Кіріспе

Дерри тарихына қатысты ең ертегі жазбалар 6 ғасырға дейін жетеді, осы кезде онда монастырь салынған. Алайда, одан бұрынғы археологиялық орындар мен заттар да табылған. Дерри атауы көне ирланд тіліндегі Daire (қазіргі: Doire) сөзінен келген, ол "емен тоғайы" немесе "еменді орман" деген мағынаны білдіреді.

Ерте тарих

VI ғасырда Фойл өзенінің шығысында Дойр төбесінде христиан монастыры құрылды. Бұл жерді жергілікті патша берген, және ол жерде бұрын қамал болған. Аңыз бойынша, Дойр монастырын Әулие Колмциль/Колумба құрған. Колмциль Ирландия мен Шотландияда Дурроу абаттығы (Ирландияның орталық бөлігінде) және Шотландияның батысындағы аралдағы Айона сияқты көптеген маңызды монастырларды негіздеген. Оның Дойрде қоныс салғаны туралы мәлімдеме одан да аз сенімді, бірақ бұл монастырь Колмцильді рухани негізін қалаушы және жетекшісі деп есептеген Колумба шіркеулері федерациясына кірген. Жергілікті дәстүрге сәйкес, алғашқы шіркеу орналасқан жерде қазіргі Әулие Колумбаның Ұзын мұнара шіркеуі тұр. Бұл ортағасырлық Темплмор соборының орны болған, ол кейін 1568 жылы ағылшын әскерлерінің шабуылынан қиратылып, ұстаздарынан айырылған. Жақын маңда ортағасырлық ирландтық дөңгелек мұнара болған. Кейінгі орта ғасырларда Дерридің ескі монастыры августин қауымына айналды. Осы монастырьдің кішкентай шіркеуі Дерри қаласының қазіргі қабырғаларының ішінде 17 ғасырға дейін сақталды және қабырғалы қаланы салған Лондон отаршыларының алғашқы құдайға сиынатын орны ретінде пайдаланылды. Викингтер бұл аймақтың көлдері мен өзендерін шарласа да, Дерри монастыры олардың шабуылдарының ең ауыр салдарынан құтылды. 12-13 ғасырларда Дерри және айналасындағы аймақтарда нормандық отаршылдар қоныстанды, нәтижесінде 14 ғасырдың басында Ульстер графы Ричард де Бург Дерриді оның епископынан сатып алып, графтық құлағанға дейін Ульстер графтығының бір бөлігіне айналдырды.

Ольстердің плантациясы

14 ғасырда Ольстер графының құлауынан кейін Ольстерде нормандық колонияның есебінен гаэль тілінің қайта жандануы болды. 16 ғасырдың екінші жартысында королева Елизавета I-нің әскери басшылары сол кезде Англияның бақылауынан тыс болған Ольстер провинциясын жаулауға тырысты. Англиялықтар Дерриге алғаш 1566 жылы келді, бірақ сол кезде құрылған гарнизон небары бірнеше жыл ғана сақталды. Екінші, табысты гарнизон 1600 жылы тоғыз жылдық соғыс кезінде гаэльдік О’Нилл және О’Доннелл графтарына қарсы қайта оралды. Бұл жолы ағылшындар Дерриді ұстап тұруға қол жеткізді және 1603 жылы соғыс аяқталғаннан кейін шағын сауда орталығы құрылып, қала мәртебесі берілді. 1608 жылғы О’Доэрти көтерілісі кезінде бұл «жас қалаға» Инишовеннің ирландтық вождісі сэр Каир О’Доэрти шабуыл жасады және орталық дерлік толығымен қиратылды. Бұл шабуыл О’Нилл мен О’Доннелл вожділері өздерінің негізгі қолдаушыларымен бірге континентке қашқаннан кейін, гаэльдік Ольстер бассыз қалғаннан кейін болды. Лондонның жаңа королі Джеймс I Ольстерді біржола бағындыруға бағытталған революциялық жоспарды қабылдады. «Ольстерді игеру» Англия мен Шотландиядан келген адал мигранттарды қажет етті, олар протестант дінін ұстануға тиіс болды. Осы отарлаудың бір бөлігін Лондон қаласының ежелгі және бай ливре компаниялары ұйымдастыруға міндеттелді. 1623 жылы лондондықтарға берілген жаңа округ және жақында қиратылған орталықтан Фойл өзенінен салынған бекітілген қаласы, осы байланыстың құрметіне Лондондерри деп аталды. Осы кезде қалаға король Джеймс I-нің Корольдік жарғысы берілді. «Дерри» мен «Лондондерри» қолданысы әлі де даулы мәселе болып табылады. Лондондерри қаласы – Ольстер игеруінің баға жетпес маржаны болды. Ол континенттен әкелінген қала құрылысының ең жақсы қағидалары бойынша жоспарланды (алғашқы көшелердің жоспары дерлік өзгеріссіз бүгінгі күнге дейін сақталған). Ең маңыздысы, қала массивті тас және топырақтан жасалған бекіністермен қоршалған. Бұл Ирландияда салынған соңғы қамал қала және аралдағы көне қабырғалары толығымен сақталған жалғыз қала. Қаланың жаңа ғимараттарының бірі – Сент-Колумб соборы (1633). Бұл елдегі ең маңызды 17 ғасыр ғимараттарының бірі және Реформациядан кейін әлемде алғаш рет салынған протестанттық собор.

Азаматтық соғыс және қоршау

Жаңа қаланың өркендеуі баяу болды. 1680 жылдары онда бар болғаны 2000 тұрғын болған, дегенмен ол Ольстердегі ең ірі қала еді. Ұлыбритания мен Ирландияның көп бөлігі сияқты, қала 1640 жылдардағы дүрбелеңнен зардап шекті. Бұл 1641 жылғы ирландтық көтеріліспен басталды, осы кезде ирландтық-гейл көтерілісшілері қалаға сәттіліксіз шабуыл жасады. Келесі он жылдық соғыс бойында Дерри және оның төңірегі британдық протестант қоныс аударушыларының бекінісіне айналды, олар ирландтық конфедерациядан қорғану үшін «Лаган армиясын» құрды. Алайда, протестанттар Англия азамат соғысына қалай жауап беру керектігі туралы келіспеді, олардың кейбіреулері корольді, ал кейбіреулері ағылшын Парламентін, ал енді біреулері шотландтық келісімдерді қолдады. Келісімдерге қатысушылар бастапқыда Парламентшілдерді қолдады, олардың мақсаты жергілікті протестант халқын католик көтерілісшілерінің шабуылдарынан қорғау болды, бірақ кейіннен роялистерді қолдауға көшті. Келісімдерге қатысушылар армиясының көп бөлігі генерал Эоган Руад О’Нейлдің (ағылшынша: Owen Roe O Neill) басшылығындағы Ирландияның Ольстер армиясымен Бенбурб шайқасында талқандалды. Келісімдерге қатысушылар Шығыс Ольстерге шегінді, бірақ соғыстың қалған бөлігінде маңызды рөл атқара алмады. 1649 жылы қала мен оның гарнизоны, Лондондағы республикалық Парламентті қолдаған, Шотландиялық пресвитериандық (Келісімдер) күштері король Чарльз I-ге адал болды. Дерриде қоршалған Парламентшілдерге Джордж Монк пен Оуэн О’Нейл басқаратын дөңгелекбас әскерлерінің таңғажайып одағы көмектесті, бұл Ирландия Конфедерациясы ішіндегі қысқа мерзімді азаматтық соғыс кезінде болды. Бұл уақытша одақтастар 1649 жылы Ирландияға Жаңа үлгідегі армия келгеннен кейін тез арада қайтадан бір-бірімен соғыса бастады. Ольстердегі соғыс ақыры 1650 жылы жақын маңдағы Донегалдағы Скаррифолис шайқасында Парламентшілдер ирландтық католик Ольстер армиясын жеңгенде аяқталды. 1688 жылы Ирландия Англиядағы Даңқты революция үшін майданға айналды, осы кезде Джеймс II Оранж Вильгельммен құлатылды. Католик Ирландия Джеймсті күшті қолдады, бірақ Ольстердегі көптеген протестанттар Вильгельмді жасырын түрде қолдады. Джеймс II өзінің католик вице-королі Ричард Талботқа, Тирконнеллдің 1-ші графына, Ирландиядағы барлық стратегиялық маңызды нүктелерді якобиттерге адал гарнизонмен қамтамасыз етуді тапсырды. 1688 жылдың қарашасына қарай Лондондерри және жақын маңдағы Эннискиллен қалаларында ғана протестант гарнизоны болды. Александр Макдоннелл, Антримнің 3-ші графы басқаратын, көбінесе «Қызыл аяқ» (Таулықтар) деп аталатын шамамен 1200 адамнан тұратын әскер баяу ұйымдастырылды (олар Вильгельм Оранж Англияға қонған аптада жолға шықты). Олар 1688 жылдың 7 желтоқсанында келген кезде қақпалар оларға қарсы жабылып, Дерри қамалы басталды. 1689 жылдың 18 сәуірінде, Джеймс Ирландиядағы Якобиттермен Вильгельм соғысына кіріскен кезде, король Джеймс қалаға келіп, оны капитуляциялауға шақырды. Корольге кейбір қатал қорғаушылар қарсы шығып, тіпті оқ атты; дәстүр бойынша шәкірт жігіттер қақпаларды жауып, қаланы құтқарып қалды. «Капитуляция болмайды» саясаты бекітілді, ал қала сыртындағы якобит күштері атақты Дерри қамалын бастады. 105 күн бойы қала қорқынышты жағдайларға тап болды, оқ-дәрілер мен миналар төгілді, аштық пен аурулар қорқынышты салдарға әкелді. Қамауға алушылардың жағдайы да жақсы болмады, қабырғаның ішінде де, сыртында да мыңдаған адам қайтыс болды. Қаланы қорғауға қолданылған зеңбіректерді қабырғаларда және қаланың басқа жерлерінде көруге болады. Ақыры, шілде айының соңында, көмек кемесі жаңа Фойл көпірінің жанында өзенге созылған бөгетті бұзды. Қамал аяқталды, бірақ ол қала дәстүрлеріне бүгінгі күнге дейін өз ізін қалдырды (Дерри шәкірт жігіттеріне қараңыз).

18-19 ғасырлар

Қала 18-ғасырда қайта салынды, оның көптеген әдемі грузин стиліндегі үйлері бүгінге дейін сақталған. Джордж Беркли, Ирландияның ең маңызды философы, 1724–1733 жылдары Дерридің деканы болды, ал тағы бір белгілі және ерекше дін қызметкері, Фредерик Август Херви, 4-ші Бристоль графы, 1768–1803 жылдары Дерридің епископы болды. 1790 жылы Фойл өзені арқылы салынған қаланың алғашқы көпірін салуға жауапты болған Герви, «Earl Bishop» деп аталды. 18-19 ғасырларда порт Солтүстік Америкаға аттанатын ирланд эмигранттары үшін маңызды кемеге түсу орнына айналды. Олардың кейбіреулері Нью-Гэмпшир штатында Натфилд, кейін Лондондерри деген колония құрды. 19-ғасырдың ортасына қарай, қалада жейде және жаға тігу өнеркәсібі дамып, қалаға көптеген әдемі өнеркәсіптік ғимараттар сыйлады. Қаладан төрт жеке теміржол желісі тарады, олардың қызықты тарихын Фойл аңғары теміржол орталығында қарастыруға болады. 1880 жылы қаланың Magee колледжі Ирландия Корольдік университетіне қосылған кезде университет қаласына айналды. Magee колледжі бүгін де университет білімін жалғастыруда, ол Ольстер университетінің кампусы ретінде қызмет етеді.

Бөлімдеу

1920 жылдардың басында Ирландияда ирланд тәуелсіздігі мәселесіне байланысты саяси зорлық-зомбылық күшейді. Ирландия Тәуелсіздік соғысы кезінде Дерри діни араздықтан дірілдеді, бұл ішінара Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) мен британдық күштер арасындағы партизандық соғыстың салдарынан болды, сонымен қатар экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың да ықпалы болды. 1920 жылдың шілдесінде бірнеше мың одақтас, бұрынғы британ армиясының қызметкерлері католик халқына қарсы, оларды көтерілісшілер деп есептеп, қырғынды ұйымдастырды. Лоялистер бірнеше католикті өлтіргеннен кейін және Лонг-Тауэр мен Сент-Колумб колледжі (қазіргі Lumen Christi) маңындағы аудандарға шабуыл жасағаннан кейін қатты тәртіпсіздіктер басталды. Осы қырғынға қарулы ИРА мүшелері қарсы тұрды. Көптеген адам өмірін жоғалтты, сонымен қатар қауымдық тәртіпсіздік кезінде көптеген католиктер мен протестанттар үйлерінен қуылды. Бір апталық зорлық-зомбылықтан кейін, жергілікті ИРА мен католик бұрынғы әскерилер басымдық ала бастағанда британ армиясы араласты, ал екі тараптан келген жергілікті саясаткерлер шартты бітімге келісті. 1921 жылы Англо-Ирландия келісімінен және Ирландияның бөлінуінен кейін Дерри күтпеген жерден шекаралық қалаға айналды, оның табиғи экономикалық аймағының көп бөлігі Донегал графтығында қалды. Амелия Эрхарт 1932 жылы қалаға қажетті дем беру үшін Атлантика мұхитын жеке ұшқан әйел ретінде осы қалаға қонды. Оның қаламен байланысы Баллиарнеттегі Амелия Эрхарт коттеджіндегі көрмеде көрсетілген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала Атлантика шайқасында маңызды рөл атқарды, Корольдік теңіз күштерінің айтарлықтай қатысуы болды және көптеген американдық әскерлер мұнда түсті. Соғыс аяқталғаннан кейін, неміс Kriegsmarine-інің 19 U- қайығы қаланың портында капитуляциялады.

Қиындықтар

Дерри өзін Солтүстік Ирландиядағы одақтастық үкіметінің саяси және экономикалық жағынан зардап шегуі ретінде қабылдады. 1960 жылдардың аяғында қала институционалдық кемсітушілік пен геримандеринг туралы даулардың ошағына айналды. Ұлттық көпшілікке ие болғанмен, қала сайлау шекараларын партиялық сызудан кейін тұрақты түрде одақтастармен бақыланатын. Сонымен қатар, қалада жұмыссыздық деңгейі өте жоғары және тұрғын үй жағдайы өте нашар болды. Ұлттық аймақтардағы халық санының артуы католиктерді аз сандағы сайлау округтеріне шектеуге тырысқан унионисттік үкіметтің саяси күн тәртібіне байланысты болды. Тағы бір даулы мәселе - Дерри университеті комитетінің бастамашылығындағы кең коалицияның қолдауымен Дерриге жаңа Ольстер университетін беруге биліктің ұмтылмауы. Университет оның орнына негізінен унионисттік Коллерин қаласына берілді. Азаматтық құқықтарды қорғау бойынша демонстрациялар заңсыз деп танылды, содан кейін оларды Корольдік Ольстер полициясы мен Ольстер арнайы полициясы күштеп басады, ал католиктерге лоялист парадтардан кейін үнемі шабуыл жасалатын. 1969 жылғы тамыздағы "Апрентис-Бойз" парадтан кейінгі оқиғалар Богсайд шайқасына әкелді, онда католик шабуылшылары полициямен шайқасты, бұл Солтүстік Ирландияда кең таралған азаматтық тәртіпсіздікке әкелді және көбінесе қиындықтардың басталу нүктесі ретінде саналады. Қала көбінесе "Торбалардың пилот кабинасы" деп аталады. 1972 жылы 30 қаңтарда 13 қарусыз азаматты британдық десантшылар Богсайд ауданында азаматтық құқықтарды қорғау науқаны кезінде атып өлтірді. Тағы 13 адам жарақат алды, ал тағы бір адам жарақаттан кейін қайтыс болды. Бұл оқиға "Қанды жексенбі" деп аталды. Осы оқиғалардың салдарынан Дерридің кейбір аудандары республикалық жарымәскери күштерге күшті қолдау көрсетті. 1972 жылға дейін қалада Уақытша Ирландиялық республикалық армиясы мен ресми ИРА жұмыс істеді. Алайда 1972 жылы OIRA британ армиясынан демалыста болған 18 жасар жергілікті адамды жаудың қазасына ұшыратып, атысты тоқтатты. PIRA қауіпсіздік мақсаттарына шабуыл жасап, Дерридің сауда орталығын бомбалауды жалғастырды. Эмон Макканнның "Соғыс және ирланд қаласы" атты кітабында жазылғандай, қаланың орталығы "әуеден бомбаға ұшырылғандай көрінді". Жергілікті Уақытша ИРА мүшелерінің арасында Мартин МакГиннес танымал болды. 1974 жылдан кейін қалада кішігірім топ, Ирландияның Ұлттық азаттық армиясы да пайда болды. 1981 жылы Ирландиядағы аштық ереуілінде қайтыс болған INLA тұтқынының үшеуі де Дерри мен Лондондерри графтығынан болған. Дерридегі зорлық-зомбылық 1990 жылдары қиындықтардың аяғына таман азайды, көшедегі тәртіпсіздіктер әлі де жиі болғанымен, зорлық-зомбылық сол кезде Белфастқа біртіндеп көшті. Ирландиялық журналист Эд Малони "ИРА-ның құпия тарихында" сол жердегі республикалық көшбасшылар 1991 жылы қалада іс жүзінде атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізді деп мәлімдейді. Бұл шындыққа сай келетін болса да, бұл қаладағы қантөгістер Белфаст пен басқа қалаларға қарағанда аз болды. Дерри әлемге қиындықтар салдарынан танымал болды. Оның танымалдығы Лондондағы Азаматтық Трастпен Ұлыбританиядағы ең жақсы он қалалардың бірі ретінде танымал.