Кіріспе

BL755 – Hunting Aircraft компаниясы әзірлеген, 147 парашютпен баяулатылатын, танкіге қарсы жарылғыш (HEAT) субмунициялары бар кластерлік бомба. Оның негізгі нысанасы – бронетранспорттық құралдар мен танкілер, ал екіншілік мүмкіндіктері – жұмсақ нысаналарға (адам күшіне) қарсы қолдану. 1973 жылы бұл қару Корольдік Әуе күштерінің (RAF) қарулануына енді. BL755 – советтік бронетранспорттық құрамаларына қарсы өте төмен биіктікте шабуыл жасауға мүмкіндік беретін жаңа буынның танкіге қарсы қаруы ретінде әзірленді. ZSU-23-4 «Шилка» өзі жүретін зениттік артиллериялық комплексінің пайда болуы, темір бомбалар мен жер-әуе ракеталарының қаптап шабуылдау тактикасын дерлік өлімге бастап соқты. Бұл қару жұптап түсірілді, ал ұшақ 90 және 300 фут биіктікте құраманың үстінен ұшып өтетін болды, белгілі бір аумақты қамтитын. Қарудың жауынгерлік қолданылуының алғашқы жағдайы Фолкленд соғысы кезінде болды, онда ол жаяу әскерге қарсы рөлде қолданылды. Өте төмен биіктіктен түсірілген кезде, субмунициялардың істен шығу көрсеткіші жоғары болды, себебі парашюттер көбінесе уақытында ашылмады. Радарлық биіктік өлшегішпен жабдықталған жаңа нұсқасы Ғарабстан шығанағы соғысы үшін тапсырылды, ол орташа биіктіктен түсірілуге және қажетті биіктікте ашылуға мүмкіндік берді. 2007 жылғы кластерлік оқ-дәрілер туралы конвенция бойынша келіссөздер аясында RAF 2008 жылға дейін BL755-ті қарулануынан шығаруға келісті. Оның орнына CRV7 зымыраны қойылды, ол ЗСУ-ға қарсы тиімді болатын, жақсартылған өнімділікке ие, жер-әуе ракетасы.

Бұрынғы жүйелер

Көптеген жылдар бойы RAF-тің стандартты бронетехникаға қарсы қаруы "60lb" RP 3 болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі британдық ұшақтар, мысалы, Екінші тактикалық әуе күштерінің Hawker Typhoon ұшақтары қолданған әуеден жерге зымыран. Бұл зымырандар 1960 жылдарға дейін кеңінен қолданылып келді, әсіресе Адендегі төтенше жағдай кезінде Йемен мен Radforce арасындағы шайқастарда, сол кездегі Аден протекторатында Hawker Hunter ұшақтары 642 сортыда барлығы 2,508 RP 3 зымыранын атты. 1967 жылдың қарашасында британдықтардың шығуымен, Hunter ұшақтары Бахрейнге көшірілді, ал RP 3 ондаған жылдық қызметтен кейін қолданыстан шығарылды. RP 3, 68 мм (2,7 дюйм) SNEB зымыранымен алмастырылды, ол АҚШ-тың Folding Fin Aerial Rocket (FFAR) соғыстан кейінгі зымыран дизайнының нұсқасы болды. Бұл зымырандар жеке рельстердің орнына Matra компаниясы жасаған (басқаша атауы бар) ағымдағы модульден атылды, бұл кедергіні едәуір азайтып, тасымалданатын зымырандардың санын күрт арттырды. Hunter ұшағы сегіз RP 3 зымыранын тасымалдаса, әдетте екі M115 18 зымырандық контейнерімен, барлығы 36 SNEB зымыранын тасыды. SNEB зымыраны да дәлдігін арттырды; RP 3 зымыранының орташа шашырауы шамамен 2,3 градус болса, SNEB зымыранының үлкен икемді қанаттары бұл көрсеткішті 1 градусқа жуық төмендетті. Дегенмен, кішігірім зымыран қозғалтқышының нәтижесінде жылдамдық сәл төмендеді және ұшу уақыты ұзақтығы артты, бірақ тиімді қашықтық сәл ұзақтырақ болды. SNEB зымыраны тек бір рет, 1982 жылы Фолкленд соғысы кезінде британдық армияның Aérospatiale Gazelle тікұшақтарына орнатылған кезде қолданылған сияқты көрінеді. Деректерге сәйкес, олардың ешқайсысы атылмаған. SNEB зымыраны соғыста қолданылған көптеген басқа ұшақтармен де тасымалдануға рұқсат етілді, бірақ кемедегі радарлар зымырандардың электрлік тұтандырғыштарын оқ-дәрі қоймасында тұрғанда оқтап жіберуі мүмкін болғандықтан, көпшілігі Корольдік теңіз күштерінің 2 дюймдік (51 мм) зымыран дизайнын қолданды.

СР ((А) 1179

1970 жылдардың басында Қорғаныс министрлігі ZSU-23-4 "Шилканың" тиімділігі туралы есептерге қатты ойысты. Ол алғаш рет 1965 жылы қолданысқа енгізілді және 1970 жылдардың басына қарай Кеңес Одағында қолданылған барлық бұрынғы жүйелерді ығыстырды. 1000 фунттық GP бомбасы немесе танктерге қарсы SNEB сияқты көне қаруды пайдалану үшін ұшақтың төмен ұшуы, содан кейін нысанаға жақындау кезінде шамамен 700 фут (213 м) биіктікке "көктерілуі" және тікелей нысанаға ұшуы қажет болды. SNEB жағдайында бұл шамамен 10 градусқа түсуді және осы қашықтықта атуды талап етті. Бұл "Шилканың" тиімді ұрыс аймағына сай келді. Сонымен қатар, броньды колоннаны қиратуға кепілдік беру үшін 20 ұшақ қажет болар еді, яғни "Шилканың" шабуылдауға көп мүмкіндігі болар еді. Бұл RAF-тің броньға қарсы міндеттердегі өміршеңдігіне қатысты үлкен алаңдаушылықтарға әкелді. Кейінірек былай делінді:

Бұл, мақсатты аймақтың үстінен өте төмен биіктіктен, шамамен 300 футтан (91 м) биіктіктен жеткізілуге қабілетті жаңа қару үшін SR(A)1197 штабтық талабының шығарылуына әкелді, "көктерілу" қажеттілігі болмай.

БЛ755

"Хантинг Эйркрафт" BL755 болып табылатын келісімшартты жеңіп алды. Қару конвенциялық бомбаға ұқсады, бірақ ішінде 21-нен тұратын жеті қатарға орналастырылған 147 кіші бомбадан тұратын оқ-дәрілер болды, олардың үсті жағын жеңіл бұзылатын қаптамалар жабады. Ұшақтан босатылғаннан кейін, "бомба" ішіндегі ауа толтырылатын қаптың көмегімен ашылды, ол оқ-дәрілерді сыртқа қарай итеріп, қаптамаларды бұзып, бомбаларды шашыратты. Кіші бомбалардың құрамына танкке қарсы шағын жарылғыш оқ-дәрі және олардың дұрыс бағытта түсуін қамтамасыз ету үшін ұшырылғанда ашылатын тұрақтандырғыш "корона" кірді. Оқ-дәріні ұшырылғаннан кейін созылатын серіппеге орнатылған оқшаулау тетігі, оқ-дәрінің бронядан дұрыс қашықтықта жарқылауын қамтамасыз етті. Қару 1973 жылғы No. 1 Mk. 4 нұсқасында алғашқы қызметтік түріне жетті және Hawker Harrier GR.3, SEPECAT Jaguar GR.1, Blackburn Buccaneer S.2 және F 4 Phantom ұшақтарында қолданылды. Оның SNEB-мен салыстырғандағы тиімділігін көрсететін деректерге сәйкес, екі BL755 бомбасын тастаған тоғыз ұшақ, 36 SNEB-ті атқан 20 ұшақтың тиімділігімен тең болады.

IBL755

Дәл осы кезде кеңестік әскерлер T-72 танкын қолдануға бастады, оның бронясы BL755 зымырасы танктың алдыңғы бөлігіне тисе, оны жеңе алатын еді. Жауап ретінде Hunting конструкцияны өзгертіп, коронеттің орнына, суб-осымдықтардың артындағы себетте орналасқан шағын парашютты орнатты. Бұл қарудың жылдамдығын төмендетіп, оның әдетте танкты жоғарғы жағынан соққыға ұшыруын қамтамасыз етті, онда броняны тесуде қиындықтар туғызбады. Бұл No. 2 Mk. 1 нұсқасы, сондай-ақ IBL755 деп белгілі, BL755 тарихының соңына дейін кеңес бронетехникасына қарсы тиімді болды.

RBL755

BL755 алғаш рет Фолкленд соғысында қолданылды, онда Hawker Siddeley Harrier ұшағы оны кеңінен пайдаланды. Қауіпсіздік, қаруландыру және іске қосу құрылғысы (SAFU) ең төменгі биіктікке орнатылғанда, парашюттердің толық ашылуына жеткілікті уақыт болмайтын, ал бомбалар көбінесе жерге бұрышпен түсіп, олардың оқ-дәрісі іске қосылмайтын еді. 1991 жылы RAF Перс шығанағындағы соғысқа дайындық бастағанда, барлық қару-жарақ орташа биіктіктен босатылуы керек деп шешті, бірақ BL755 SAFU төмен және өте төмен биіктіктер үшін жасалғандықтан, бұл оған толыққанды сәйкес келмеді. Бұл шұғыл операциялық қажеттілікті тудырып, қалған BL755 No. 1 Mk. 4 құрамына Motorola радиолокациялық биіктік өлшегішін қосып, RBL755 жасауға алып келді – «radar» үшін «R» әрпі. Биіктік өлшегіштің енгізілуі қарудың суб-оқ-дәрілерін дұрыс траекториямен іске қосу үшін әрқашан дұрыс уақытта босататынын қамтамасыз етті, сонымен қатар ұшқыштың алдын ала баптауларын қажет етпейтін қосымша нәтиже берді.

Ауыстыру

2007 жылы Ослода өткен клеймендік оқ-дәрілер жөніндегі халықаралық конвенция аясында Ұлыбритания BL755-ті қызметтен шығаруға келісті. Оның орнына FFAR негізінде жасалған, бірақ күрт жақсартылған жаңа қатты отынды қозғалтқышы бар CRV7 ракетасы келді. RP 3 және SNEB ракеталарының тиімді атыс қашықтығы шамамен 2000 метр болса, CRV7 шамамен 20000 футқа (6096 метрге) дейін тиімді және осы бұрынғы қарулардан үш еседей жылдам ұшады. Бұл ұшақтарга "Шилька" сияқты қарулардың жете алмайтын қашықтықта болуға және олардан қауіпсізденуге мүмкіндік береді.

Дизайн

BL755 стандартты жалпы мақсаттағы бомбаға ұқсайды, бірақ омыртқасында экзекторлық босату және тіреу жүктемелері үшін қатты "ернеуі" бар, ал мұрын жағында ерекше үлкен турбина тәрізді ауа қаруландыру қанаты орналасқан. Төрт артқы қанаты сырттан шаршы тәрізді көрінеді, бірақ жақыннан қарағанда олардың іші қуыс және телескопиялық екені байқалады. Орталық экструзияланған алюминий қаңқасы жеті бөлікке бөлінген, әр бөлігінде 21 суббоеприпасы бар (барлығы 147). Бөліктердің үстін сынып қалатын қақпақ жабады, суббоеприпастар шығарылғанда ол бұзылады. Суббоеприпастар орталық газ патронымен және әр бөлік үшін жекелеген қабылдағыш қаптар арқылы шығарылады, бұл принцип автомобильдегі қауіпсіздік жастығының жұмыс істеуіне ұқсас. Түпнұсқа BL755 бомбасында шығару, ауа ағынымен қозғалатын қаруландыру қанатының айналуымен іске қосылады. Әрбір суббоеприпас өзінің SAFU (қауіпсіздік және қаруландыру құрылғысы) ішінде орналасқан және телескоптық түрде жабылады. Босатылғаннан кейін суббоеприпас серіппе арқылы кеңейеді. Алдыңғы жағында ошақтық қашықтықта тұрақтандырғыш және детонаторлық құрылғы, артқы жағында тұрақтандыру қанаттары орналасқан. Әрқайсысының ішінде броньды тесіп өтуге арналған пішінді HEAT жарылғыш бөлігі бар, оның корпусы оралған, тікбұрышты сымнан жасалған, ол шамамен 1400 адамға қарсы бөлшек шығарады. Бір кластерлік бомба жалпы саны екі жүз мыңнан астам бөлшек шығарады.

Қатысу

Бомбаны Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерінің Panavia Tornado ұшағы қолдануға дайын деп танылды.

Ұлыбритания

BL755 Фолкленд соғысында Корольдік теңіз күштері мен RAF, екінші Шығанақ соғысы (Телик операциясы) және Босния соғысында қолданылды. Бірінші Шығанақ соғысында RAF Jaguar ұшақтарының шағын тобы жұмылдырылды.

Югославия

1991 жылдың 27 қазанында түнінде Югославияның Soko J 22 Orao ұшағы қателікпен екі BL755 Mk.3 бомбасын Венгрияның ең оңтүстік бөлігіндегі кішкентай Барц қаласының шетіне тастап, көптеген материалдық зиян келтірді, бірақ ешкім зардап шекпеді. Осы оқиға Венгрия әуе күштерін жедел жаңартуға алып келді, нәтижесінде бұрынғы Кеңес мемлекеттік қарызын өтеу шартымен 28 жаңа МиГ-29Б истребителі алынды. Венгрия үкіметі сондай-ақ НАТО-ның Boeing E-3 Sentry AWACS ұшақтарын Балатон көлі аймағында патрульдеуге шақырды, олар Балқан азамат соғысы аймағын үнемі радар бақылауында ұстады.

Қазақстан

Зимбабве әуе күштерінің BAE Hawk ұшақтары BL755 бомбаларымен қаруланды, олар Конгоның екінші соғысының бастапқы кезеңдерінде конголық көшбасшы Лоран Кабилаға қолдау көрсету мақсатымен руандалық, угандалық және конголық көтерілісшілерге қарсы қолданылды.

Иран

Иран Ислам Республикасы Әуе күштері Иран-Ирак соғысы барысында ирактық әскерлер мен бронетранспорттық құралдардың шоғырлануларына қарсы BL755 кластерлік бомбаларын кеңінен қолданды. Бұл бомбалар F 5E, F 5F, F 4D және F 4E Phantom ұшақтарымен тасымалданды.

Сауд Арабиясы/ БАӘ

Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктерінің екеуі де Йемендегі Сауд Арабиясы бастаған әскери операцияда және жалғасып жатқан Йемен азаматтық соғысында BL755 жиынтық бомбасын қолданған.

Операторлар

Неміс Әуе күштері: Жаңарусыз бірте-бірте қызметтен алынып жатыр. Тек аумақтық өзін-өзі қорғануға қолданылады. Үндістан Әуе күштері: Қазіргі уақытта "Ягуар" ұшақтарында қолданылады. Сербия Әуе күштері: "J-22" ұшақтарында қолданылады. Сауд Арабиясы Корольдік Әуе күштері: Ұлыбританияда жасалған "Panavia Tornado" ұшақтарында қолданылады. Нидерланд Корольдік Әуе күштері: Барлық қор қызметтен шығарылып, жойылды. Ұлыбритания Корольдік Әуе күштері: Кассеталық оқ-дәрілер туралы конвенцияға (КТО) қол қойылғаннан кейін 2007/2008 жылдары қызметтен алынды.