Кіріспе
Пуэрто-Рико тарихының бір қыры – Пуэрто-Рикоға ирланд иммиграциясы аралдың испан отарлауы кезінде басталып, 19 ғасырдан бері жалғасып келеді. 16 ғасырда "Жабайы қаздар" деп аталатын көптеген ирландтар ағылшын армиясынан дезертир болып, испан армиясына қосылды. Олар мұны Еуропада немесе Пуэрто-Рико жағалауында, ағылшын кемелері саудаға келгенде немесе Корольдік флот аралдағы испан отаршылдық күштеріне шабуыл жасағанда, "кемеден секіру" арқылы істеді. Осы кезде олар испан отаршылдық әскеріне қосылды, көбінесе Сан-Хуанда. Пуэрто-Рикодағы испан колониалды әскерінде қызмет еткен көптеген адамдар әскери қызметі аяқталғаннан кейін Испанияда қызмет етуді жалғастырып, аралда қалуға шешім қабылдады, көбінесе Ирландиядан немесе Испаниядан туыстарын шақырды. Кейбіреулері жергілікті әйелдерге үйленді. 18 ғасырда Испаниядан Пуэрто-Рикоға астананың бекіністерін жақсарту үшін фельдмаршал Алехандро О'Райли мен полковник Томас О'Дейли сияқты басқа да ирландтық әскери тұлғалар жіберілді. Бұл испан колониалды әскерінде қызмет ететін ирландтар отбасы мүшелерін аралға әкелгендіктен, ирланд иммиграциясының өсуіне әкелді. 1797 жылы Пуэрто-Риконың испан губернаторы Рамон де Кастро ирландтарды аралдан қууды бұйырды. Бұл дереу Пуэрто-Рико халқының наразылығына әкелді, өйткені олар арал тұрғындарына адал қолдау көрсеткен ирланд иммигранттары қауымдастығын құрметтеген еді. Бұл уақытта уақытша қашқандардың көпшілігі губернатор де Кастроның қызыл көзбен қарауынан аман қалды және Пуэрто-Рикоға жасырын түрде оралды. Испания үкіметі 1815 жылы Жаңа әлемдегі соңғы екі испан иелігіне – Пуэрто-Рико мен Кубаға, испандық емес католиктердің көшіп келуін ынталандыру үшін "Рахмет туралы корольдік жарлықты" (Real Cédula de Gracias) қабылдады. Испания бұл шара арқылы екі колониядағы тәуелсіздік қозғалысын әлсіретуді үміттенеді. 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылықтан (осы ашаршылықтан бір миллионнан астам адам қаза тапты) туған елінен қашқан көптеген ирландтар АҚШ-қа көшіп келді. Бірақ кемелердегі эпидемиялар салдарынан американдық порттарда қабылданбаған соң, олардың көпшілігі Пуэрто-Рикоға барды. Осы ирланд қоныстанушылардың көптегені аралдың өте табысты қант өнеркәсібінің дамуына зор үлес қосты. Бұл сала өсіп келе жатқан жергілікті экономика үшін маңызды болды. 1898 жылы Испания-Америка соғысының нәтижесінде Пуэрто-Рико Испаниядан АҚШ-қа өткеннен кейін, аралда ирланд-американдық текті көптеген АҚШ сарбаздары орналасты. Олар аралдықтармен және ирландтық ата-тегі бар адамдармен кездесті. Бұл сарбаздар Пуэрто-Рикода қалды және аралдағы ирландтық, ирландтық емес және жергілікті қауымдарға тез арада енді. Пуэрто-Рикодағы ирландтықтардың ықпалы аралдың ауыл шаруашылығына қосқан үлесімен ғана шектелмейді; олар білім беру, өнер және ғылым, сондай-ақ саясат салаларына да әсер етті.
Irish immigration to Puerto Rico began during the period of Spanish colonization of the island, continuing through 19th century to the present day. During the 16th century, many Irishmen, who were known as "Wild Geese", deserted from the English Army and joined the Spanish Army. They did so either in Europe or when they could "jump ship" off the coast of Puerto Rico (whenever English ships came to trade or when the Royal Navy was engaged in attacks against the Spanish colonial forces on the island), at which time they joined the Spanish colonial army, mainly in San Juan. Many of these men who served in the Spanish colonial army in Puerto Rico remained in the service of Spain after their military service was completed and decided to stay on the island, most often sending for extended family members from Ireland or Spain. Some married local women. Field Marshal Alejandro O'Reilly and Colonel Thomas O'Daly, among other Irish military figures, were sent to Puerto Rico from Spain during the 18th century in order to improve the capital's fortifications. This led to an increase in Irish immigration as family members were brought to the island by these Irish serving in the Spanish colonial army. In 1797, the Spanish governor of Puerto Rico, Ramón de Castro, ordered the expulsion of the Irish from the island. This immediately led to protests from the Puerto Rican people since they had grown to respect the Irish immigrant community for their steadfast support of the island's residents. Almost all of those who temporarily fled during this time survived the witch hunt created by Governor de Castro and returned to live in Puerto Rico discreetly. The Spanish government enacted the Royal Decree of Graces (Real Cédula de Gracias) in 1815 to encourage European Catholics of non Spanish origin to immigrate to the last two remaining Spanish possessions in the New World, Puerto Rico and Cuba. Spain hoped to blunt the nascent independence movements in both colonies by way of this measure. Many Irish who fled their homeland because of the Great Famine of the 1840s (over one million people died as a result of this famine) immigrated to the United States. A significant number of them went to Puerto Rico after being turned away at American ports because of epidemic outbreaks on board the ships on which they sailed. Many of these Irish settlers were instrumental in the development of the island's hugely successful sugar industry. This industry was vital to the growing local economy. After Puerto Rico was ceded to the United States by Spain as a consequence of the Spanish–American War in 1898, many US soldiers of Irish American ancestry were stationed in the island. They met members of the population who were island born and Irish descended. These soldiers stayed in Puerto Rico where they were quickly incorporated into the Irish, non Irish, and native communities throughout the island. The Irish influence in Puerto Rico is not limited to their contributions to the island's agricultural industry; they have also influenced the fields of education, the arts and sciences, and politics.
Испанияға қызмет ететін ирландтар
XVI ғасырдан бастап Англия корольдігі Ирландияны біртіндеп басып алып, аралды Англияның бақылауына алуға кірісті. Англиялық католик сэр Уильям Стэнлиге королева Елизавета I тек ирландтық сарбаздар мен жалдамалылардан тұратын полк ұйымдастыруды арнайы тапсырма берді. Бұл саясаттың мақсаты – ағылшын билігі Ирландиядан шығаруды қалаған ирландтардан құтылу болды, себебі Англия тажы оларды елдегі өзінің билігіне қауіп деп санады. Осы ирландтар Нідерланд Біріккен провинцияларының тәуелсіздігі үшін Англия атынан жалдамалы әскер ретінде соғысуға жіберілді. Габсбургтар Испаниясы сол кезде голландиялықтардың саяси тәуелсіздік алуға ұмтылысын жеңу үшін олармен соғыс жүргізіп жатқан еді. Бірақ 1585 жылы Стэнли көптеген ирланд полктерін алып, испан жағына өтті. Оның мұндай шешіміне діни көзқарастары мен испандықтардың ұсынған паралары себеп болды. Ағылшын армиясынан қашып, басқа шетелдік әскерлерге қосылған бұл ирландтар «Жабайы қаздар» деп аталды. Осы «Жабайы қаздардың» қатарында Испания империясының жаяу әскерін тексеруші бас инспекторы Алехандро О’Райли болды, ол әскери реформатор ретінде «Пуэрто-Рико отарлық милициясының әкесі» деп танылды. Оған тағы бір ирландтық, полковник Томас О’Дейли де көмектесті.
18 ғасыр
1765 жылы Испания королі ІІІ Карлос генерал-фельдмаршал Алехандро О’Рейллиді Пуэрто-Риконың генерал-капитаны лауазымына, осы колонияның қорғаныс жағдайына баға беру үшін жіберді. О’Рейлли аралдың толық санағын жүргізіп, көптеген реформаларды ұсынды, соның ішінде жергілікті әскерлерге қатаң әскери тәртіп орнатуды. Сондай-ақ, мемлекетті қорғауға қызмет ететін әскерлерге жалақыны тікелей, командирлерінен емес, тұрақты түрде төлеуді талап етті, бұл ұзақ жылдар бойы асыра пайдалануға әкелген еді. О’Рейллидің басқа ұсыныстары Сан-Хуандағы Сан-Фелипе-дель-Моро бекінісін жаңғыртудың жиырма жылдық бағдарламасына әкелді, ол қазір Әлемдік мұра нысаны болып табылады. Ол енгізген оқу-жаттығулар 1797 жылы британдықтардың Пуэрто-Рикоға шабуыл жасаған кезде Пуэрто-Рико милициясына даңқ әкелді. Фельдмаршал О’Рейллидің азаматтық милициясы «Тәртіпті милиция» деп белгілі болды. О’Рейлли 1769 жылы колониялық Луизиананың губернаторы болып тағайындалды, онда ол «Қанды О’Рейлли» деп аталды. Тағы бір ирланд полковнигі Томас О’Дейли генерал-фельдмаршал Алехандро О’Рейллиге қосылып, Сан-Фелипе-дель-Мороны одан әрі жаңарту жұмыстарын жүргізді және Сан-Хуан қорғанысын жаңғыртудың бас инженері болып тағайындалды, оған Сан-Кристобаль бекінісі де кірді. Кейіннен оған Гуайнабо маңында жер берілді, О’Дейли оны өнімді қант плантациясына айналдырды. О’Дейли және оның ирландтық серігі Мигель Кирван «Хасиенда Сан Патрисио» шаруашылығын құрды, оны Ирландияның қасиетті әулиесі – Әулие Патрик атымен атады. Қазіргі таңда плантация жоқ. Оның орналасқан жері қазір Сан-Патрисио деп аталатын қала маңындағы Сан-Патрисио Плаза сауда орталығы болып табылады. О’Дейли Пуэрто-Рикодағы басқа ирландтардың үлгісімен, әлеуметтік жағдайы жоғары жергілікті әйел, испан тегі бар Мария Гертрудис де ла Пуэнтеге үйленді және үш балаға ие болды: Изабель, Мануэль және Деметрио. Ол аралдағы өркендеген ирланд иммигранттар қауымына қосылды, олар коммерциялық егіншілікпен байланысты болды. 1781 жылы оның қайтысынан кейін, оның бауыры Хайме мүлікті иелігіне алып, Томас балаларын тәрбиелеуге көмектесті. 1787 жылы Испания королі Хайме О’Дейлиді Пуэрто-Рикодағы Корольдік темекі фабрикасының (Real Fábrica de Tabaco) директоры етіп тағайындады. Хайме О’Дейли қант және темекі өсіруде сәттілікке жетті. Оның жүректері Хулио және Артуро О’Нилл 1783 жылы құлдарымен және плантация жабдықтарымен Пуэрто-Рикоға көшіп келді, кейіннен 1791 жылы тағы бір ирланд плантаторы Томас Армстронг оларға қосылды. О’Дейлидің испандық емес Кариб және еуропалық елдермен байланыстары оған экономикалық тұрғыдан көмектесті, бірақ оның беделді Сан-Хуан қалалық кеңесіне тағайындалуына кедергі келтірді. О’Дейли Пуэрто-Рикода тұрды, ол 1806 жылы табиғи себептерден қайтыс болды және Сан-Хуан соборында жерленді. 1808 жылы ол Пуэрто-Риконың Испания Кортесіндегі өкілі болып тағайындалды, кейіннен осы заң шығарушы жиналыстың вице-президенті болды. Ол 1813 жылы қайтыс болғанға дейін Кортесте қызмет етті. Томас О’Дейлидің ұлы Деметрио О’Дейли жас кезінде Испанияға барып, әскери білім алды. О’Дейли 1809 жылғы Пиреней соғысына қатысып, Испанияның тәуелсіздік соғысы кезінде бригадир генерал шеніне көтерілді. 1812 жылғы испан конституциясын қорғаған О’Дейли бүлікші деп есептелді және 1814 жылы король Фернандо VII оны Испаниядан қуды. 1820 жылы ол испан монархиясына қарсы сәтті көтеріліске қатысып, фельдмаршал шеніне ие болды. Содан кейін ол Испания Кортесі алдында Пуэрто-Риконың өкілі болып тағайындалды. Оның өкілдігі кезіндегі ең маңызды жетістіктерінің бірі – аралдағы әкімшілік билікті әскери биліктен бөліп шығарған заңды қабылдауы болды. 1823 жылы О’Дейли Испания королінің қайта орнатуынан кейін жер аударылды, бірақ 1834 жылы Пуэрто-Рикоға оралды. 1836 жылы ол Испанияға қайтып оралды, ол келесі жылы қайтыс болды. Мигель Конвей, Патрисио Фитцпатрик, Фелипе Доран, Хайме Кирнан және Антонио Скеррет – Пуэрто-Риконың солтүстігіндегі коммерциялық шаруашылыққа қатысқан басқа да ирландтар. Олар өздерінің фермаларында және плантацияларында жұмыс істеу үшін аралға әкелген қосымша ирланд иммигранттарының көмегімен ауыл шаруашылығын кеңейтті. Олардың иеліктері солтүстік-шығыстағы Тоа-Бахадан шығыстағы Лукильоға дейін созылды. Бір кезде Киернан Хато-Рейде жер сатып алып, жалпы жер мөлшерін ұлғайтты. Тағы бір ирландтық отбасы, Квинланс, екі өте табысты темекі плантациясын құрды, біреуі Тоа-Бахада, екіншісі Лоизада.
Ирландиялықтардың Пуэрто-Рикодан қысқа мерзімге шығарылуы
1797 жылдың 17 ақпанында Пуэрто-Риконың губернаторы, бригадир генерал Рамон де Кастро, Ұлыбританияның Тринидад аралын басып алғаны туралы хабар алды. Пуэрто-Риконың келесі шабуылға ұшырауы мүмкін деп ойлаған ол, жергілікті жасақтарды күшті күшке қойып, аралдағы бекіністерді кез келген әскери қимылға қарсы дайындауға шешім қабылдады. 1797 жылғы Сан-Хуан шайқасы деп белгілі болған Сан-Хуандағы Ұлыбританияға қарсы испандық жеңістен кейін, губернатор де Кастро барлық ағылшын тілді еуропалық шетелдіктерге күдікпен қарады, олар британдықтардың испандықтарға қарсы әскери науқандарын қолдады деп жаңылысты және ағылшын және ирланд тегі бар адамдарды қоса алғанда, кейбір жергілікті тұрғындар мен шетелдіктерді қадағалауға бұйырды. Көптегендерге аралдан кетуге сегіз күн берілді, ал кетпегендер түрмеге қамалды. Пуэрто-Рико халқы, оның ішінде қазынашылықтың шенеунігі Фелипе Антонио Мехиа, де Кастроның әрекеттеріне ашуланып, аралдағы ирланд иммигранттары мен саудагерлер қауымының атынан Испанияға арнайы елшілер жіберді. Олар испан тәжіне өз пікірлерін жеткізіп, губернатордың шараларын заңдық тұрғыдан негізсіз және экономикалық тұрғыдан зиянды деп айыптады, сондай-ақ ирланд иммигранттары испан отарлық үкіметіне адал екенін және Пуэрто-Риконың Испаниямен және Батыс жарты шардың отарларымен сауда байланыстарын кеңейткен құнды экономикалық және сауда серіктестері екенін көрсетуге тырысты. Нәтижесінде, уақытша тыйым салынған ирландтар мен олардың отбасылары, О'Дали, Доран, Кирнан, Квинлан, О'Ферран, Батлер, Киллей және Скерреттер сияқты көптеген адамдар аралға оралды. 1823 жылы ирланд ағайындылары Роберт және Джозиа Арчибальд Пуэрто-Рикоға аралдың алғашқы бумен жұмыс істейтін диірменін әкеліп, оны Понседегі қант плантацияларында сәтті пайдаланды. Осылайша, олар Пуэрто-Рикодағы ирланд иммигранттарының экономикалық маңыздылығын одан әрі көрсетті. Ангус МакБин отбасы да, көптеген иммигранттармен бірге, тегін жер алды. МакБиндер қант қамышын өсірумен айналысып, Байамонда үлкен плантация құрды. 1821 жылы МакБиндерге тиесілі құлдар Маркос Ксиорро атты бозал құлы жоспарлаған және ұйымдастырған сәтсіз құл көтерілісіне қатысты. Осы кезеңде О'Нилл отбасы Испаниядан және Кариб теңізіндегі Тортола және Сент-Круа сияқты басқа да аймақтардан Пуэрто-Рикоға келді. Олар қазірдің өзінде дамыған ирланд иммигранттары қауымына қосылды. Пуэрто-Рикодағы көптеген О'Нилл тегіндегі адамдар өз шежіресін полковник Артуро О'Нилл О'Кеффке дейін жегізе алады. О'Нилл О'Кефф, Тулио О'Нилл О'Келли мен Кэтрин О'Кефф Уэленнің ұлы болды. 1828 жылдың 8 тамызында Испания королі Карлос III орденінің рыцары және 2-ші Маркиз дель Норте О'Нилл О'Кефф Байамон қаласының испан гарнизонында подполковник болып қызмет етті. Ол Джоанна Шаберт Хейлигерге үйленген. Артуро мен Джоанна О'Ниллдің ұрпақтары Тулио Луис, Артуро, Микаэла Ульпиана және Гонсало болды, олардың барлығы О'Нилл (олардың ирландтық әкесі) және Шабер (олардың француз анасы) тегін алып жүрді. Тулио Луистен басқалары Пуэрто-Рикода туып, осында үйленіп, отбасын өрбітті.
Үлкен ашаршылық
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Еуропада болған көптеген экономикалық және саяси өзгерістерге байланысты жүздеген шаруа және олардың отбасылары ауылдағы еңбектерін тастап кетті. Екінші өнеркәсіптік революция басталғанда, олар жақсы жалақы табу үшін ірі қалаларға қоныс аударды. Ал қалғандары өздерінің жерлерін өңдеумен айналысып, ұзақ құрғақшылықтар мен холера сияқты эпидемиялар, сондай-ақ картоф шіруінен туындаған 1840 жылғы Ұлы Ирландия ашаршылығы салдарынан кеңінен тараған егін нашарлаудың ауыр зардаптарын көтерді. Еуропа бойынша жаппай аштық орналасты. Атап айтқанда, Ирландияда Ұлы ашаршылықтан бір миллионнан астам адам қаза болып, шамамен екі миллион адам босқынға айналды. Бұл босқындар Ұлыбританияға, Америка Құрама Штаттарына, Австралияға, Канадаға, Жаңа Зеландияға және, әрине, Кариб аймағына бет бұрды. Осы кезеңде көптеген ирландтық отбасылар көптеп көшіп келген аралдардың бірі – ирландтарға қанағатты Пуэрто-Рико болды. Бұған қоса, испандық колония болғандықтан, аралда басым түрінде католиктер тұрды, бұл ирланд иммигранттарына ұнады, ал ол кезде британ империясы мен Америка Құрама Штаттарының көптеген колонияларында басымдылықты құраған протестанттар ирландтықтарға ашық жаулық көрсетті.
20 ғасыр
1898 жылы испан-американ соғысының соңында Пуэрто-Рико Испаниядан АҚШ-қа өткеннен кейін, аралдағы әскери базаларға жіберілген көптеген ирланд-американдық сарбаздар Пуэрто-Рикодағы ирланд тегінен шыққан адамдармен танысқаннан кейін қалуды жөн көрді. АҚШ-тағы тығыз қарым-қатынастағы достарынан өзгеше, аралға қоныстанған ирланд иммигранттары тез арада Пуэрто-Рико қоғамының бір бөлігіне айналып, аралдың тілін және дәстүрлерін қабылдады, осылайша жаңа отандарының қоғамына толыққанды енді. Бұл 16 ғасырдағы ирланд иммиграциясының алғашқы толқынынан бері солай болды. Аралға келген ирланд иммигранттары пуэрторикалықтармен некелесіп, үйленді. Ирландтың Пуэрто-Рико саясатына әсері де айқын. Педро Альбизу Кампос АҚШ армиясынан ардагерлікпен босатылғаннан кейін, Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Гарвард университетінде оқыды. Бостонда ол жас ирландтардың жиналатын және отандарының тәуелсіздігін талқылайтын клубтар мен орталықтарды құрды. Альбизу Кампос Ирландия еркін мемлекетінің конституциясын жазуға кеңесші ретінде көмектесу үшін Эмон де Валеро шақырды. Альбизу Пуэрто-Рикоға оралғаннан кейін Пуэрто-Риконың ұлттық партиясына қосылып, көп ұзамай партияның президенті болды. Педро Альбизу Кампос Ұлттық партияның үлгісі ретінде ирланд республикалық қозғалысын қабылдады.
Пуэрто-Риконың саяси және танымал мәдениетіндегі ирландтық ықпал
Аграрлық және әскери салаларда ерекше мансаптарға ие болғанынан басқа, ирланд тегі бар пуэрторикалықтар Пуэрто-Риконың өмір салтына көптеген басқа да үлес қосты. Олардың үлесін білім беру, сауда, саясат, ғылым және ойын-сауық салаларында кездестіруге болады, бірақ олармен ғана шектелмейді. Пуэрто-Рико мәдениетіне қосқан үлесі бүгін де көрініп тұратын О'Нилл отбасының мүшелерінің арасында Гуайнабо қаласының мэрі Гектор О'Нилл және педагог, жазушы, әйелдер құқықтарын қолдаушы Ана Мария О'Нилл бар. Ирланд тегі бар пуэрто-риколықтардың «Мисс Әлем» сайысында елдерін өкілдік еткендері: Ада Перкинс, «Мисс Пуэрто-Рико» (1978), Дебора Карти Дью, «Мисс Әлем» 1985 және Лори Тамара Симпсон, «Мисс Пуэрто-Рико» (1987). Пуэрто-Риконың ирландтық құрамы айқын байқалады. Олардың архипелагтың ауыл шаруашылығы саласына, сондай-ақ саясат және білім беру салаларына қосқан үлесі ерекше атап өтуге лайық.
Пуэрто-Рикодағы жалпы ирланд тегі
Пуэрто-Рикодағы алғашқы ирланд отбасыларының тегі: Андерсон, Армстронг, Балфур, Баллантайн (Валентин), Брана, Бреслин, Батлер, Карни, Коул, Колл, Коулман, Кони, Конрой, Конвей, Купер, Костелло, Дэвис, Дарби, Дилан, Дилан, Донегал, Доран, Дунн, Дунахо, Дюран, Ферран (О'Ферран), Финлей, Фицджеральд, Фицпатрик, Гилберт, Хейс, Хенна, Келли, Керни, Кеннеди, Киернан, Килкенни, Киллели, Кинселла/Квинселла, Кирван, Логан, Мартин, Майо, Маккомбер, Макконни, Макклинток, Маккормик, Макдугалл, Маккинни, Монаган, Монро, Морган, Манро, Мерфи (Морфи), Мюррей, Нагл, Нолан, О'Дэли, О'Фаррелл, О'Ферран (Ферран), О'Фрей, Оливер, О'Хара, О'Мара, О'Нил, О'Рейли, Перкинс, Пауэр/Пауэрс, Куинлан, Ричардсон, Робертс, Сканлон, Шанахан, Симмонс, Симпсон, Скеррет, Салливан (Соливан/Соливан), Тодд, Уолкер, Уильямс және Уилсон, сондай-ақ басқалары.