Кіріспе

Испан баск офицері Томас де Зумалакарреги е Имаз (баск тілінде: Tomas Zumalakarregi Imatz; 29 желтоқсан 1788 – 24 маусым 1835), әскерлері арасында "Томас аға" деп танымал болған испан баск офицері, Бірінші Карл соғысы кезінде армияның генерал-капитаны ретінде Карл фракциясын басқарды. Оны кейде Наварра аймағындағы әйгілі әскери жеңісіне сілтеме жасай отырып, "Амезкоа қасқыры" деп атаған. Зумалакарреги көбінесе испан омлетін (немесе торттилья де пататас) ойлап тапқан деп есептеледі, оны ол Билбао қамалы кезінде жасаған деген аңыз бар.

Жарым арал соғысынан Фердинанд VII-ге дейін

Зумалакарреги 1788 жылғы 29 желтоқсанда Испанияның Баск провинциясы Гипускоадағы Ормайцтеги қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Франсиско Антонио де Зумалакарреги Мусика, заңгер болған және біршама мүліктің иесі болған, ал ұлы заңгердің кеңсесінде тәлімгерлікте болды. Оның анасы Мария Ана Имаз Алтолагирре болды. 1808 жылы Испанияға француз әскері басып кірген кезде ол Сарагоса қаласында әскери қызметке жазылды. Ол 1808 жылғы Сарагосаның бірінші қоршауында, Тудела шайқасында және 1809 жылғы Сарагосаның екінші қоршауында, тұтқынға түскенге дейін қызмет етті. Ол қашып, Наваррадағы отбасына қайта оралды. Біраз уақыт бойы ол "Шопан" атымен танылған тағы бір гипускоалық Гаспар де Яурегуимен бірге қызмет етті, ол кейіннен Зумалакарреги соғысқан тұрақты армияның генералы болған партизандық қозғалыстың басшысы болды. Бірақ, өзінің қатал және үндемейтін мінезімен және берік діни нанымымен белгілі Зумалакарреги партизандардың тәртіпсіз өмірін ұнатпады, солтүстікте тұрақты әскерлер құрылғанда ол Гипускоаның 1-ші батальонына офицер болып қабылданды. Соғыстың қалған бөлігінде ол тұрақты армияда қызмет етті. Оның інісі Мигель Антонио де Зумалакарреги Кортестің 1812 жылғы Конституцияны қабылдаған кезде Кадисте болды, кейіннен Гипускоаның бас орынбасары болып сайланды. Томас сол кезде Кадис қаласындағы Регенттікке хабарламалармен жіберілді және капитан шеніне ие болды. Осы шенде ол 1813 жылғы тамызда Сан-Марсиал шайқасына қатысты. Фердинанд VII таққа қайта отырғаннан кейін ол әскерде қызметін жалғастырды және соғыс теориясын жан-жақты зерттеді.

Фердинанд VII билігі кезінде

Зумалакарреги Испанияда кеңінен тараған либералдық қағидаларға құлықсыздық танытты және монархияға адал немесе мықты роялист ретінде белгілі болды. Ол штабта ешқандай назарға ілінбеді және 1820 жылғы революция болғанда және Либералдық үш жылдық кезең орнағанда әлі де капитан шенінде болды. Оның либералдық көзқарастарды ұстанатын әріптес офицерлері оны революциялық үкіметке шағымдап, қызметтен шеттетуді сұрады. Бұл ұсыныс қабылданбады, бірақ Зумалакарреги осы туралы біліп, ашуын жадында сақтап қалды. Оның әскерлерді роялистер жағына көндіру ниеті бар деген күдік туғаннан кейін (мүмкін, шындыққа жақын) Францияға қашып кетті. 1823 жылы ол француз жерінде, үкіметтің келісімімен құрылған роялистік полктердің бірінде офицер болып оралды. Ол патшалыққа адал қызметкер ретінде танылды, бірақ сарайдағылармен араласуға тым мақтанқез болды. Бірнеше жыл бойы ол үкіметке сенімсіздік тудырған полктерді тәртіпке келтірумен айналысты. 1825 жылы подполковник, ал 1829 жылы полковник шеніне көтерілді. 1832 жылы Галисиядағы Феррол қаласының әскери губернаторы болып тағайындалды. 1833 жылы Фердинанд VII қайтыс болғанға дейін Зумалакарреги патшаның інісі, Молина графы Инфанте Карлосты қолдаған дәстүршіл партияның жақтасы ретінде танылды. Петрикильо Зумалакаррегидің аяғынан оқты алып тастады, бұл көп қан жоғалтуға және инфекцияға әкеп соқты. Дон Карлос өзінің дәрігерлерін жіберуді талап етті, бірақ олар дұрыс диагноз қоя алмады, уақытты босқа кетірді және Петрикильоның "әрекетін" (олар болмаған кезде жасаған) тоқтатуға үлкермеді. Нәтижесінде генерал 1835 жылдың 24 маусымында қайтыс болды, улану күдігі туды және Петрикильо оқиға орнынан асығыс кеткеннен кейін. Зумалакарреги испан омлетін (немесе картоп тортильясын) ойлап тапқан адам ретінде кеңінен танымал, оны ол Билбао қамалы кезінде дайындаған, қарапайым, жылдам және толыққанды тағам ретінде Карлистер армиясының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін. Тамақ іздеп жүргенде ол жұмыртқа, пияз және картоптан басқа ештеңесі жоқ кедей үй шаруасының әйеліне кездесті. Ол оларды араластырып, аштықтан өлген әскерлеріне берді. Содан кейін тортилья Бірінші Карлистер соғысының қалған бөлігінде өте танымал болды және қазір әлемдегі ең танымал тағамдардың біріне айналды. Зумалакарреги өз халқының ескі монархиялық және діни принциптерінің жарқын үлгісі болды. 2017 жылы Баск елінің Халық партиясы оның құрметіне аталған көшенің атауын өзгертуді ұсынды.

Zumalacárregui ұлттық эпизодиосында

Зумалакареги – Бенито Перес Галдостың аттас "Ұлттық эпизод" туындысының басты кейіпкері. Ол өз нанымы үшін күресетін, зерек және шебер стратегияшы ретінде бейнеленеді.