Кіріспе

Сычуань алабы, Қытайдың оңтүстік-батысындағы жазық аймақ. Бұрын Сзечуань алабы деп аударылған, кейде Қызыл алабы деп аталады. Алаптың барлық жағы таулармен қоршалған, ал су жүйесін жоғарғы Янцзы өзені және оның салалары құрайды. Алаптың батысында Сычуань провинциясының астанасы Чэнду, ал шығысында – тікелей басқарылатын Чунцин қаласы орналасқан. Жазық жері мен құнарлы топырағының арқасында 100 миллионнан астам адам тұруға мүмкіндік береді. Сычуань алабы аймақтың маңызды географиялық ерекшелігі ғана емес, сонымен қатар өзінің ерекше дәстүр-салты, ас-суы және диалектілерімен ерекшеленетін мәдени аймақ болып табылады. Күріш өсірумен әйгілі және көбінесе Қытайдың астық қоймасы деп есептеледі. XXI ғасырда жоғары технологиялық, аэроғарыш және мұнай өнеркәсіптерінің дамуымен өнеркәсіптік базасы кеңейіп келеді.

География

Сычуань алабы — Қытайдағы кең жазықтық аймақ, төңірегіндегі жоталар мен таулармен қоршалған. Алабының көп бөлігі төбелі-безілген жерлермен жабылған. Алап Сычуань провинциясының шығыс үштен бірін және Чунцин қалалық муниципалитетінің батыс жартысын алып жатыр. Сычуань алабының ең батыс бөлігі — Сычуань провинциясының әкімшілік орталығы Чэнду қаласы орналасқан Чэнду жазығы. Чэнду жазығы көбінесе аллювиалды, яғни Мин және басқа да өзендердің солтүстік-батыстан алапқа құйылып келіп таралуынан қалыптасқан. Бұл жазық аймақ алаптың қалған бөлігінен Лонгкван тауларымен бөлінген. Сычуань алабының орталық бөліктері көбінесе төменгі төбелермен, алап төрінің эрозияға ұшыраған қалдықтарымен жабылған. Алаптың солтүстік бөлігінің кейбір жерлерінде және оңтүстік-батыстағы Вэйюань ауданында жеке-жеке ежелгі дөңгелек пішіндес төмен таулар кездеседі. Цзялинь өзені солтүстіктен кіріп, Сычуань алабының бүкіл енімен ағып, Чунцинде Янцзы өзенімен қосылады. Чунциннің солтүстік-шығысында Янцзы өзені алаптың шығыс жиегіндегі тауларды кесіп өтеді, бұл жер Үш шатқалы деп аталады. Сычуань алабындағы басқа да маңызды өзендер — Тоу, Фу және Ку өзендері. Үнді плитасының Еуразиямен соқтығысуынан пайда болған орогенез Сычуань алабының батыс жиегіне қысым жасаған, әсіресе 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісінің эпицентрі болған Лонгменшань жарылысы бойында. Алаптың беріктігі Тибет жотасының шығыс қозғалысының көп бөлігіне тойтарыс береді, бірақ Сычуань алабының шығыс жиегінде Янцзы плитасында күрт бүгілулер пайда болған. Мұнда ежелгі жарықтар Даба тауларымен өзара әрекеттеседі, олардың өзі Янцзы және Еуразия плиталары арасындағы перпендикуляр бағыттағы қысымның нәтижесі. 6 миллион жыл бұрын Сычуань алабында үлкен көл болған. Қазіргі уақытта алаптың топырағы көбінесе ашық қызыл құмтастан тұрады.

Биологиялық әртүрлілік

Бастапқыда Сычуань алабында мәңгі жасыл жапырақты ормандар кеңінен таралған. Адамдар қоныстанғаннан кейін, егіншілік құнарлы алаптың көп бөлігінде орнықты, ал бастапқы орман Эмей тауы сияқты төбелер мен таулардағы шағын бөліктерге дейін азайды. Сычуань алабының шығысындағы ұзын қырқалар бастапқы ормандардың қалдықтарын сақтап қалған. Бұрын қазба жәндіктерінен ғана белгілі болған және жойылған деп есептелген Таң қызылшасы (Metasequoia glyptostroboides) 1943 жылы Сычуань алабының шығыс тауайындағы төбелі Личуань ауданында қайта табылды. Таң қызылшасы ерекшелігімен көзге түседі, себебі ол жапырақ түсетін қылқан жапырақты ағаш.

Тарих

Жоғарғы Сары Өзен және Солтүстік Қытай жазығын қоршаған аймақтармен салыстырғанда, Сычуань алабы Қытай өркениетінің дамуында маргиналды рөл атқарды. Алаптың құнарлы егістікке жарамдылығына байланысты, көптеген мәдениеттер ежелгі қытай династияларымен бірігуге дейін қалыптасты. Белгілі ежелгі мәдениеттердің ішінде Шу мемлекеті ең бастысы болды, ол Чжоуден тәуелсіз болды, бірақ 316 ж.б.д. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Цинь мемлекеті оны стратегиялық түрде басып алды. Сычуань алабы Цинь династиясы кезінде Императорлық Қытай құрамына енді, ол үшін ол маңызды ауыл шаруашылығы ресурсы болды. Осыдан кейін алапқа Қытайдан көшіп келгендер қоныстанды, бұл алапта тұратын бірегей мәдениеттер мен халықтардың одан әрі ассимиляциясына әкелді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде, Жапон әскерлері Шығыс Қытайдың көп бөлігін басып алғанда, Сычуань алабындағы Чунцын Қытай Республикасының астанасы болды. Ұлы серпіліс кезінде халық санының өсуі тоқтап қалғанмен, кейіннен ол қалпына келді. Бүгінде алаптың халқы шамамен 100 миллион адамды құрайды. 1997 жылы Чунцын провинциялық деңгейдегі муниципалитетке бөлінгенге дейін, алаптың барлық бөлігі Сычуань провинциясының құрамында болды. Чэнду мен Чунцыннан басқа, Сычуань алабындағы маңызды қалаларға Гуанъюань, Миянь, Деян, Наньчун, Гуанъань, Дачжоу, Яань, Мэйшань, Лэшань, Цзыян, Суйнин, Нэйцзян, Цзыгун, Ибинь және Лучжоу жатады. Бұрынғы Фулин және Ванчжоу қалалары қазір Чунцыннің аудандары болып саналады, бірақ Янцзы бойындағы жеке қалалық орталықтар мәртебесін сақтайды.

Мәдениет

Сычуань мәдениетінің кейбір ерекше элементтері Алапта сақталып қалған. Сычуань асханасы бүгінде өзінің бірегей дәмі мен ащылығының деңгейімен әйгілі. Сычуань диалектісі стандартты мандарин тілінен мүлдем өзгеше және Сычуань Алабында пайда болған. Бүгінде Сычуань тілі Шығыс Сычуань провинциясының, Чунцин қаласының, Оңтүстік Шаньси және Батыс Хубэй аймақтарында қолданылады.

Көлік

Сычуань алабындағы көлік қатынасы салыстырмалы түрде тегіс болғандықтан, алапқа кіру және одан шығу ұзақ жылдар бойы қиындық туғызып келді. Үш Сарық бөгеті салынарға дейін Янцзы өзені – негізгі көлік дәлізі болатын. Алапты солтүстікке қарай Сары өзен аңғарымен байланыстырған б.з.д. IV ғасырғы Шу жолдары сол кездегі инженерлік жетістік саналды. Ең әйгілісі – жартылай аңызға айналған Тас мал жолы, Цинь мемлекетінің б.з.д. 316 жылы Сычуань алабын жаулау үшін пайдаланғаны айтылады. Сичуаньнан батысқа қарай тасымалдау одан да қиын болды, тік таулар мен терең шатқалдар қозғалысқа кедергі келтірді. Дегенмен, Сычуань алабы Оңтүстік Жібек жолындағы маңызды тоқтау орны ретінде танылып, Үндістан мен Қытай арасындағы ең тікелей бағытты қамтамасыз етті. Тибетке баратын оңтүстік сауда жолы да осы алап арқылы өтіп, кейін Кама және Дерге патшалықтарын батысқа қарай кесіп өтті. 1935 жылы Ұзын науқан Сычуань алабының батысынан өте қиындықпен өтті. Алаптан тысқары алғашқы теміржол байланысы – 1961 жылы аяқталған Баоджи-Ченгду теміржолы, ол солтүстікке қарай Цинь таулары арқылы Шанси провинциясымен байланысты. Алап 1970 жылы оңтүстік-батыстағы Юньнаньмен, 1979 жылы шығыстағы Хубэймен және 2001 жылы оңтүстіктегі Гуйчжоумен байланыстырылды. XXI ғасырда Сычуань алабында Чэнду-Гуйян және Чэнду-Сиань сияқты көптеген жоғары жылдамдықты теміржол желілері салынды немесе жоспарланды. Сычуань алабындағы автомобиль жолдарының құрылысы XXI ғасырда күш алды. Алап арқылы өтетін магистральдарға G5, G42, G50, G65, G75, G76, G85 және G93 кіреді. Сычуань алабын Қытайдың басқа аймақтарымен байланыстыратын барлық магистральдар таулы жерлерді кесіп өту үшін туннельдер мен көпірлер желісін пайдалануға есептелген. Соның ішінде солтүстікке қарай Цинь таулары арқылы өтетін ұзын Жоңнаншан туннелі және шығысқа қарай У таулары арқылы өтетін биік Сиду өзенінің көпірі бар.