Кіріспе

АҚШ Сенатының парламенттік процедурасы талқылау ережелерін өзгерту үшін қолданылады. АҚШ Сенатындағы «ядролық опция» – Сенаттың тұрақты ережелерді қарапайым көпшілік дауыспен күштен шығаруға мүмкіндік беретін парламенттік процедура. Бұл, тұрақты ережелерге өзгеріс енгізу үшін қалыпты жағдайда талап етілетін үштен екі көпшіліктің қажеттілігін жояды. «Ядролық опция» термині соғыстағы ең қатаң шара ретіндегі ядролық қаруға аналогиялы. Ядролық опцияны сенатор тұрақты ережеге қайшы келетін мәселе көтеру арқылы іске қоса алады. Төрағалық етуші, Сенат ережелері мен прецеденттеріне сүйене отырып, бұл мәселені қабылдамайды; содан кейін бұл шешімге шағымданылып, қарапайым көпшілік дауыспен (немесе тең дауыспен) қайта қарастырылады, осылайша жаңа прецедент орнатылады. Ядролық опция Сенат процедурасының талқылауға жатпайтын мәселелерге қатысты төраға шешіміне шағымданудың өзі талқыланбайтындығы принципіне негізделген. Ядролық опция көбінесе филибюстермен байланысты талқыланады. Өйткені жабылу (cloture) талқылауға жатпайтын мәселе болып табылады, жабылуға қатысты шағым да талқылаусыз қарастырылады. Бұл, Регламентті өзгерту туралы резолюцияны бекіту үшін қажетті үштен екі көпшілік дауыс талабын жояды. Ядролық опция 2013 жылдың 21 қарашасында Гарри Рид басқаратын демократтардың көпшілігі Жоғарғы сотқа үміткерлерді (Жоғарғы сот судьяларынан басқа) бекіту үшін жабылу шегін қарапайым көпшілікке дейін төмендету үшін қолданғанда ерекше көзге түсті. 2017 жылдың 6 сәуірінде ядролық опция тағы да қолданылды, бұл жолы Митч Макконнелл басқаратын республикашылдардың көпшілігі бұл прецедентті Жоғарғы сотқа үміткерлерге де қолдану үшін кеңейтті, Нил Горсачты қарапайым көпшілікпен бекітуге мүмкіндік берді. Заңнама бойынша жабылу үшін 60 дауыс талабын жою мақсатында ядролық опцияны қолдану туралы ұсыныстар болды, бірақ олар сәтті жүзеге асырылмады.

1995: Хатчисонның прецеденті

Сенаттың тұрақты ережелерінің XVI-бабы заң шығару материалдарын жалпы қаржыландыру туралы заңдарға қосуға тыйым салады. 1995 жылы Қорғаныс министрлігінің әскери дайындығын сақтау және жақсарту мақсатындағы 1995 жылғы Төтенше қосымша қаржыландыру және қысқартулар заңын қарастырғанда, сенатор Кей Бейли Хатчисон жоюға жақын түрлерге қатысты қолданыстағы заңды өзгертетін түзету ұсынды, бұл XVI-бапты бұзуға әкеп соқты. Сенатор Гарри Рид бұл түзетуге қарсы процедуралық шара көтерді, оны төраға қолдады. Хатчисон төрағаның шешіміне шағым жасады. Сенат 42-57 дауыспен төрағаның шешімін күшінде қалдырмау үшін дауыс берді. Осылайша Сенат XVI-баптың ережесін күштен шығаратын прецедент құрды. 1999 жылы Хатчисонның бұл прецеденті күшін жойды (және XVI-баптың бастапқы күші қайта орнатылды), Сенат келесі шешім қабылдады: Сенаттың төрағасы 103-ші Конгресс аяқталған кезде қолданыста болған 16-бап бойынша Сенаттың барлық прецеденттерін қолдануға тиіс.

1996: FedEx прецеденті

Сенаттың тұрақты қағидаларының XXVIII-бабының 3-тармағы конференция шеңберінен тыс кез келген мәселені конференция есебіне қосуға тыйым салады. 1996 жылы Федералдық авиацияны қайта рұқсат ету туралы 1996 жылғы заңға қатысты конференция есебін қарастырғанда, көпшілік көшбасшысы Трент Лотт конференция есебінің FedEx-ке қатысты ережелер тұрғысынан конференция шеңберінен асып кеткенін мәлімдеді. Төраға бұл мәлімдемені қолдағаннан кейін Лотт төраға шешіміне шағым жасады. Сенат 39-56 дауыспен төраға шешімін қолдауға қарсы дауыс берді. Осылайша Сенат XXVIII-баптың ережесін күштен шығаруға қатысты прецедент құрды. SEC. 903. 107-ші Конгресс басталған күнінен бастап Сенат Төрағасы 103-ші Конгресс аяқталған кезде қолданыста болған XXVIII-бап бойынша Сенаттың барлық прецеденттерін қолдануға тиіс.

2013: Номинациялардың аяқталуы

2013 жылдың 21 қарашасында көпшілікке басшылық ететін Гарри Рид «АҚШ Жоғарғы сотынан басқа барлық тағайындамалар үшін XXII ереже бойынша келісімге дауыс беру көпшілік дауыспен жүзеге асырылады» деген мәселені көтерді. Төрағалық етуші осы мәселені қабылдамады, ал Сенат төрағаның шешімін қолдау үшін 48-52 дауыспен қарсы дауыс берді. Осылайша, Сенат прецедент орнатты: тағайындамалар бойынша (Жоғарғы Сотқа тағайындамалар емес) қарапайым көпшілік дауыспен келісімге қол жеткізуге болады, тіпті ереженің өзі «дәстүрлі түрде сайланған және ант берген сенаторлардың үштен екісінің» келісімін талап етеді. Үш демократ (Карл Левин, Джо Манчин және Марк Прайор) барлық республикашылармен бірге төрағаның шешімін қолдауға дауыс берді. XXII ереженің мәтіні өзгертілген жоқ. Көптеген тағайындамалар үшін 60 дауыс талабы алынып тасталғанымен, тағайындамалар әлі де кешіктірулерге (филибустерлерге) ұшырауы мүмкін, ал заңнама және Жоғарғы Сотқа тағайындамалар сияқты басқа мәселелер бойынша 60 дауыс қажет болды.

Өзгерістің негіздемесі

Демократтардың бұл өзгеріске қатысты айтқан себебі – Обама әкімшілігі кезінде республикашылардың филибюстерлік тактиканы жиі пайдалануы, әсіресе Колумбия округінің Апелляциялық сотына үш кандидатты бекітуге кедеріс келтіруі. Республикашылар округтік соттың жеткіліксіз жұмыспен қамтылғанын мәлімдеді. Дауыс беру кезінде 59 атқарушы билік өкілі және 17 сот судьясының кандидатурасы бекітілуді күтіп тұрды. 2013 жылдың 21 қарашасына дейін кандидаттарға қатысты барлығы 168 жабылу ұсынысы (немесе қайта қарау) тіркелді. Олардың шамамен жартысы (82) Обама әкімшілігі кезінде жасалған. Дегенмен, бұл жабылу ұсыныстары көбінесе филибюстерге жауап ретінде емес, істі жылдамдату мақсатында ұсынылды. Ал, президент Джордж Буштың алдындағы сегіз жылда кандидаттарға қатысты барлығы 38 жабылу ұсынысы жасалған. Осы дауыс берулердің көп бөлігі сәтті аяқталды. Обама 42 федералды апелляциялық сотқа үміткердің 30-ын Сенаттың мақұлдауымен тағайындады, ал Буш 52 үміткердің 35-ін бекітті. Обаманың федералды округтік сотқа үміткерлерінің 173-інің 143-і 2013 жылдың қараша айына дейін Сенат тарапынан мақұлданып, бұл Джордж Буштың алғашқы мерзіміндегі 179-дан 170, Билл Клинтонның алғашқы мерзіміндегі 198-ден 170 және Джордж Буш-ұлының 195-тен 150 көрсеткіштерімен салыстырылады. Обаманың округтік сотқа үміткерлеріне қатысты 20 рет филибюстер қолданылған, бірақ республикашылар «ядролық опцияны» қолданар алдында 20 үміткердің 19-ын мақұлдауға рұқсат берді.

2017: Жоғарғы Сотқа тағайындалу туралы шешім

2017 жылдың 6 сәуірінде республикашыл көпшілік Сенат «ядролық опцияны» қолданды және партиялық дауыс беру арқылы 48–52 есебімен Сенат төрағасының шешімін күшінде қалдырмау туралы ұсынысқа қарсы дауыс берді, осылайша 2013 жылы құрылған Жоғарғы Сотқа қатысты ерекшелікті жойды. Бұл, Жоғарғы Сотқа үміткерлерді қарапайым көпшілік дауысымен келісіп қабылдауға мүмкіндік беретін жаңа прецедент орнатты. Бұл дауыс беру Сенаттағы демократтардың Нил Горсактың АҚШ Жоғарғы Соты төрелігіне үміткерлігіне кедергі келтіргеннен кейін болды.

2019: Төменгі деңгейдегі кандидатураларды ұсыну мерзімі аяқталғаннан кейін

2019 жылдың 3 сәуірінде Сенаттағы демократтардың президент Трамптың атқарушы және сот тағайындамаларына қатысты филибюстерлердің күшеюіне жауап ретінде, республикашыл көпшілік Сенат төрағасының шешімін күштен шығару үшін 51-49 дауыс берді, соның нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Соты, АҚШ апелляциялық соттары және Атқарушы кестедегі І деңгейдегі лауазымдарға тағайындалатын кандидаттардан басқа кандидаттар бойынша жабық отырыстан кейінгі талқылау екі сағатқа дейін шектелді. Сенаторлар Сьюзан Коллинз бен Майк Лиден басқа барлық республикашылар төраға шешімін қолдауға қарсы дауыс берді.

Заңнамада қолдану үшін ұсынылып отырған

2013 жылы үміткерлерді тағайындау үшін 60 дауыс қағидасы жойылғаннан кейін сенаторлар ядролық опция арқылы заңдарға қатысты 60 дауыс қағидасының да жойылатынынан алаңдады. Президент болған кезінде Дональд Трамп заңдарды қабылдау үшін қажетті 60 дауыс талабына бірнеше рет қарсылық білдірді. Содан кейін Сенаттағы көпшілік көшбасшысы Митч Макконнелл Трамптың талаптарына қарамастан, кешіктіру тактикасын (филибустерді) жоюға қарсы болды, ал 2017 жылдың сәуірінде 61 сенатор (32 республикашыл, 28 демократ және бір тәуелсіз) заңдарға қатысты кешіктіру тактикасын жоюға қарсылық білдіретін хатқа қол қойды. 2018 жылдың 21 қаңтарында Трамп Twitter-де егер үкіметтік жұмыс тоқтаудың (shutdown) мәселесі шешілмесе, республикашылар Сенатта «ядролық опцияны» қарастыруы керек деді. Ол 2018 жылдың 21 желтоқсанында, жаңа үкіметтік жұмыс тоқтау қаупі туған кезде бұл шақыруды қайталады. 2021 жылы демократтар көпшілікке ие болған Сенатта ядролық опция арқылы кешіктіру тактикасын жоюға тырысуы мүмкін болғандықтан, осы тактиканы жою туралы алаңдаушылық қайта жаңғырды. 2022 жылдың 3 қаңтарында Сенаттағы көпшілік көшбасшысы Чак Шумер Сенаттың өз партиясының сайлау реформасы заңын қабылдау үшін кешіктіру тактикасын реформалау мақсатында ядролық опцияны қолдану бойынша дауыс беретінін мәлімдеді. 2022 жылдың 19 қаңтарында Шумер дауыс беру құқығы туралы заң жобасына қатысты «сөзді кешіктіру тактикасын» (talking filibuster) басқа ешқандай кешіктіру шараларынсыз қолдануға мүмкіндік беретін процедуралық ұсыныс жасады. Сенат 52–48 дауыспен төрағаның процедуралық ұсынысты қабылдамау шешімін қолдады. Сенаторлар Джо Манчин мен Кирстен Синема барлық республикашылдармен бірге төрағаның шешімін қолдауға дауыс берді.

"Ядролық опцияны" қолданудың басқа түрлері

Эми Кони Барретттің АҚШ Жоғарғы сотына тағайындалғаннан кейін, Жоғарғы соттың құрамын тоғыз судьядан асырып (соның салдарынан жаңа лауазымдар ашылады) кеңейту ұсынысы да "ядролық опция" деп аталды. АҚШ Сенатының нақты жағдайынан тыс, "ядролық опция" термині саяси қарсылықты жеңу үшін соңғы шара ретінде қолданылатын, ықтимал ауыр салдарға әкелетін процедуралық амалдарды белгілеу үшін қалыпты қолданысқа енді. Бұл термин түрлі штаттық сенаттардағы процедуралық амалдармен байланысты қолданылған. 2005 жылы Аң ауру туралы 2004 жылғы заңның заңдылығы туралы сот шешімінде Ұлыбританияның Лордтар палатасы сот функциясын атқарымында 1832 жылғы оқиғаларды сипаттау үшін "ядролық опция" терминін пайдаланды, сол кездегі үкімет Тори үстемдігіндегі Лордтарды 1832 жылғы реформа заңын қабылдауға мәжбүрлеу үшін жүздеген жаңа Виг лордтарын құрумен қорқытқан. (Ядролық қарулар туралы теория 20 ғасырға дейін жасалмаған, сондықтан үкіметтің қаупі сол кезде "ядролық" деп аталмаған.)