuno Amlak himself prior to his ascension as Emperor of Ethiopia), was tasked with protecting Amba Geshen. Believers contend that the monastic life is the highest stage of Christian life. Devout Christians hope to live their last years as monks or nuns, and many take monastic vows during old age. The Monastic school of Lake Hayq founded in 1248 by Aba Iyesus Mo'a was the fundamental school to Saints, scholars and Christians. The Monasteries spread along with the Ethiopian Empire and Tekle Haymanot (1215 1313) was trained at Hayq by Iyasus Mo'a and started the important Monastic community of Debre Asbo in Shewa Amhara Debre Libanos, Abune Hirute Amlak was also trained in this Monastery by Iyasus Mo'a and started the imperative Monastic community of Daga Estifanos in Lake Tsana and Aba Georgis Zegasecha trained and started the Monastic community of Gasecha. As a result of this, several Church works were performed and it was the land of Saints and Christian kings. Therefore, many famous Churches were built by Christian kings and Monasteries were established by great Saints and wonderful Rock Hewn Churches were carved out of rock. Furthermore, it was the center of Church Education. For example, from the Monastery of Hayq Estifanos the well known Saints and Christian kings had learnt Church education. For this reason, literature, paintings and other heritages flourished throughout the land. In the region many Rock Hewn Churches were built by Saints like, King Abrha and Astbha. Most of them were in the place of Woleka Debresina but they destructed and hidden during the invasion of Ahmad Gragn. Aba Betselote Micheal, Aba Giorgis Zegasecha, Aba Tsegie Dengel, Abune Yaekob Zedebrekerbe and by King Lalibela, the rock Church builder 1140 79 A. D. had a set of ten Rock Hewn Churches built in his capital of Roha, which was later renamed Lalibela. It is also said that he built the Gezaza Abune Gebre Menfes Kidus Church (Gezaza Abbo) in this region around Wegde. All these are rock hewn Churches carved in solid rock, deserve to be taken as few among wonders and are a remarkable monument to the skill and craftsmanship of the Ethiopians. Mekane Silasse Church was established before 485 years in 1513 E. C. The foundation was started by Atse Naod (1489 1500) and it was finished by his son Atse Lebna Dengel (1500 1513). This Church is different from other Churches because it took 25 years to construct it. Atse Naod worked on it for 13 years but he died before finishing it. So, his son Lebna Dengel finished it after 12 years by constructing a great Church and more beautiful than his father. At the inauguration of the Church in 1513 many famous persons were present. Among them, the Portuguese priest and historian writer, Francisco Alvarez was the one who recorded the ceremonies of the Church inauguration at that time. He admired and writes about the Church's architectural design. The Church was constructed from Geha stone and it had a Mekdes, Kidist and Kine Mahilet. The four sides of the Mekdes and Kidist were equal in size and shape but the shape of the Kine Mahlet was circular. The Church was also much wider and bigger than other Churches of the time found around Wesel. The Portuguese priest and historian writer, Francisco Alvaraze said the following about its architectural design: “the wall of this Church was made from systematically carved stones and it was designed by a graphic decoration the door of the main entrance was covered by gold and silver. Inside the gold and silver there were some precious stones. The roof was laid down on the six columns of the Church and the outer part of the roof was supported by 61 long columns. There were also sixteen curtains made of golden cotton cloth. On the other hand, the historical writer of Ahmad Gragn, Arab Faqeh, recorded about its architectural design before the destruction of the Church. He admired its construction and architectural design and said that the following: “there was one church in Bete Amhara which no church could imitate in Habesha land". It was constructed by the father of Lebene Dengel, King Naod. Its work and ornament had taken 13 years but king Naod died before finishing it. His son Lebna Dengel finished it after 25 years. He finished the Church by covering all part of it with gold above what his father had done. So the Church reflects like a fire, because, it was covered by gold and all the church holy treasures liturgical objects) were made from gold and silver. The width of the Church was more than a hundred yards and the height was also more than fifty yards Christians called the Church Mekane Silasse In this Church, the tomb of Emperor Na'od who is the grand son of Zera Yacob and the son of Be’ede Mariam is found.”

Мұсылман қауымдастықтарының Уоллода болғаны кемінде 8 ғасырға дейін жетеді, бірақ провинция негізінен Амхара христиандарымен қоныстанған. Ахмад Грагннің жихады және кейіннен Оромоның кеңеюі Уоллода маңызды мәдени өзгерістерге әкелді. Бұрын христиан және христиан мәдениетінің орталығы болған провинция Ислам мен исламдық зерттеулердің орталығына айналды. 16 ғасырдың соңында Уоллоға шабуыл жасаған Оромо тайпалары кеңею процесінде Ислам дінін қабылдады. Олар провинцияға келген кезде жергілікті христиан Амхара халқына қарсы түрлі зұлматтар жасады: олар басып алған әрбір ауданда шіркеулерді өртеп, дін қызметкерлерін өлтіріп, христиандарды құлдыққа сатты. Император Текле Гиоргис I Бете-Амхара халқына қарсы жасалған зұлматтар үшін Оромоны жазалауға бел буды, бірақ оған ішкі проблемаларының кедергісі болғандықтан толығымен орындамады. Амхара халқы Сайинт, Деланта және Вадланың батыс аудандарына ығыстырылды. Ал олардың бір бөлігі Уоллоның таулы аймақтарында, әсіресе Варра Химано және Амбасселде оқшауланып, топтасты. Орта ғасырлық Амхара провинциясының көп бөлігінде христиан діні дерлік жойылды. Провинцияны басып алып, қоныстанғаннан кейін Оромолар Бете-Амхараның көптеген аудандарының атауларын өз тайпалары мен кіші тайпаларының атымен атады, мысалы: Борона, Қаллу, Бати, Вучале, Варра Химано, Лагга Гора, Техуладере, Лаггамбо және Лагга Хидда. Ж. Спенсер Тримингхэмнің сөзіне сәйкес, аймақтың мұсылман халқының барлығын "Уолло Галла" деп атау шетелдік саяхатшылар арасында кең таралған, бірақ Уоллоның көптеген халқы Оромо этникалық тобына жатпайды. Бұл әсіресе Уоллоның таулы аймақтарындағы халқына қатысты, мысалы Легамбо және Легахида массивтері мен Вере Илу платосы. Бұл этникалық тұрғыдан қарағанда Абиссиниялықтар, олардың Оромомен жалғыз байланысы – Ислам діні. 1995 жылғы Конституцияны қабылдаумен және Эфиопияда этникалық федерализм жүйесінің құрылуымен Уолло провинциясының кеңейтілген бөліктері, негізінен Афар халқымен қоныстанған, жаңа Афар аймағына берілді. Жаңа Амхара аймағы Эфиопия таулы аймағындағы провинцияның қалған бөлігін сіңіріп алып, өзінің екі жаңа аймағына (Оңтүстік Уолло аймағы және Солтүстік Уолло...) Уолло атауын сақтап қалды.

Although the presence of Muslim communities in Wollo is dated to at least the 8th century the province was chiefly inhabit by Christians Amhara. The Jihad of Ahmad Gran and the Oromo expansion latter on brought a significant cultural change in /Wollo. A province which was once a centre of Christianity and Christian culture have become the centre of Islam and Islamic studies. The Oromo clans that invaded Wollo in the late 16th century adopted Islam during their expansion process. And when they arrived in the province they committed various atrocities against its local Christian Amhara population; they burnt churches in every district which they invade, killed the clergy and sold Christians into slavery. Emperor Tekle Giyorgis I decided to punish the Oromo over the atrocities that they committed against the Christian population of Bete Amhara but failed to completely operate it due to internal problems that he faced. The Amhara were pushed into the western districts of Sayint, Delanta and Wadla. Whereas part of them remain isolated and clustered in highland areas of wollo; especially in Warra Himano and Ambassel. Christianity virtually disappeared in much of what was the medieval province of Amhara. After occupying and settling in the province, the Oromos changed the original names of many districts in Bete Amhara and named them after their clans and sub clans, such as: Borona, Qallu, Bati, Wuchale, Worra Himano, Lagga Ghora, Tehuladere, Laggambo, and Lagga Hidda. According to J. Spencer Trimingham it become regular among foreign travellers to call all the Muslim population of the region “Wollo Galla” but many of the Wollo do not belong to the Oromo ethnic group at all. That is especially the case with the population in the highland regions of Wollo; such as the massifs of Legambo and Legahida and the Were Ilu Plateau. These from ethnical point of view are Abyssinians whom their only common link with Oromo is the Islam religion. With the adoption of the 1995 constitution & the establishment of ethnic federalism system in Ethiopia, parts of the expanded Wollo province, which were mostly inhabited by Afar people were given to the new Afar Region. The new Amhara Region absorbed the remainder of the province in the Ethiopian Highlands and kept the name Wollo for its two new zones (South Wollo Zone & North Wollo Zone). Wollo is known to be the origin of the four melodic modes (kignits) of Ethiopia.