Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1937 жылғы Ұлы тазарту кезінде Қызыл Армияның жоғарғы саптағы басшылығының жасырын соты
1937 secret trial of the Red Army high command during the Great Purge
Троцкишіл Кеңесқа қарсы әскери ұйымның ісі, сондай-ақ Әскери іс немесе Тухачевский ісі деп белгілі, 1937 жылғы Қызыл Армияның жоғарғы саптағы басшылығының жасырын соты болды, және Ұлы тазартудың бір бөлігі еді.
The Case of the Trotskyist Anti Soviet Military Organization, also known as the Military Case or the Tukhachevsky Case, was a 1937 secret trial of the high command of the Red Army, a part of the Great Purge.
Қабылдалушылар
Бұл іс Мәскеудегі көрсетілімдік сот процестерінен өзгеше, құпия сот болды. Ол дәстүрлі түрде Ұлы тазалаудың маңызды сот процестерінің бірі саналады. Маршал Михаил Тухачевский және жоғары әскери шенділер Иона Якир, Иероним Уборевич, Роберт Эйдман, Август Корк, Витовт Путна, Борис Фельдман және Виталий Примаков (сондай-ақ тергеу басталмас бұрын өз-өзіне қол жұмсаған Яков Гамарник) Кеңеске қарсы құйрықшылдық жасады деген айыппен айыпталып, өлім жазасына кесілді; олар 1937 жылғы 11-12 маусым күндері түнде, КСР Одағы Жоғарғы Сотының арнайы сессиясы (специальное судебное присутствие) берген үкімнен кейін дереу атқыланды. Трибунал төрағасы Василий Ульрих болды, ал құрамында маршалдар Василий Блюхер, Семен Будённый, Александр Егоров; армия командирлері Яков Алкснис, Борис Шапошников, Иван Белов, Павел Дьбенко және Николай Каширин; сондай-ақ корпус командирі Елисей Горячев кірді. Олардан тек Ульрих, Будённый және Шапошников ғана одан кейін болған тазалаулардан аман қалды. Сот процесі Қызыл Армияда кең ауқымды тазалаудың бастауы болды. 1938 жылдың қыркүйегінде Қорғаныс халық комиссары Климент Ворошилов армиядан 37 761 офицер мен комиссардың босатылғанын, 10 868 адамның тұтқындалғанын және 7 211 адамның Кеңеске қарсы қылмыстар жасағаны үшін сотталғанын мәлімдеді.
The Case was a secret trial, unlike the Moscow Show Trials. It is traditionally considered one of the key trials of the Great Purge. Marshal Mikhail Tukhachevsky and the senior military officers Iona Yakir, Ieronim Uborevich, Robert Eideman, August Kork, Vitovt Putna, Boris Feldman, and Vitaly Primakov (as well as Yakov Gamarnik, who committed suicide before the investigations began) were accused of anti Soviet conspiracy and sentenced to death; they were executed on the night of June 11 to 12, 1937, immediately after the verdict delivered by a Special Session (специальное судебное присутствие) of the Supreme Court of the Soviet Union. The Tribunal was presided over by Vasili Ulrikh and included marshals Vasily Blyukher, Semyon Budyonny, Alexander Yegorov; Army Commanders Yakov Alksnis, Boris Shaposhnikov, Ivan Belov, Pavel Dybenko, and Nikolai Kashirin; and Corps Commander Yelisey Goryachev. Only Ulrikh, Budyonny and Shaposhnikov would survive the purges that followed. The trial triggered a massive subsequent purge of the Red Army. In September 1938, the People's Commissar for Defense, Kliment Voroshilov, reported that a total of 37,761 officers and commissars were dismissed from the army, 10,868 were arrested and 7,211 were condemned for anti Soviet crimes.
Өмірбаян
Сот процесіне дейін Қызыл Армияда бірнеше тазарту шаралары жүргізілді. 1920 жылдардың ортасында Леон Троцкий соғыс комиссары қызметінен алынды, ал оның белгілі қолдаушылары әскер қатарынан шығарылды. Бұрынғы патша офицерлері 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында тазартылды. Кейінгі тазарту "Бұрынғы офицерлердің қастандық жоспары" деп әшкереленумен бірге жүрді. Әскери командирлерді қамаудың келесі толқыны 1936 жылдың екінші жартысында басталды және 1937 жылдың ақпан-наурыз айларында өткен КСРО Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің (КПСС) пленум отырысынан кейін кеңейді. Онда Вячеслав Молотов Қызыл Армия ішіндегі "саботажшыларды" толыққанды әшкерелеуге шақырды, себебі олар "кеңес экономикасының барлық салаларында табылған" еді.
The trial was preceded by several purges of the Red Army. In the mid 1920s, Leon Trotsky was removed as Commissar of War, and his known supporters were expunged from the military. Former tsarist officers had been purged in the late 1920s and early 1930s. The latter purge was accompanied by the "exposure" of the "Former Officers Plot". The next wave of arrests of military commanders started in the second half of 1936 and increased in scope after the February–March 1937 Plenary Meeting of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union (CPSU), where Vyacheslav Molotov called for more thorough exposure of "wreckers" within the Red Army since they "had already been found in all segments of the Soviet economy".
Дәлел, тұтқындау және құпия сот
Генерал Михаил Тухачевский 1937 жылғы 22 мамырда тұтқындалды және басқа жеті Қызыл Армия қолбасшысымен бірге, тұтқынға алынған басқа офицерлердің көрсетулері негізінде, «оңшыл троцкишіл» әскери құйрық құру және нацистік Германияға тыңшылық жасады деген айып тағылды. 1990 жылға дейін сегіз генералға қарсы іс Абвер жасаған жалған құжаттарға негізделген деп жиі айтылды. Бұл құжаттар Сталинді Тухачевский мен басқа Қызыл Армия қолбасшылары оны биліктен ығыстыруды жоспарлап жатқандығына сендірді. Алайда, Кеңес Одағы құлағаннан кейін, зерттеушілерге кеңестік мұрағаттар ашылғаннан соң, Сталиннің шын мәнінде ең танымал және маңызды кеңес генералдарынан құтылу үшін, оларға сенуге болатын жағдай жасап, ойдан шығарылған құйрық құрғаны анықталды. Сталиннің бұйрығымен НКВД өзінің агенттерінің бірі, Николай Скоблинге, Тухачевский мен басқа кеңес генералдарының Сталинге қарсы құйрығын көрсететін ақпаратты жинап, оны неміс қауіпсіздік қызметінің басшысы Райнхард Гейдрихке жеткізуді тапсырды. Кеңес Одағына және оның басты жауы Вильгельм Канариске соққы беру мүмкіндігін сезінген Гейдрих дереу әрекет етіп, ақпаратты жақсартуға кірісті, Тухачевский мен басқа Қызыл Армия қолбасшыларын қамтитын бірқатар құжаттарды жасады; бұл құжаттар кейіннен Эдвард Бенеш және басқа бейтарап тараптар арқылы кеңестік тарапқа жіберілді. Немістер Сталинді ең жақсы генералдарына қарсы іс-қимыл жасауға алдағанын ойласа да, шындығында олар Сталиннің пайдалы және беймәлім құралдары болды. Қызығы, жасалған құжаттар кеңес әскери прокурорлары генералдарға қарсы жасырын сотта қолданылмады, керісінше, айыпталушылардан күштеп алынған немесе сауалнама кезінде алынған жалған көрсетулерге сүйенді. Халыққа танымал генералдар мен соғыс батырларын ашық соттаудың салдарынан қорқып, Сталин сот процесін құпия ұстауға және сотталғандарды әскери сот шешімімен дереу өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Тухачевский мен оның серіктері, әлдеқайда, жазаны мойындауға мәжбүр болды. Барлық сотталғандар 1957 жылғы 31 қаңтарда «қылмыстың мәні жоқ» деген негізбен ақталды. Тұтқындау, тергеу және сот процестері процедуралық нормаларды бұза отырып, көптеген жағдайларда физикалық зорлық-зомбылық көмегімен алынған мәжбүрлі көрсетулерге негізделгені анықталды.
General Mikhail Tukhachevsky was arrested on May 22, 1937 and charged, along with seven other Red Army commanders, with the creation of a "right wing Trotskyist" military conspiracy and espionage for Nazi Germany, based on confessions obtained from other arrested officers. Before 1990, it was frequently argued that the case against the eight generals was based on forged documents created by the Abwehr, documents that deluded Stalin into believing that a plot was being fomented by Tukhachevsky and other Red Army commanders to depose him. However, once Soviet archives were opened to researchers after the fall of the Soviet Union, it became clear that Stalin actually concocted the fictitious plot by the most famous and important of his Soviet generals in order to get rid of them in a believable manner. At Stalin's order, the NKVD instructed one of its agents, Nikolai Skoblin, to concoct information suggesting a plot by Tukhachevsky and the other Soviet generals against Stalin and pass it to Reinhard Heydrich, chief of the German Sicherheitsdienst intelligence arm. Seeing an opportunity to strike a blow at both the Soviet Union and his archenemy Wilhelm Canaris of the German Abwehr, Heydrich immediately acted on the information and undertook to improve on it, forging a series of documents implicating Tukhachevsky and other Red Army commanders; these were later passed to the Soviets via Edvard Beneš and other neutral parties. While the Germans believed they had successfully deluded Stalin into executing his best generals, in reality, they had merely served as useful and unwitting pawns of Stalin. It is notable that the forged documents were not even used by Soviet military prosecutors against the generals in their secret trial but instead relied on false confessions extorted or beaten out of the defendants. Afraid of the consequences of trying popular generals and war heroes in a public forum, Stalin ordered the trial also be kept secret and for the defendants to be executed immediately following their court martial. Tukhachevsky and his fellow defendants were probably tortured into confessions. All convicts were rehabilitated on January 31, 1957 for the "absence of essence of an offence". It was concluded that arrests, investigations and trials were performed in violation of procedural norms and based on forced confessions, in many cases obtained with the aid of physical violence.
Соттың салдары
Генерал Тухачевский мен тағы жеті генералдың атылуы Кеңес әскерін күрт әлсіретті. Бұл алғаш рет 1939-1940 жылдардағы совет-фин соғысында Қызыл Армияның апатты көрсеткенінен байқалды, онда Кеңес әскері кішкентай және жақсы қаруланбаған фин әскеріне қарсы 100 мыңнан астам қаза тапқан немесе хабарсыз жоғалғандарды шығарды. Сегіз генералдың жоғалғаны, 1941 жылғы Қызыл Армия тазартуымен бірге, 1941 жылы Ресейге жасалған шапқында неміс Вермахтының күрт табысқа жетуіне жағдай жасады, бұл көптеген адам өміріне әкеліп соқты және КСРО-ның Еуропалық бөлігінің көп бөлігі қирады.
The execution of General Tukhachevsky and the other seven generals severely weakened the Soviet military. This was first seen in the Red Army's disastrous performance in the Soviet Finnish war of 1939 1940, in which the Soviet military suffered more than 100,000 dead or missing against a smaller and poorly armed Finnish military. The loss of the eight generals, combined with the 1941 Red Army Purge, enabled the early astonishing successes of the German Wehrmacht in the 1941 Invasion of Russia, leading to severe loss of life and the devastation of most of the European section of the USSR.
Себептері мен ынталары
Нақты фактілер жоқ, бұл жасалма соттың нағыз себебіне қатысты. Жылдар бойы зерттеушілер мен тарихшылар келесі гипотезаларды ұсынды:
There are no conclusive facts about the real rationale behind the forged trial. Over the years, researchers and historians put forth the following hypotheses:
Басты гипотеза және ең көп қолдау тапқан пікір – Сталин өзінің билігін нығайту үшін кез келген және барлық саяси немесе әскери қарсыластарын жоюды шешкен. Ұлы террордің жалпы контексінде қарағанда, Қызыл Армия жоғары буынындағы ең танымал және беделді генералдардың оққа ұшуын Сталин мен Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары Николай Ежовтың, болашақтағы тазарту жоспарына қарсылық көретін әлеуетті қарсыластарды алдын ала жою әрекеті ретінде қарастыруға болады. Бірінші сегіз генералдың құлауынан кейін көптеген халық комиссарлары, дерлік барлық облыстық партия комитеттерінің хатшылары, жүздеген Орталық Комитет мүшелері мен үміткерлері, және мыңдаған КПСС-нің төменгі буындағы қызметкерлері тұтқындалды. Нәтижесінде, бес совет маршалының үшеуі, Қызыл Армияның барлық генералдарының 90%, полковниктерінің 80% және 30 мыңнан астам кіші офицер тазартылды, бірақ кейбіреулеріне Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызметке оралуға рұқсат берілді. Бастапқыда Қызыл Армия офицерлерінің 25-50% тазартылғаны есептелді, бірақ қазір көрсеткіш 3,7-7,7% екені белгілі. Бұрын Қызыл Армия офицерлік құрамының саны шамадан тыс бағаланып, тазартудан өткендердің көпшілігі партиядан шығарылғаны ескерілмеген. 1937-1939 жылдары тазартылған офицерлердің 30% қайта қызметке оралды. Тағы бір ұсыныс бойынша, Тухачевский және басқалар Сталинге қарсы құлақтандыруға тырысқан. Леон Троцкий кейінгі еңбектерінде, бұл құлақтандыру болды-жоқ деп нақты айту мүмкін болмаса да, Сталиннің Қызыл Армия ұйымдастыру және жабдықталуының әр мәселесіне араласуға бейімділігінде әскерилердің наразылық білдіруіне нақты себептер болғанын көрсетті, бұл әлдеқайда кең ауқымды құлақтандыруға әкелуі мүмкін. Алайда, совет мұрағаттары ашылғаннан кейін Сталиннің іс-әрекеттерінің жария болуы бұл теорияны көптеп жоққа шығарды. Әскерилердің Сталинге наразы болуының көптеген жасырын себептері болған болуы мүмкін, бірақ олардың біреуі де оны құлатпақ болғандығына сенімді дәлел жоқ. Виктор Суворов тазартудың мақсаты – Қызыл Армия офицерлерін болашақ жаулаулар үшін қабілетті генералдармен алмастыру болғанын мәлімдеді. Мысалы, ол Тухачевскийдің өлтірілуінің басты себебі – оның поляк-совет соғысы кезінде Польшаны жаулап алмауы болғанын айтады; осы сәтсіздікке қарамастан, Тухачевский Тамбов көтерілісін басу кезінде партияда мансапқа көтерілген. Суворов армиядағы жетекші кадрлардың алмасуын акуланың тістерімен салыстырды: әрбір жаңа қатар бұрынғыдан өткір.
The central hypothesis and the one with the widest support is that Stalin had simply decided to consolidate his power by eliminating any and all potential political or military rivals. Viewed from the broader context of the Great Terror which followed, the execution of the most popular and well regarded generals in the Red Army command can be seen as a preemptive move by Stalin and Nikolai Yezhov, People's Commissar of State Security, to eliminate a potential rival and source of opposition to their planned purge of the nomenklatura. The fall of the first eight generals was swiftly followed by the arrest of most of the People's Commissars, nearly all regional party secretaries, hundreds of Central Committee members and candidates and thousands of lesser CPSU officials. At the end, three of five Soviet Marshals, 90% of all Red Army generals, 80% of Red Army colonels and 30,000 officers of lesser rank had been purged, although some were allowed to return to service during World War II. At first, it was thought 25 50% of Red Army officers were purged, but it is now known to be 3.7 7.7%. Previously, the size of the Red Army officer corps was underestimated, and it was overlooked that most of those purged were merely expelled from the Party. Thirty percent of officers purged during 1937 to 1939 were allowed back. Another suggestion is that Tukhachevsky and others indeed tried to conspire against Stalin. Leon Trotsky, in his later works, argued that while it was impossible to speak conclusively about the plot, he saw indications in Stalin's mania for involvement in every detail of Red Army organization and logistics that the military had real reasons for dissent, which may have eventually led to a plot. However, the revelations of Stalin's actions following the release of Soviet archival information have now largely discredited this theory. While the military may well have had many secret reasons for their dislike of Stalin, there is now no credible evidence that any of them ever conspired to eliminate him. Victor Suvorov has claimed that the purge was intended to replace Red Army officers with more competent generals for his future conquests. For example, he claims that the ultimate reason why Tukhachevsky was killed is because he failed to conquer Poland during the Polish Soviet War; despite this failure, Tukhachevsky had made a career in the party when he suppressed the Tambov rebellion. Suvorov compared the change of leadership in the Army to the teeth of a shark: each new row is sharper than the previous one.
Жедел тергеу
Вадим Роговиннің "1937: Сталиннің терроризм жылы" атты кітабында тағы бір түсініксіз құпия туралы кеңінен сөз болады: барлық айыпталушылар салыстырмалы түрде жас, денелі және әскери дайындықтан өткен адамдар болғанына қарамастан, олардан кінәларын мойындауға көтерілуге бар-жоғы екі аптадай уақыт кеткен. Роговин мұны еврей антифашистік комитетімен салыстырады, онда тергеу төрт жылға жуық созылған, тіпті қатыгездікпен азаптауларға қарамастан.
Vadim Rogovin's book 1937: Stalin's Year of Terror contains a lengthy discussion of another unexplained mystery: that it took only about two weeks to force admissions of guilt from the accused despite the fact that all of them were relatively young, able bodied military trained people. Rogovin contrasts it with the Jewish Anti Fascist Committee, where the inquest lasted about four years, despite brutal tortures.