Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдік түрі – цикад саго пальмасы
Species of plant
the cycad sago palm
Cycas revoluta (Sotetsu [жапон ソтеツ], саго пальмасы, саго патшасы, саго цикадасы, жапон саго пальмасы) – цикадалар тұқымдасына жататын жақын тұқымды өсімдіктердің бір түрі, Жапонияның оңтүстігіне, соның ішінде Рюкю аралдарына тән. Бұл саго өндірісі үшін қолданылатын бірнеше түрдің бірі, сондай-ақ әсемдік үшін өсірілетін өсімдік. Саго цикадасын оның сабағындағы қалың талшықты қабықшасымен тануға болады. Саго цикадасын кейде пальма деп жаңылыстырады, бірақ олардың арасындағы жалғыз ұқсастық – сыртқы көрінісінің ұқсастығы және екеуінің де тұқымдары бар.
Cycas revoluta (Sotetsu [Japanese ソテツ], sago palm, king sago, sago cycad, Japanese sago palm) is a species of gymnosperm in the family Cycadaceae, native to southern Japan including the Ryukyu Islands. It is one of several species used for the production of sago, as well as an ornamental plant. The sago cycad can be distinguished by a thick coat of fibers on its trunk. The sago cycad is sometimes mistakenly thought to be a palm, although the only similarity between the two is that they look similar and both produce seeds.
Аттар
Цикадалардың нақты пальмалармен (Arecaceae) туыстығы тек қана екеуінің де тамырлы және тұқымдық өсімдіктер екендігінде. Латынша "revoluta" деген сөз жапырақтарына байланысты "кері иілген" деген мағынаны білдіреді. Бұл өсімдік урду тілінде сөйлейтін аймақтарда "куңи" (тісті) пальмасы деп те аталады.
Cycads' only relations to the true palms (Arecaceae) is that both are vascular plants and seed plants. The Latin specific epithet revoluta means "curled back", in reference to the leaves. This is also called kungi (comb) palm in Urdu speaking areas.
Сипаттама
Бұл өте симметриялық өсімдіктің диаметрі шамамен, кейде кеңірек болатын қалың, шала түкті сабағында жалтыраған, қою жасыл жапырақтардың тажы бар. Жас өсімдіктерде сабақ түбінде жерастыға дейін төмен болады, бірақ жасына қарай жер бетінде ұзарады. Ол 6–7 м (20 футтан астам) биіктіктегі өте ескі үлгілерге дейін өсе алады; алайда, өсімдік өте баяу өседі және осы биіктікке жету үшін шамамен 50–100 жыл қажет. Сабақтары бірнеше рет бұтақтануы мүмкін, соның салдарынан бірнеше жапырақ шоғыры пайда болады. Жапырақтары терең жарым-жылтыр жасыл түсті және өсімдіктер көбейетін жаста болған кезде ұзын болады. Олар диаметріге дейін жететін, қауырсын тәрізді розеткаға айналады. Тығыз, қатты, тар жапырақшалар ұзын және шеттері күшті иілген немесе керілген. Базальды жапырақшалар тікендей болады. Саго цикадасының сабақтары ұзын, қорғаныш ретінде кішкентай тікенектері бар. Тамырлары кораллоид деп аталады, олардың құрамында азотты бекітуге мүмкіндік беретін анабаена симбиозы бар. Балдырлардың шапқыншылығына қарсы тұру үшін балдыр қабатының екі жағында танинге бай жасушалар орналасқан. Басқа цикадалар сияқты, бұл өсімдік екі жынысты, аталары тозаң шоқтарын (стробильді) және аналары мегаспорофилл топтарын жасайды. Аңтану жәндіктер арқылы табиғи немесе жасанды түрде жүзеге асырылуы мүмкін.
This very symmetrical plant supports a crown of shiny, dark green leaves on a thick shaggy trunk that is typically about in diameter, sometimes wider. The trunk is very low to subterranean in young plants, but lengthens above ground with age. It can grow into very old specimens with 6–7 m (over 20 feet) of trunk; however, the plant is very slow growing and requires about 50–100 years to achieve this height. Trunks can branch several times, thus producing multiple heads of leaves. The leaves are a deep semiglossy green and about long when the plants are of a reproductive age. They grow out into a feather like rosette to in diameter. The crowded, stiff, narrow leaflets are long and have strongly recurved or revolute edges. The basal leaflets become more like spines. The petiole or stems of the sago cycad are long and have small protective barbs. Roots are called coralloid with an Anabaena symbiosis allowing nitrogen fixation. Tannins rich cells are found on either side of the algal layer to resist the algal invasion. As with other cycads, it is dioecious, with the males bearing pollen cones (strobilus) and the females bearing groups of megasporophylls. Pollination can be done naturally by insects or artificially.
Өсіру және пайдалану
Cycas revoluta тұқымдар арқылы немесе тамырдың түбінен бөліп алынған өскіндер арқылы көбейтіледі. Бұл – жылы және субтропикалық аймақтарда ашық ауада, ал суық аймақтарда әйнек астында өсірілетін ең көп тараған цикадтардың бірі. Ол құмды, жақсы дренаждалған топырақta, әсіресе органикалық заттар бар жерде жақсы өседі. Жақсы дренаж қажет, әйтпесе шіріп кетеді. Құрғақшылыққа төзімді және тікелей күн сәулесінде немесе жартылай көлеңкеде жақсы өседі, бірақ үй ішінде өскенде жарық көп қажет. Жапырақтары үйден тікелей күнге шығарғанда ағаруы мүмкін. Барлық цикадтардың ішінде C. revoluta ең танымал өсімдік. Оны температуралық және тропикалық аймақтардағы барлық ботаникалық бақтарда кездестіруге болады. Әлемнің көптеген елдерінде оны ландшафтты безендіруге арналған өсімдік ретінде кеңінен қолданады. Сондай-ақ ол бонсай ретінде де танымал. Алғаш рет 18-ші ғасырдың соңында сипатталған, топырақ құрғақ болса, ол жұмсақ және біршама суық температураға төзімді. -10°C (14°F) төмен температурада мұздықтан зақымдануы мүмкін. C. revoluta осы белгілі бір климатта қыста жапырақтарын түсіреді, бірақ көктемге қарай әдетте бірнеше жаңа жапырақтар шығарады. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығына ие болды (2017 жылы расталды).
Propagation of Cycas revoluta is either by seed or clonally by removal of basal offsets. It is one of the most widely cultivated cycads, grown outdoors in warm temperate and subtropical regions, or under glass in colder areas. It grows best in sandy, well drained soil, preferably with some organic matter. It needs good drainage or it will rot. It is fairly drought tolerant and grows well in full sun or outdoor shade, but needs bright light when grown indoors. The leaves can bleach somewhat if moved from indoors to full sun outdoors. Of all the cycads, C. revoluta is the most popular in cultivation. It is seen in almost all botanical gardens, in both temperate and tropical locations. In many areas of the world, it is heavily promoted commercially as a landscape plant. It is also quite popular as a bonsai plant. First described in the late 18th century, it is tolerant of mild to somewhat cold temperatures, provided the ground is dry. Frost damage can occur at temperatures below −10 °C (14 °F). C. revoluta usually defoliates in winter in this temperate climate, but will usually flush (grow) several new leaves by spring. This plant has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit (confirmed 2017).
Саго
Оның қабығында жеуге жарамды крахмал бар, және ол саго жасауға қолданылады. Қолдану алдында крахмал мұқият жуылып, қабықтағы уларлар шығарылуы керек. Саго цикадасынан жеуге жарамды крахмал алу, цикадалардың улы болуына байланысты ерекше сақтық талап етеді. Цикада сагосы, пальма сагосы сияқты көптеген мақсаттарда қолданылады. Саго цикададан сабағы, тамыры және тұқымдары кесіліп, қабық ұнтақталған ұнға дейін майдаланып, содан кейін табиғи уларды кетіру үшін мұқият және қайталап жуылады. Содан кейін крахмалдық қалдық кептіріліп, пісіріледі, нәтижесінде пальма сагосына/сабуданаға ұқсас крахмал алынады. Цикада тұқымында циказин уы бар, оны жеуге болмайды, себебі циказин уы бірнеше рет жуғаннан кейін де сақталуы мүмкін. Циказин уы АЛС, Паркинсон ауруы, простата рагы және фиброламеллярлық гепатоклеткалық карциномаға әкелуі мүмкін. Aulacaspis yasumatsui – C. revoluta-мен қоректенетін қосқанатты жәндік, бақылаусыз қалдырылса, өсімдікті құрта алады.
The pith contains edible starch, and is used for making sago. Before use, the starch must be carefully washed to leach out toxins contained in the pith. Extracting edible starch from the sago cycad requires special care due to the poisonous nature of cycads. Cycad sago is used for many of the same purposes as palm sago. Sago is extracted from the sago cycad by cutting the pith from the stem, root and seeds of the cycads, grinding the pith to a coarse flour and then washing it carefully and repeatedly to leach out the natural toxins. The starchy residue is then dried and cooked, producing a starch similar to palm sago/sabudana. The cycad seed contains cycasin toxin and should not be eaten as it is possible for cycasin toxin to survive the most vigorous of repeated washings. Cycasin toxin can cause ALS, Parkinson's, prostate cancer and fibrolamellar hepatocellular carcinoma. Aulacaspis yasumatsui is a scale insect feeding on C. revoluta, and unchecked is able to destroy the plant.
Химия
C. revoluta жапырақтарының гидроалкогольдік экстракты алкалоидтар, стероидтар және таниндерді қамтиды, ал хлороформ экстракты сапониндер, таниндер және қанттарды қамтиды. Жапырақшалар бифлавоноидтарды да қамтиды. Эстрагол – C. revoluta аталық және аналық шишаларынан бөлінетін басты ұшпалы зат.
The hydro alcoholic extract of leaves of C. revoluta shows the presence of alkaloids, steroids and tannins while the chloroform extract shows the presence of saponins, tannins and sugars. Leaflets also contain biflavonoids. Estragole is the primary volatile compound emitted from the male and female cones of C. revoluta.
Уыттылық
Цикад саго жануарларға (адамдарды қоса) жұтылған жағдайда өте улы. Жануарлар, әсіресе үй жануарлары үшін бұл қауіпті, себебі олар бұл өсімдікті өте тартымды деп санайды. Жұтылғаннан кейін 12 сағат ішінде клиникалық белгілер пайда болады, олар: құсу, диарея, әлсіздік, ұстамалар, бауыр жеткіліксіздігі немесе гепатотоксикация, сарғаю, цирроз және асцитпен сипатталады. Жануарлардың денесі көгеруі, мұрыннан қан кету (эпистаксис), ішекте қан (мелена), қанды дефекация (гематокезия) және буындарда қан (гемартроз) болуы мүмкін. ASPCA жануарларды уландыруды бақылау орталығы саго пальмасын жұтылған кезде өлім-жітім көрсеткіші 50-75% дейін жетеді деп бағалайды. Егер өсімдіктің қандай да бір мөлшерін жұтып қойсаңыз, дереу улану орталығына немесе дәрігерге хабарласу керек. Жұтылудың салдары тұрақты ішкі зақымдану мен өлімге әкелуі мүмкін. Өсімдіктің барлық бөліктері уытты, бірақ тұқымдарында циказин токсині ең көп мөлшерде болады. Циказин асқазан-ішек жолын тітіркендіреді, ал жеткілікті дозада бауыр жеткіліксіздігіне алып келеді. Басқа токсиндерге бета-метиламино L аланині, нейротоксикалық аминқышқылы және ірі қара малдың артқы аяқтарының сал болуын тудырған белгісіз токсин жатады.
Cycad sago is extremely poisonous to animals (including humans) if ingested. Pets are at particular risk, since they seem to find the plant very palatable. Clinical symptoms of ingestion will develop within 12 hours, and may include vomiting, diarrhea, weakness, seizures, and liver failure or hepatotoxicity characterized by icterus, cirrhosis, and ascites. The pet may appear bruised, have nose bleeds (epistaxis), melena (blood in the stool), hematochezia (bloody straining), and hemarthrosis (blood in the joints). The ASPCA Animal Poison Control Center estimates a fatality rate of 50 to 75% when ingestion of the sago palm is involved. If any quantity of the plant is ingested, a poison control center or doctor should be contacted immediately. Effects of ingestion can include permanent internal damage and death. All parts of the plant are toxic; however, the seeds contain the highest level of the toxin cycasin. Cycasin causes gastrointestinal irritation, and in high enough doses, leads to liver failure. Other toxins include Beta methylamino L alanine, a neurotoxic amino acid, and an unidentified toxin which has been observed to cause hindlimb paralysis in cattle.