Кіріспе

Португал гитарасы (portuguesa guitarra, ɡiˈtaʁɐ puɾtuˈɣezɐ) – екі сымнан тұратын алты қатарға тізілген он екі болат сымнан құралған қыллы аспап. Бұл сағат кілті немесе Престон тюнерлерін пайдаланатын сирек музыкалық аспаптардың бірі. Ол Fado музыкалық жанрымен тығыз байланысты.

Тарих

Қазіргі кезде кең таралған португал гитарасы өткен ғасырда едәуір техникалық өзгеріске ұшырады (өлшемдері, механикалық күйлеу жүйесі және т.б.), бірақ оның саптар саны, сымдарды баптау және саусақпен ойнау техникасы осы типтегі аспаптарға тән қасиеттерін сақтап қалды. Португал гитарасы – ортағасырлық цитоледен тараған, оның Португалияда XIII ғасырдан бастап (кейін португал тілінде ‘цитоле’ деп аталған) трубадурлар мен музыканттар арасында және Ренессанс кезеңінде қолданылғандығының куәгерлері бар, бірақ бастапқыда ол сарайдағы дворяндарға ғана арналған. Кейіннен ол кең танымал болды және XVII-XVIII ғасырларда театрларда, мейрамханаларда және шаштараздарда циттерн ойналатындығы туралы мәліметтер табылды. 1582 жылы Филипп де Каверелл Лиссабонға сапар шегіп, оның әдет-ғұрыптарын сипаттады; ол португалдықтардың циттерн мен басқа да музыкалық аспаптарға деген құштарлығын айтады. 1649 жылы Португалия королі Жоау IV-нің Корольдік музыка кітапханасының каталогы жарық көрді, онда XVI және XVII ғасырлардағы шетелдік композиторлардың циттерн музыкасының ең танымал кітаптары жинақталған. Шығармалардың күрделілігі мен техникалық қиындығы Португалияда жоғары білікті орындаушылар болғанын көрсетеді. Алкобаса монастырындағы үлкен мүсін – циттернмен ойнап жатқан періште (шамамен 1680 жыл) португал гитарасының тікелей ата-бабасын егжей-тегжейлі бейнелейді. XVIII ғасырдың бірінші жартысында Рибейру Саншес (1699–1783) Португалияның Гуарда қаласында циттерн сабақтарын алды, ол 1735 жылы Санкт-Петербургтен жіберген хатында бұл туралы айтады. Сол кезеңде циттерннің қолданылуына қатысты басқа да мәліметтер бар, олар сонаталар, минуеттер сияқты репертуарға сілтеме жасайды, бұл репертуар клавесин немесе гитара сияқты басқа аспаптармен ортақ болған. Осы ғасырдың соңында (шамамен 1750 жыл) Португалияда циттерннің жаңа түрі – «ағылшын гитарасы» пайда болды. 1786 жылға қарай ағылшын аспап жасаушысы Симпсон жасаған гитаралар өте танымал болды, сонымен қатар ол сенімді мырыш қорытпасынан жасалған сымдарды да ұсынды. Бұл типтегі циттерн неміс, ағылшын, шотланд және голланд аспап жасаушыларымен жергілікті жағдайға бейімделді және Порто қаласының жаңа саудагер буржуазиясымен ынтамен қабылданды, олар оны үй музыкасының (Hausmusik) ортасында қолданды. Олар «жайсыз Модиньялар», «ұзаққа созылған Минуеттер» және «әдепсіз Лундундар» деп аталатын музыканы орындады. Ағылшын гитарасы XIX ғасырдың ортасында Португалияда және басқа елдерде жеке аспап ретінде жоғалып кетті, бірақ оның португал гитарасына әсері сағат кілтімен күйлеу жүйесі, өлшемі, 6 сымды пайдалану және күйлеу арқылы көрінеді (төмендегі «Күйлеу» бөліміндегі afinação natural (табиғи күйлеу) сипаттамасын қараңыз). Әсіресе XIX ғасырдың ортасынан бастап португал гитарасы жеке аспап ретінде дамыды, ол әртүрлі бұрынғы циттерн түрлерінен пайда болды және Лиссабон әнінің (фадо) сүйемелдеуімен байланысты кең танымал болды. Цитра туралы соңғы егжей-тегжейлі мәлімет 1858 жылы Ж. Ф. Фетистің «The Music Made Easy» кітабында келтірілген. Португал тіліндегі аудармаға циттерн мен сол кездегі «ағылшын» гитарасының ерекшеліктерін (күйлеу, әлеуметтік мәртебе, репертуар және т.б.) сипаттайтын сөздік кіреді. Сымпсонның дизайнын португалдық аспап жасаушылар біртіндеп кеңейтілген корпус, ұзын тақта және кең саусақ тақтасы арқылы өзгертті, оны жалпақ емес, үлкен радиус пайдалану арқылы басқару оңайырақ болды. Португал гитарасы соло музыкасы (гитарарада) үшін де, сүйемелдеу үшін де қолданылады, оны сталь сымды классикалық гитарамен (viola de fado) және кейде контрабас немесе гитара баспен бөліседі. Оның кең репертуары концерттік залдарда және бүкіл әлем бойынша классикалық және әлемдік музыка фестивальдерінде жиі орындалады.

Модельдер

Португалияда гитараның екі ерекше үлгісі бар: Лиссабон және Коимбра. Екі модельдің арасындағы айырмашылықтар – қабысқаның ұзындығы (Лиссабон гитараларында 445 мм, Коимбра гитараларында 470 мм), корпус өлшемдері және басқа да құрылыстың ұсақ детальдары. Жалпы алғанда, Коимбра моделі Лиссабон моделіне қарағанда қарапайым құрылысқа ие. Көрінетін және ең ерекше айырмасы – Лиссабон моделін Коимбра моделінен кеңірек резонаторлық тақтасымен және көйлекшеге орнатылатын спираль тәрізді безендіруімен (caracol – бұрышқақ) оңай ажыратуға болады, ал Коимбра моделінде мұндай безендірудің орнына көз жасы тәрізді (lágrima) мотив қолданылады. Лиссабон гитаралары көбінесе қысқа және тар мойынға ие. Акустикалық тұрғыдан алғанда, екі модельдің де өзіне тән тембрі бар және олар бір толық тонға дейін ажыратылады: Лиссабон моделі D тонында, жарқырап, дыбысты резонансқа толы қылып береді, ал Коимбра моделі C тонында, қараңғы тембрмен дыбыздайды. Олардың қайсысын таңдау – әр ойнаушының жеке талғамына байланысты. 1905 жылдан бастап шеберлер үлкен португалдық гитаралар жасады (оларды гитарао деп атады, көпше түрі – гитараолар), бірақ олардың саны өте аз болды және үлкен жетістікке жете алмады. Жақында белгілі шебер Гилберто Грасио гитарао жасады, оған гитолао деп ат қойды; бұл аспап, қалыпты португалдық гитараға қарағанда, төменгі және жоғары жиіліктерде кеңірек тембралдық диапазонға ие.

Техника

Португал гитарасын ойнау үшін қолданылатын әдістер тарихи түрде фигета және дедилхо деп аталады. Фигета техникасы тек бас бармақ пен көрсету саусақтарымен ойнауды қамтиды және ол Виола да Терраны ойнау үшін қолданылатын техникадан әсер алды. Дедильхо техникасы күрделі бөлімдерді орындау үшін көрсету саусағының жоғары және төмен қағылуына назар аударады. Португал гитарасында ішектер тырнақтың бұрышымен тартылады, ішектермен еттің жанасуынан аулақ. Таңдау қолдың қолданылмаған саусақтары дыбыс тақтасындағы гарда-нагльге, ішектердің астында орналасады. Көптеген ойнаушылар табиғи тырнақтардың орнына әртүрлі материалдарды қолданады; бұл саусаққаптар (унхас) дәстүрлі түрде тасбақа қабығынан жасалған, бірақ бүгінде көбінесе нейлон немесе пластиктен жасалады. Лиссабон саусаққаптары көбінесе тікбұрышты пішіндес, ал Коимбра саусаққаптары тырнақтың табиғи қисығын қайталайды. Техниканың негізгі түрлері – fado maior, fado menor және fado Mouraria. Содан кейін тринадо (үштік әшекей), слайдтар, курс емес, жеке ішектерді таңдау және мелодияны безендіру үшін қарқынды ерекше вибратоны меңгереді. Соңында, фадодан басқа, дәстүрлі виртуоздық шығармалар бар – фадо Lopes және Variaçoes em Re Menor, La Menor, Mi Menor және Si Menor. Жақсы гитарист фадистаның сұраған кез келген тоналдықтағы екі жүзден астам стандартты фадоның кем дегенде жүзін білуі керек.

Лиссабон

Лиссабон стилінде дәстүрлі түрде Лиссабон гитарасы қолданылады, бірақ бүгінде музыканттардың Лиссабон құбылысына бейімделген Коимбра гитарасын көру жиі кездеседі. Армандиньоның ізімен басқа гитаристер де келді, мысалы, Хайме Сантос, Рауль Нери, Хосе Нунес, Карлос Гонсалвес және Фонтес Роша. 1899 жылы туған Артур Паредес Коимбра қаласындағы маңызды орындаушы болды. Көптеген қазіргі Коимбра гитараларының ерекшеліктері оның жергілікті аспап жасаушылармен байланысына қарай анықталады. Оның ұлы Карлос Паредес виртуоз болды және үлкен танымалдылыққа ие болды, ол халықаралық деңгейде ең танымал португал гитарист болды. Португал гитарасында жазған шығармалары фадо музыкасындағы аспапты дәстүрлі қолданудан асып түседі, оған (және аспапқа) халықтық немесе аймақтық музыкадан жоғары мәртебе береді. Бұл жеке орындаушылық дәстүрді бүгінгі күнге дейін Педро Кальдейра Кабрал, Антонио Чайнхо, Рикардо Роша, Пауло Соарес және жас буынның бірнеше виртуоз гитаристері сияқты көрнекті музыканттар жалғастыруда. Португал гитарасы мен оркестр үшін алғашқы концертті Фернандо Лапа жазды және Пауло Соарес 2003 жылы Коимбрадағы Гил-Висенте театрында Коимбра оркестрімен бірге тұсаукесер өткізді. Педро Анрикес да Силва да португал гитарасы мен оркестр үшін концерт жазды және оны 5 желтоқсан 2017 жылы Стратфорд-Апон-Эйвондағы Стратфорд АртсХауста «Лебедь» оркестрімен бірге тұсаукесер етті. Лиссабондағы көптеген жетекші гитаристер – Марио Пачеко, Луис Геррейро, Хосе Мануэль Нето, Хенрике Леитао, Бруно Чавеиро, Пауло де Кастро, Рикардо Мартинс және Кустодио Кастело – қазір Оскар Кардосо гитараларын қолданады, оларда гитараның артқы жағында кесудің ерекше жаңалығы бар, сонымен қатар Коимбраның сабы бар, бірақ Лиссабон құбылысымен. Бұл суретшілердің виртуоздығы фадо дыбысын түбегейлі өзгертті, ал олардың орындау жылдамдығы таң қалдырады. Роша өте авангардтық шығармалар жазды, ал Пачеко, Кастело және Мартинс гитараларының түпнұсқалары Лиссабонда кең таралған репертуарға айналды, ал Соарестің шығармалары Коимбрада. Көптеген озық орындаушылар Карлос Паредестің қиын шығармаларының кейбірін үйренеді. Марта Перейра да Коста бірінші әйел виртуоз гитарист ретінде танымал болды.

Португалия музыкасынан тыс

Португал гитарасы халықтық музыканың қайта жандануынан кейін кельт және батыс халық музыкасында шағын рөл атқарды. 1970 жылдары Planxty тобының мүшесі Энди Ирвин өңделген португал гитарасында ойнады. Британдық аспап жасаушы Стефан Собелл 1970-ші жылдардың басындағы қазіргі цитернің жасалуына Лидстегі қолданылған дүкеннен бірнеше жыл бұрын сатып алған португал гитарасын негіз етті. Бірнеше джаз музыканттары да португал гитарасымен жазбалар жасады, олардың ішінде Брэд Шепик бар. Португал гитарасы Sun Kil Moon тобының тұңғыш альбомы Ghosts Of The Great Highway-де ерекше көзге түседі. Yes тобының британдық гитарисі Стив Хоу The Yes Album (1971) альбомынан "I've Seen All Good People", Going for the One (1977) альбомынан "Wonderous Stories", The Ladder (1999) альбомынан "Nine Voices (Longwalker)", Fly from Here (2011) альбомынан "Hour of Need", Heaven and Earth (2014) альбомынан "To Ascend" және The Quest (2021) альбомынан "Sister Sleeping Soul" әндерінде португал гитарасында орындады. Британдық музыкант Крис Хирст португал гитарасында фадо ойнайды, сондай-ақ оны өзінің Quatrapuntal тобымен қазіргі заманғы музыкада да пайдаланады. Бұл фадо мен португалдық Madredeus тобының ықпалымен жасалған, бірақ классикалық музыкамен және басқа да элементтермен үйлестірілген. Израильдік гитарист Зив Тамари "My Promised Land" альбомында португал гитарасын ойнайды.

Португалиялық гитара жасаушылар

Португалиялық гитара жасаушылар дәстүрлі қолөнерді сақтап, әлі де гитара жасауды жалғастыруда. Көптеген отбасылар білімдерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келеді. Ең белгілі гитара жасаушылардың ішінде Грасио отбасы, Альваро Феррейра, Таварес отбасы (қазір Канаданың Торонто қаласында тұрады), Кардосо отбасы, әсіресе Оскар Кардосо (оның гитаралары туралы жақында кітап жарық көрді), Антонио Гера, Домингос Мачадо, Фернандо Мейрелес, Антонио Монтейро және Домингос Серкейра бар. Грасио отбасы мен Альваро Феррейраның аспаптары сапа тұрғысынан ең жоғары деңгейде саналады, бірақ оларды табу өте қиын және құны жоғары болуы мүмкін. Антонио Пинто де Карвальоның APC шеберханасы Еуропадағы ең ірілерінің бірі болып табылады және мыңдаған дәстүрлі португалдық ішекті аспаптарды шығарады.

Тюнинг

Португалиялық гитарада негізінен қолданылатын тұрпат тарихи түрде афинация до фадо немесе афинация до фадо корридо деп аталды. Ол, мүмкін, 19 ғасырдың басында дамыған, өйткені ғасырдың ортасына қарай Лиссабон фадисталарының көпшілігі оны қабылдаған. Ойыншылардың табиғи тұрпатты қолдануының азаюымен (төменде қараңыз), бұл тұрпат жоғары тонмен, D-де немесе Коимбра тұрпаты ретінде, төмен тонмен, C-де деп аталатын болды. Бұл Лиссабон фадосының көпшілігі гитараларын D-де тұрпаттайтын болса, Коимбрада студенттер Артур Паредестің ықпалымен стандартты практика ретінде C-де тұрпаттағандықтарынан туындады. Дегенмен, екі тұрпаттың арасындағы айырмашылыққа қарамастан, іс жүзінде соңғысы бұрынғысының дыбыстық ережелерін пайдаланатынын атап өту маңызды, себебі ойыншылар do/C-ді re/D деп, D-ді mi/E деп, және т.б. атайды (яғни Коимбра тұрпатындағы португал гитарасы B-flat трубасы сияқты транспозициялық аспапқа айналады, себебі берілген нота концерттік тұрпаттағы нотадан бір саты жоғары нота атауымен аталады). 18 ғасырдың ағылшын гитарасынан мұра етілген табиғи тұрпат 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін жиі қолданылды, кейбір 19 ғасырдың соңындағы гитарашылар оған басымдық берді. Ол көбінесе C орнына E тұрпатында тұрпатталды, себебі бұл екі тұрпатты да қолданатын гитарашылар үшін фадо тұрпатына ауысуды жеңілдетті. Бұл тұрпаттың бірнеше нұсқалары да қабылданды, мысалы, afinação natural com 4ª, сондай-ақ afinação da Mouraria, немесе afinação de João de Deus, сондай-ақ afinação natural menor. Табиғи тұрпат және оның нұсқалары көбінесе соңғы ондаған жылдарда қолданылмайды. Сонымен қатар, португалдық баритон гитарасы – Гвитолао бар, ол Коимбра гитарасынан төртінші, Лиссабон гитарасынан бесінші төмен, төменгі G тұрпатына (G, D, E, A, D, E) – afinação de Guitolão тұрпатына дейін тұрпатталған.

Нөмірлік

Португалдық гитарада португалдық гитара табулатурасы, үшiншi октавадағы ноталық музыка немесе екеуiнiң бiрлесi қолданылуы мүмкiн. Дедильхо техникасы, меңзер саусағының төменге немесе жоғарыға бағытталған соққысына сәйкес келетін бiрнеше ноталардың үстiне жоғары және төмен бағытталған жебелермен белгiленедi. "i" әрпi меңзер саусағымен (indicador), ал "p" әрпi бас саусағымен (polegar) соққы беру үшiн қолданылады. Ортаңғы саусақ сирек қолданылады, бiрақ "m" (médio) деп белгiленедi. Көптеген виртуоздық Коимбра шығармаларын ноталық музыка түрінде жазуға болады, ал фадолар көбiнесе импровизацияланады және жақсы гитарист орындауы үшiн музыка қажет емес. Оқыған гитарист әр нақты фадоға арналған аккордтық прогрессияны өзiнiң бiлуi керек, ол фадистаға жауап беруде импровизациялауға мүмкiндiк бередi. Бұл дағдыны дәстүрлi түрде жас музыканттар тәжiрибелi гитаристпен ансамбльде ойнау арқылы меңгерген, бiрақ тек 2000 жылдардың басында ғана алғашқы фадо мектебi құрылып, импровизациялық стильді жазбаша нұсқамен бiрге ресми түрде оқыту басталды.