Жағалаудағы ежелгі қала Pistiros

Кіріспе

жағалаудағы колония Пистирос (Ежелгі грекше: Πίστιρος) Ежелгі Фракиядағы ішкі Ежелгі грек сауда порты немесе сауда орталығы болды. Ол қазіргі Ветрен қаласының жанында, Марица өзені аңғарының ең батыс бөлігінде орналасқан. Бұл жердің Емпорион Пистирос екендігін анықтау, көне дереккөздерде белгілі болған атауы, негізінен 1990 жылы жақын жерде табылған Ветрен жазуы деп аталатын ежелгі грек жазуына негізделген (төменде қараңыз). Сауда порты Эгей теңізінің Фракиядағы Тасос, Марония және Аполлония сияқты маңызды экономикалық орталықтарымен белсенді қарым-қатынаста болды және б.з.д. 4 ғасырында гүлденді.

Негізін қалау

Пистирос б.з.д. V ғасырының үшінші тоқсанында құрылған. Сауда орталығының орналасқан жері көптеген стратегиялық артықшылықтарды берді. Осы орынның ағаш өндіруге қолайлылығымен қатар, мыс, темір және алтын кендеріне жақындығы, сондай-ақ кішкентай қайықтар жүзе алатын Геброс өзенінде және бірнеше маңызды жолдардың тоғысында орналасуы осыған дәлел.

Хронологиясы

Археологиялық қазбалар Тазиан бекінісінің үлгісімен салынған, қақпасы, мұнаралары және бастионы бар шығыс бекініс қабырғасын, сондай-ақ тас төселген көшелерді, тас негіздері бар ғимараттарды және жақсы салынған кәріз жүйесін ашты. Қазбалар төмендегі кезеңдерді көрсетеді:

I кезең (б.з.д. V ғасырдың екінші жартысы – б.з.д. IV ғасырдың бірінші тоқсанының соңы): эмпорионның негізі қаланды, бекініс жүйесі салынды, алғашқы көшелер төселді, дренаж жүйесі құрылыс жасалды. II кезең (б.з.д. IV ғасырдың екінші ширегі – соңы): король Котис I билігімен байланысты нысаның жоспары қайта құрылды, Пстирос гүлденді, Пстирос статуты және оның эмпориялары (Ежелгі грек, ἐμπορία) туралы ережелер Ветрен жазуында көрсетілген. III кезең (б.з.д. III ғасыр – б.з.д. II ғасырдың басы): Пстирос б.з.д. III ғасырдың соңында кельттер тарапынан өртеліп, қиратылды, сондай-ақ металл өндіру орталығына айналды.

Қоғам және дін

Гректер мен фракиялықтардың біте қатар өмір сүруі оларды белгілі бір деңгейде одақтас етті. Пистироста табылған Аполлония және Марониядан шыққан гректердің қабір жазулары, сондай-ақ фракиялықтар мен гректердің қыш ыдыстарға (граффити) қашап жазған есімдері, Пистирос халқының этникалық тұрғыдан біртекті болмағанын көрсетеді. Пистирос сауда орталығының жанында Родоп тауларында Дионисий қасиетханасын сақтап тұрған Бессой тайпасы қоныстанды. Ветрен жазуында айтылғандай (төменде қараңыз), король Котис I және оның мұрагері Дионис атынан ант беруі, Одрисия мемлекетінің ресми идеологиясында осы культтің маңыздылығын қосымша дәлелдейді. Қазба жұмыстары Пистиростағы діни амалдарға қатысты көптеген мәліметтерді анықтады. Табылған заттардың ішінде әртүрлі пішіндері мен әшекейлері бар (олардың бірнешеуі өз орнында сақталған) саз немесе тастан жасалған жануарлардың мүсіндері, саз антропоморфтық мүсіндер, кішкентай заттар және көшіруге арналған ошақтар (пираунои) бар.

Экономика

Эмпорион Пистирос кең сауда байланыстарын сақтады. Котис I (б.з.д. 384–359 жж.) және оның мұрагерлері тұсында қаланың тазиандық, аполлониялық және маронеялық саудагерлері өздерінің өмірі, мүлкі және қызметінің қауіпсіздігіне қатысты Ветрен жазуында сипатталған кепілдіктер алды. Бұл мәртебе Пистирос үшін ең гүлденген экономикалық кезеңмен сәйкес келді. Пистирос қаласындағы қазба жұмыстары барысында табылған 1000-нан астам мыс және күміс монета қаланың ішкі және сыртқы сауда байланыстары туралы мәлімет береді. Бұл – әдеттегі қазба жұмыстары кезінде табылған бірегей нумизматикалық жиынтық, онда Амадок I, Бергай, Котис I, Амадок II, Терез II, Серсоблепт және Сеут III сияқты бірнеше фракиялық билеушілердің монеталары бейнеленген. Жиынтықта Тасос, Маронея, Парион, Тракия Херсонесі, Кипсела, Енос, Аполлония, Мессембрия, Дамастион, Сермиле және Кардия сияқты грек қала-мемлекеттерінің монеталары да бар. Сонымен қатар, Ежелгі Македония және эллиндік билеушілердің (Филип II, Александр Македонский, Кассандр, Деметрий Полиоркет, Лисимах, Селевк I және т.б.) монеталары да табылды. 1999 жылы маңызды жаңалық – Александр Македонский, Деметрий Полиоркет, Лисимах және Селевк I шығарған 552 күміс және алтын монетадан тұратын жиынтық табылған. Бұл ежелгі орталықтың тұрғындары тұрмыстық қолданысқа арналған сәнді керамикалық бұйымдарды аттикалық шеберханалардан әкелген. Пистироста табылған боялған керамикалық бұйымдардың арасында кратер мен сцифос типтеріндегі ыдыстар басым, ал киликс және пелика типтеріндегі ыдыстар сирек кездеседі. Ыдыстарда ежелгі гректердің күнделікті өмірі, мифологиясы, демалысы және ойын-сауықтары бейнеленген. Қара шырайланған керамикалық бұйымдар, оның ішінде сцифой, кантарос, тостағандар, бір тұтқалы кеселер, киликстер және осы типтің әртүрлі пішіндері, лекитои және балық табақтары кең таралған. Пистиросқа аттикалық сәнді керамиканы импорттау б.з.д. III ғасырдың ортасында тоқтатылды. Бұл үрдіс бүкіл фракия жазығына тән. Амфора сынықтарының көп санының ішінде тасиандық шеберханаларда немесе тасиандық пераяға тиесілі орындарда жасалған амфоралар басым. Импортталған керамикаға қарағанда, жергілікті керамикалық бұйымдардың (доңғалақта және қолмен жасалған) әртүрлі үлгілері көптеп кездеседі. Кейбір жағдайларда ыдыстар толығымен сақталған, мысалы, Дионис культінің әртүрлі көріністерін бейнелейтін бірнеше мөрленген оенохои (Силен менданы ұрлап алып жатқанда, сатирдің маскасы). Тракия өзінің бай кен орындарының арқасында Эгей аймағынан келген халықтың қызығушылығын тудырды. Тракия патшаларының қолдауымен құрылған Эмпорион Пистирос Тракиядан Грекияға металл экспорттаудың маңызды орталығы болды. Металл экспорттаудан басқа, фракиялықтар зергерлік бұйымдар да жасады, ал Пистиростағы археологиялық қазбалардың нәтижесінде табылған тигельдер, үрлегіштер, кескіштер, матрицалар және қалыптар эмпорионда зергерлік шеберханалар болғанын көрсетеді. III ғасырдың басында кельттер эмпорионды өртеп жібергеннен кейін, оның орнына фибулалар және темірден, қоладан, күмістен және алтыннан жасалған басқа да әшекейлер шығаратын ауыл салынды.

Emporion Pistiros maintained wide trade contacts. Under Cotys I (384 BC–359 BC) and his successors, the Thasian, Apollonian, and Maroneian traders of the city obtained guarantees, as described in the Vetren inscription (see below), concerning the integrity of their life, property and activity. This status coincided with the period of greatest economic prosperity for Pistiros. More than 1000 copper and silver coins discovered during the excavations in Pistiros shed light on its internal and external trade contacts. This is the unique numismatic complex discovered during ordinary excavations where the coinage of several Thracian rulers is represented, including Amadocus I, Bergaios, Cotys I, Amadocus II, Teres II, Cersobleptes, and Seuthes III. The collection also contains coins from several Greek city states, including Thasos, Maroneia, Parion, Thracian Chersonese, Kypsela, Enos, Apollonia, Messembria, Damastion, Sermyle, and Kardia. Also included in the find is coinage of Ancient Macedonian and Hellenistic rulers (Philip II, Alexander the Great, Cassandros, Demetrios Poliorketes, Lysimachos, Seleucus I, etc.). In 1999 another fundamental discovery was made – a collective find consisting of 552 silver and gold coins issued by Alexander the Great, Demetrios Poliorketes, Lysimachos and Seleucus I. The inhabitants of this antique center imported luxury pottery from Attic workshops for their domestic usage. Among the painted pottery discovered in Pistiros, vessels of krater and scyphos types predominate, while those of the kylix and pelike types are more uncommon. Scenes of everyday life, mythology, leisure, and games of the ancient Greeks are depicted on the vessels. Represented in more variety are black glazed pottery wares, including scyphoi, kanthaoroi, bowls and one handled cups, kylices and various shapes of latter type, lekythoi, and fish plates. The import of luxurious Attic pottery in Pistiros was interrupted around the mid 3rd century BC. This trend is typical for the entire Thracian plain. Among the significant number of amphora fragments, the greatest number are of those manufactured in Thasian workshops or in those belonging to the Thasian peraea. Various patterns of autochthonous pottery (both wheel and hand made) prevail compared to the imported pottery. In some cases, the vessels have been entirely preserved, as in the case of several sealed oenochoai representing various scenes of the Dionysian cult (Silenus abducting a menade, a Satyr's masque). Thrace with its rich ledges succeeds in attracting the interest of the population from Aegean region. Emporion Pistiros, which was created under the tutelage of the Thracian kings, became a key center in the export of metals from Thrace to Greece. In addition to exporting metal, Thracians also produced jewellery, and a variety of archaeological finds in Pistiros, including crucibles, blowers, cuts, matrixes, and molds, are evidence for the presence of jewellery workshops within the emporion. After the Celts burned down the emporion in the early 3rd century BC, a village was built on its remains, in which fibulae and other ornaments made of iron, bronze, silver and gold were manufactured.

Археологиялық қазбалар

Марицаның сол жағалауындағы археологиялық қазба жұмыстары 1988 жылы басталды, сол кезде қазба жұмыстарын жүргізушілер ежелгі Фракияның экономикалық және мәдени өмірінде маңызды рөл атқарған ірі сауда орталығы – Эмпорион Пистирос қаласын тапты. Эмпорион Пистирос қазбаларын болгар, британдық (Ливерпуль университеті), поляк, чех (Прага университеті) және француз (Афинадағы француз мектебі) археологтары жүргізеді. Ғылыми-зерттеу жұмыстары Ұлттық археологиялық институт – Болгария Ғылым академиясының музейімен бірлесіп, профессор Миечислав Домарадский атындағы Септември қаласындағы археологиялық музейдің ғылыми жетекшілігімен жүзеге асырылады. Археологтар қазірге дейін, Ебр өзенімен шағын қайықтардың келуі мүмкін болғанына қарамастан, гректердің қалайша мықты бекініспен қоршалған қаласын осылайша ішкі аймақта салғанын түсінуге тырысып жатыр. Профессор Миечислав Домарадский ұсынған алғашқы теория бойынша, қала Жоғарғы Фракияның тәуелді патшасының резиденциясы болған. Алайда, Сеутополис сияқты басқа фракиялық орындарынан айырмашылығы, Пистироста сарай немесе маңызды әлеуметтік иерархияны көрсететін басқа археологиялық дәлелдер табылған жоқ, және М. Домардский жазу табылганнан кейін көп ұзамай пікірін өзгертті. Тоқсан жылдың соңына дейін Г. Цецхладзе сияқты бірнеше ғалымдар ғана осындай пікір білдірді. Бұл орынды Эмпорион Пистирос деп анықтау әлі де даулы мәселе болып табылады. 2013 жылдан бері Балқан мұрасы далалық мектебі бағдарламасы аясында Пистироста жыл сайын археологиялық далалық мектеп жұмыс істейді. Бағдарламаны «Балқан мұрасы» қоры, профессор Миечислав Домарадский атындағы Септември археологиялық музейі және Жаңа Болгария университеті бірлесіп жүзеге асырады. Пистиростан табылған бай археологиялық материал профессор Миечислав Домарадский атындағы Септември қаласындағы археологиялық музейде сақталады. Пистиростағы археологиялық қазбалар көптеген ғылыми конференцияларда, жарияланымдарда және көрмелерде талқыланды.

The excavation of the archaeological site on the left bank of Maritsa began in 1988, at which time excavators discovered a large trade center – Emporion Pistiros – that played a major role in the economical and cultural life of Ancient Thrace. The excavations of Emporion Pistiros are conducted by a team of Bulgarian, British (Liverpool University), Polish, Czech (Prague University), and French (French School in Athens) archaeologists. The research work is carried out under the scientific guidance of the National Archaeological Institute with Museum – Bulgarian Academy of Sciences in co operation with the Archaeological Museum “Prof. Mieczysław Domaradzki” in the town of Septemvri. Archaeologists are still working to understand how it was possible to found a strongly fortified Greek city so far inland, even if the settlement was apparently accessible for small boats on the Hebrus River. An early theory offered by Professor Mieczyslaw Domaradzki was that the city was also a royal residence of the sub king of the Upper Thrace. However, no palace, or any other archaeological evidence for significant social hierarchy, has been uncovered at Pistiros, in contrast to other Thracian sites such as Seuthopolis, and M. Domardzki changed his mind soon after the inscription was found. Only a few scholars, among them G. Tsetskhladze, still expressed such opinion still in late nineties. The identification of the site as Emporion Pistiros continues to present some controversy. Since 2013, an annual archaeological field school has operated in Pistiros as part of the Balkan Heritage Field School program. The program is run by the Balkan Heritage Foundation with the cooperation of the Septemvri Archaeological Museum "Prof. Mieczyslaw Domaradzki," and the New Bulgarian University. The rich archaeological material found in Pistiros is preserved in the Archaeological Museum “Prof. Mieczysław Domaradzki,” in the town of Septemvri. The archaeological excavations in Pistiros have been discussed in many scientific conferences, publications, and exhibitions.

Құрметтер

Антарктидадағы Пистирос көлі осы сауда орталығының құрметіне аталған.

Жарияланымдар

Домарадски, М., 1991, "Том I. Емпорион Пистирос: Трако-грек тауарлық қатынастары" ИК "Беллопринт", Пазарджик, 1991 ж.
Домарадски, М., 1994 ж., "Царь Котис I көрмесі. Фракия мемлекеті. Емпорион Пистирос", каталог, Септември қаласы, 1994 ж.
Домарадски, М., Танева, В., 1998 ж., "Том II. Емпорион Пистирос: Эллинистік дәуірге өтудегі фракия мәдениеті", Септември қаласы, 1998 ж.
Бузек, Дж., Домарадски, М., Арчибальд, З., ред. 1997: Пистирос I, Қазбалар мен зерттеулер, Прага.
Бузек, Дж., Домараджа, Л., Арчибальд, З., ред. 2002: Пистирос II, Қазбалар және зерттеулер, Прага.
Бузек, Дж., Домараджа, Л., Арчибальд, З., ред. 2007: Пистирос III, Қазбалар және зерттеулер, Прага.
Бузек, Дж., Домараджа, Л., ред. 2005: Фракиялықтардың мәдениеті және олардың көршілері: Профессор Мичислав Домарадскины еске алуға арналған халықаралық симпозиум материалдары, "Болгарияның археологиялық картасы" дөңгелек үстелімен, BAR International Series 1350.
Домарадски, М., Домараджа, Л., Бузек, Дж., Ростропович, Дж., ред. 2000: Pistiros et Thasos: Балқан түбегіндегі экономикалық құрылымдар, б.з.д. VII-II ғасырлар, Опол.