Арктика шабағы: түрлері мен сипаттамасы

Кіріспе

Балық түрлері

Арктикалық шаян (Salvelinus alpinus) – салмондар тұқымдасына жататын суық су балығы. Ол альпілік көлдерде, сондай-ақ Холарктиканың Арктика және субарктикалық жағалау суларында табиғи ортада өседі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ол тұщы суда шағылысады және оның популяциялары көлдік, өзендік немесе анадромалық болуы мүмкін, онда олар мұхиттан өздерінің туған тұщы су өзендеріне қайта оралып шағылысады. Басқа тұщы су балықтарының ешқайсысы осы деңгейде солтүстікке таралмаған; мысалы, ол Канаданың Арктикасындағы Эльсмир аралына дейін созылатын Хазен көліндегі жалғыз балық түрі. Бұл Ұлыбритания мен Ирландиядағы ең сирек кездесетін балық түрлерінің бірі, көбінесе терең, суық, мұздық көлдерде кездеседі және қышқылданудан қауіп көреді. Оның таралу аймағының басқа бөліктерінде, мысалы, скандинавия елдерінде, ол көптеп кездеседі және кеңінен ауланады. Сібірде оны голец (Ланг ру) деп атайды және ол кейбір көлдерге енгізілген, онда ол кішкентай ауызды шабақ пен Елгигитгин көліндегі ұзын қанатты шабақ сияқты нашар төзімді эндемикалық түрлерге қауіп төндіреді.

Сипаттама

Арктикалық шағала лосось және көлдегі форельге жақын туыс, және олардың көптеген қасиеттерін мұраға алған. Балықтың түсі жыл мезгіліне және тіршілік ететін көлдің экологиялық жағдайына байланысты өзгереді. Арктикалық шағаланың сыртқы түрі популяциялар арасында әртүрлі болады. Арктикалық шағаланың жоны қараңғы, ал құрсақ бөлігі қызыл, сары және ақ түстерде кездеседі. Арктикалық шағалада екі түрлі мөлшердегі балықтар бар: кішкентай және алып. Кішкентай арктикалық шағаланың салмағы аралығында, ал орташа ұзындығы болса, алып арктикалық шағаланың салмағы аралығында, ал орташа ұзындығы болады. Жеке балықтардың салмағы немесе одан да көп болуы мүмкін, ал ең ірі балықтар Солтүстік Канадада ұсталған, онда олар икалук немесе инуктитут тілінде тариунгмиутак деп аталады. Әдетте, нарықтағы балықтардың мөлшері еркек және ұрғашы балықтарда бірдей болады. Ол Salmo salvelinus және Salmo umbla түрлерін сипаттаған, кейіннен олар S. alpinus-тың синонимдері ретінде қарастырылды. Джон Ричардсон (1836) оларды Salmo (Salvelinus) кіші түріне бөлген, қазір ол толық түр ретінде қарастырылады. Salvelinus түрінің атауы неміс тілінен алынған Saibling – «кішкентай лосось» деген мағынаны білдіреді. Ағылшынша атауының көне ирланд тілінен шыққан ceara/cera сөзінен, яғни «қан қызыл» деген мағынадан келгені есептеледі, бұл оның қызғылт қызыл құрсағына сілтеме жасайды. Бұл атау уэльс тіліндегі torgoch, «қызыл құрсақ» деген сөзбен де байланысты. Солтүстік Америкада Salvelinus alpinus түрінің үш кіші түрі анықталған. "S. a. erythrinus" Канаданың солтүстік жағалауының көп бөлігінде кездеседі. Бұл кіші түр көбінесе анадромды болып келеді. S. a. oquassa, көкқұрт немесе Sunapee көкқұрты деп белгілі, Квебектің шығысы мен Жаңа Англияның солтүстігінде таралған, бірақ ол АҚШ-тың солтүстік-шығыс аймағының көп бөлігінен жойылған. S. a. oquassa ешқашан анадромды емес. Кішкентай арктикалық шағала S. a. taranetzi деп жіктеледі. Алайда, бұл ғылыми атаулар кеңінен қабылданбаған, себебі S. a. erythrinus және S. a. taranetzi атаулары көбінесе Сібірде ғана кездесетін кіші түрлерге қатысты қолданылады. Арктикалық шағала Квебектің Унгава түбегіндегі Пингвалуит көлінде де кездеседі, бұл көл шамамен 1,4 миллион жыл бұрын пайда болған метеориттік кратерде орналасқан. Соңғы мұз дәуірінен бері су деңгейінің өзгеруі көлді мұздық сулармен және айналасындағы өзендермен байланыстырды деп есептеледі, бұл шағаланың көлге ағысқа қарсы жүзуіне мүмкіндік берді. Арктикалық шағала – көлдегі жалғыз балық, және балықтардың бір-бірін жеу белгілері табылды.

The Arctic char is closely related to both salmon and lake trout, and has many characteristics of both. The fish is highly variable in colour, depending on the time of year and the environmental conditions of the lake where it lives. The appearance of Arctic char differs between populations. The dorsal side of the Arctic char is dark in its colour while the ventral varies from red, yellow, and white. Arctic char has a distinct size dimorphism, dwarf and giant. Dwarf Arctic char weigh between and average a length of , while giant Arctic char weigh between and average in length. Individual fish can weigh or more with record sized fish having been taken by anglers in Northern Canada, where it is known as iqaluk or tariungmiutaq in Inuktitut. Generally, whole market sized fish are between Male and female Arctic char are the same size. Meanwhile, he described Salmo salvelinus and Salmo umbla, which were later considered as synonyms of S. alpinus. John Richardson (1836) separated them into a subgenus Salmo (Salvelinus), which now is treated as a full genus. The genus name Salvelinus is from German Saibling – little salmon. The English name is thought to derive from Old Irish ceara/cera meaning "[blood] red", referring to its pink red underside. This would also connect with its Welsh name torgoch, "red belly". In North America, three subspecies of Salvelinus alpinus have been recognized. "S. a. erythrinus" is native to almost all of Canada's northern coast. This subspecies is nearly always anadromous. S. a. oquassa, known as the blueback trout or Sunapee trout, is native to eastern Quebec and northern New England, although it has been extirpated from most of its northeastern United States range. S. a. oquassa is never anadromous. Dwarf Arctic char has been classified as S. a. taranetzi. These scientific names are not generally accepted, however, as the names S. a. erythrinus and S. a. taranetzi usually refer to subspecies that are endemic to Siberia only. Arctic char is also found in Lake Pingualuit in the Ungava Peninsula, Quebec, a lake situated in an impact crater formed roughly 1.4 million years ago. Since the last glaciation, changing water levels are believed to have connected the lake with glacial runoff and surrounding streams and rivers, allowing char to swim upstream into the lake. Arctic char is the only fish found in the lake, and signs of fish cannibalism have been found.

Морфтар

Арктикалық шарық түрлерінің ареалында көптеген, көзге көрінетін айқын морфологиялық варианттар немесе "морфтар" кездеседі. Осы себепті арктикалық шарық "Жер бетіндегі ең өзгермелі омыртқалы жануар" деп аталады. Норвегияның Шпицбергендегі Линеватн көлінде кішкентай, "қалыпты" және қалыпты өлшемдегі анадромалық балықтар бар, ал Ақ аралдағы Элласьоен көлінде кішкентай, шағын жағалау және ірі пелагикалық морфтар кездеседі. Швецияда үш морфты әдетте бөліп қарастырады: storröding, större fjällröding және mindre fjällröding. Бұл типтер бір көлде кездескенде storröding ең ірісі болады.

Гибридтер

Арктикалық шаян өз туыстары *Salvelinus namaycush* (көл шаяны) және *Salvelinus fontinalis* (бұлақ шаяны) гибридтерін шығаратындығы белгілі. Арктикалық көкпар – арктикалық шаян мен бұлақ шаянының аралас түріден туған ұрпақ. 65° солтүстік ендігінен солтүсте таралған арктикалық шаяндар көбінесе анадромалық болып келеді. Теңіз ортасында арктикалық шаяндар жағалау және таяз су аймақтарында тіршілік етеді. Арктикалық шаян Арктика және Субарктика аймақтарының жағалауларында, биік тау көлдерінде таралған. Жалпы алғанда, ол Канаданың Арктикасы, Гренландия, Исландия, Скандинавия, Сібір және Аляскада кездеседі. Арктикалық шаянның кішкентай түрі (карлик) көбінесе ірі арктикалық шаяндардың жемі болады. Арктикалық шаянның асқазанынан 30-дан астам түрдің қалдықтары табылған. Көптеген аталықтары өз аумақтарын белгілеп, қорғайды және көбінесе бірнеше аналықпен жұптасады. Аналық шаян ұя салады, оны "қызыл ұя" деп те атайды. Анадромалық аналық шаян әдетте 3000-ден 5000-ға дейін жұмыртқа шашады. Арктикалық шаяндар Тынық мұхитының лососьтары сияқты шашқаннан кейін өлмейді, және өмірі бойы бірнеше рет, әдетте екі немесе үш жыл сайын жұптасады. Жас арктикалық шаяндар көктемде шағылдан шығып, өзенде 5-7 ай немесе ұзындығы 15-20 см-ге жеткенге дейін болады. Арктикалық шаянның жыныстық жағынан жетілуі 4-10 жас аралығында және ұзындығы 50-60 см болады. Болашақта коммерциялық балық аулау аймақтарының мүмкіндіктерін зерттеу мақсатында зерттеу балық аулаулары жүргізілуде. Бағдарламаға арктикалық шаян тұтынушылар үшін экологиялық тұрақты таңдау ретінде қосылды, онда былай делінген: "Арктикалық шаян жем үшін теңіз ресурстарын орташа мөлшерде ғана пайдаланады және жабық жүйеде, құрлықта өсіріледі, бұл табиғи ортаға қашу қаупін азайтады".

Тамақ ретінде

Арктикалық шарықтардың салмағы әдетте 1-2 килограммды құрайды. Еті жұқа қабатты және орташа берік болады. Түсі ақшыл қызылдан қою қызылға дейін өзгереді, ал дәмі тротуар мен лососьдің арасындай.