Кіріспе

Америкалық тарихшы және ғылым философы Питер Луис Галисон (17 мамыр 1955 жылы туған) – американдық тарихшы және ғылым философы. Ол Гарвард университетінде ғылым және физика тарихы бойынша Жозеф Пеллегрино атындағы университеттік профессоры.

Өмірбаян

Галисон Гарвард университетінде физика және ғылым тарихы бойынша бакалавр, магистр және доктор ғылымдарының дәрежелерін алды. Оның жарияланымдары: «Эксперименттер қалай аяқталады» (1987), «Кейіп және логика: микрофизиканың материалдық мәдениеті» (1997) және «Эйнштейннің сағаттары, Пуанкаренің карталары» (2003). Оның соңғы кітабы, Лорейн Дастонмен бірлесіп жазылған, «Объективтілік» (2007) деп аталады. Гарвардқа көшуден бұрын Галисон Стэнфорд университетінде бірнеше жыл оқытумен айналысты, онда ол тарих, философия және физика профессоры болды. Ол ғылым философиясының Стэнфорд мектебінің мүшесі саналады, бұл топқа Иан Хаккинг, Джон Дюпре және Нэнси Картрайт та кіреді. Галисон тарих арнасы үшін сутекті бомбаның жасалу тарихы туралы фильм жасады, сонымен қатар ғылымның өнер (әйелі Каролина А. Джонспен бірге) және сәулет сияқты басқа салалармен байланысы бойынша жұмыстар атқарды. Ол «Critical Inquiry» журналының редакциялық алқасының мүшесі және 1997 жылы MacArthur стипендиясын алды. Галисон «физика тарихына елеулі үлес қосқаны» үшін 2018 жылы Америка физика қоғамының Абрахам Пейс сыйлығымен марапатталды.

Философиялық еңбектері

Бейне және логикада Галисон физикалық ғылымдарда туындап келе жатқан түбіртектей ажырымды зерттеді: ғылыми құбылыстардың жеке, көзбен көрінетін сипаттамалары дәлелдің басты тілі ретінде қабылдана ма, әлде статистикалық тұрғыдан маңызды, қайталап тұратын нәтижелер салаға үстемдік ете ме? Галисонның сөзінше, осы айырмашылықты жаңа бөлшектерді зерттейтін жоғары энергиялық физиктер арасындағы дау-жанжалдарда көруге болады. Олардың кейбіреулері жаңа бөлшектің электр өрістері арқылы өтуінің статистикалық маңызды және жиі қайталанатын талдауын ұсынады, ал енді біреулері белгілі бөлшектердің қасиеттерімен түсіндірілмейтін, бір ғана жағдайдағы бөлшектің мінез-құлқының суретін ұсынады. Осы бейне/логикалық ерекшелік басқа ғылым салаларының дамуын зерттеу үшін пайдаланылды, мысалы, археология. Лорейн Дастонмен бірлескен жұмысы механикалық объективтілік тұжырымдамасын жасады, ол ғылыми әдебиеттерде жиі қолданылады, сондай-ақ ол ғылыми тәжірибеге сауда аймақтарының антропологиялық ұғымын қолдану бойынша жаңа жол ашты.

Құжаттамалық фильмдер

Галисон бірнеше деректі фильмдердің түсіріліміне қатысқан. Біріншісі, "Ақырғы қару: H бомбасының дилеммасы", Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы сутек бомбасын жасаудың артындағы саяси және ғылыми шешімдер туралы болды және 2000 жылы History Channel арнасында көрсетілді. Екіншісі, Гарвардтық режиссер Робб Мосспен бірге түсірген "Секреттілік" фильмі, үкіметтік құпиялылықтың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы айтады және 2008 жылы Санденс кинофестивалінде көрсетілді. Гарвардтан Рут Лингфорд та "Секреттілік" фильмінің анимациясы жөнінде жұмыс істеді. Галисон үшінші деректі фильмін, Робб Мосспен бірлесе режиссерлік еткен "Қоршау" фильмін 2015 жылы аяқтады. Ол 2015 жылғы Full Frame деректі фильмдер фестивалінде көрсетілді және Бразилия, Швейцария және Австралия сияқты әлемнің көптеген кинофестивальдарында көрсетілді. Бұл деректі фильмде үкіметтердің 10 мың жылға дейін 100 миллион галлон қауіпті радиоактивті шламды ұстап тұру әрекеттері зерттеледі: адамдар тілдер, мәдениеттер және қоршаған орта үздірімсіз өзгеріп отыратын осы ұзақ уақыт ішінде болашақ ұрпақтарды қалай ескерте алады? Галисонның төртінші деректі фильмі, "Қара саңыраулар: Білетіннің шегі", Event Horizon Telescope туралы, 2021 жылы Netflix және Apple TV-де жарық көрді.