Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1926 жылы Польшадағы төңкеріс
1926 coup d'état in Poland
Мамыр төңкерісі (przewrót majowy немесе zamach majowy) – 1926 жылдың 12-14 мамыр аралығында Польшада маршал Юзеф Пилсудский жасаған төңкеріс. Пилсудскийдің қолдаушыларының үкіметтік күштерге шабуылы президент Станислав Войцеховский мен премьер-министр Винценти Витостың демократиялық сайланған үкіметін құлатып, жүздеген адамның қаза табуына себеп болды. Казимеж Бартель басқаратын жаңа үкімет құрылды. Игнатий Мощицкий президент болды. Пилсудский 1935 жылы қайтыс болғанға дейін Польшадағы ең ықпалды саясаткер болып қала берді.
The May Coup (przewrót majowy or zamach majowy) was a coup d'état carried out in Poland by Marshal Józef Piłsudski from 12 to 14 May 1926. The attack of Piłsudski's supporters on government forces resulted in an overthrow of the democratically elected government of President Stanisław Wojciechowski and Prime Minister Wincenty Witos and caused hundreds of fatalities. A new government was installed, headed by Kazimierz Bartel. Ignacy Mościcki became president. Piłsudski remained the dominant politician in Poland until his death in 1935.
Өмірбаян
Йозеф Пилсудский, Польша мемлекетінің қайта құрылуындағы саясатты айтарлықтай дәрежеде бақылаған, 1920 жылдың көктемінде Киевке жасалған сәтсіз шабуылдан кейін ықпалын жоғалтты. Ол бұрынғы қызметіне байланысты қарулы күштердің бір бөлігінде жоғары беделге ие болды. 1925 жылдың қарашасында премьер-министр Владислав Габскийдің үкіметі премьер-министр Александр Скринскийдің үкіметімен ауыстырылды, оған Ұлттық демократтар мен Польша социалистік партиясының (ППС) қолдауы болды. Генерал Люциан Желиговский жаңа үкіметте әскери істер министрі болды. ППС қолдауын кері тартып алғаннан кейін бұл үкімет те құлап, оның орнына премьер-министр Винцент Витос басшылығымен Польша халық партиясы "Пиаст" және Христиандық Ұлттық Бірлік Одағы (Chjeno Piast) құрған үкімет келді. Алайда, жаңа үкіметке бұрынғы үкіметтерге қарағанда халықтан қолдау аз болды, ал Сеймде (Польша Парламенті) үнемі билік ауысуын хаостық және зиянды деп санайтын Пилсудскийдің мәлімдемелері төңкеріске жол ашты. Төңкеріс оқиғаларына Польшаның тәуелсіздігіне туындаған қауіп-қатерлерге қарсы ерекше шаралар қажеттігін түсінген Пилсудскийдің көзқарасы да ықпал етті. Бұған 1925 жылы Германияның Веймар Республикасы мен Францияның үшінші Республикасы қол қойған Локарно шарты және 1926 жылы Германия мен Кеңес Одағы арасында жасалған Берлин шарты кірді. 1925 жылдың маусымында басталған Германиямен сауда соғысы Польша саясатын дүрліктірді. 16 қазанда Локарно шартына қол қойылды; Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс одақтастары Германияның батыс, бірақ шығыс шекараларының тұрақтылығына кепілдік берді.
Józef Piłsudski, who controlled politics in the reestablished Polish state to a considerable degree, had lost his advantage in the aftermath of the failed Kiev offensive of spring 1920. He retained high esteem in segments of the armed forces that originated from his earlier activities. In November 1925, the government of Prime Minister Władysław Grabski was replaced by the government of Prime Minister Aleksander Skrzyński, which had received support from the National Democrats and the Polish Socialist Party (PPS). General Lucjan Żeligowski became the new government's minister of military affairs. After the PPS withdrew its support, this government also fell and was replaced by one headed by Prime Minister Wincenty Witos, formed by the Polish People's Party "Piast" and the Christian Union of National Unity (Chjeno Piast). The new government, however, had even less popular support than the previous ones, and pronouncements from Piłsudski, who viewed the constant power shifts in the Sejm (Polish parliament) as chaotic and damaging, set the stage for the coup. The coup events were also inspired by Piłsudski's perception of the need for extraordinary measures in the face of the emerging threats to the maintenance of Poland's independence. These included Piłsudski's assessment of the Locarno Treaties signed by the German Weimar Republic and the French Third Republic in 1925, and the Treaty of Berlin, concluded by Germany and the Soviet Union in 1926. Polish politics were shaken by a trade war with Germany that had started in June 1925. On 16 October, the Treaty of Locarno was signed; the Western Allies of World War I guaranteed the stability of western, but not eastern borders of Germany.
Төңкеріс
1926 жылы 10 мамырда Христиан-демократтар мен Аграрийлердің (PSL) коалициялық үкіметі құрылды. Сол күні Юзеф Пилсудский Kurier Poranny («Таңғы курьер») газетімен берген сұхбатында, Польша парламенті билігін қорлайтын термин – «сеймократияның зұлымдықтарымен күресуге» дайын екенін айтты және саяси өмірді «жаңару» (денсаулыққа қайтару) уәде етті. Газеттің таралымын билік органдары тәркіледі. 11-12 мамыр түні Варшава әскери гарнизонында сақшылық күшейтілді, ал бірнеше бөлімшелер Рембертовке қарай жорықтап, Пилсудскийге қолдауларын білдірді. 12 мамырда олар Варшаваға беттеп, Висла өзеніндегі көпірлерді басып алды. Премьер-министр Винцент Витос төтенше жағдай режимін жариялады. Шамамен сағат 17:00-де Пилсудский Пониатовский көпірінде президент Станислав Войцеховскиймен кездесті. Пилсудский Витос үкіметінің отставкасын талап етті, бірақ президент Пилсудский күштерінің капитуляциясын талап етті. Келісімге келілмеді және шамамен сағат 19:00-де қақтығыс басталды. Келесі күні, архиепископ Александр Каковский мен Сейм маршалы Мацей Ратайдың араласуымен келіссөздердің кезегі жалғасты. Бірақ бұл тұрпат өзгерген жоқ. 14 мамырда Польша социалистік партиясы көтерілісшілерді қолдап, теміржолшылар кәсіби одағының қолдауымен жалпы ереуіл шақырды. Социалистік теміржолшылардың ереуілі байланыс жүйесін тоқтатты және үкімет тарапынан келген әскери күштердің Варшаваға жетіп келуіне кедергі келтірді. Ақырында, Варшавадағы қақтығыстардың бүкіл елде азаматтық соғысқа ұласуын болдырмау үшін Войцеховский мен Витос лауазымдарынан бас тарды. Оқиға кезінде 215 әскери қызметкер мен 164 азамат қаза тапты, ал 900-ге жуық адам жарақат алды. Премьер-министр Казимеж Бартель басшылығымен жаңа үкімет құрылды, ал Пилсудский әскери істер министрі болды. 31 мамырда Ұлттық жиналыс (Zgromadzenie Narodowe) Пилсудскийді президенттік лауазымға ұсынды, бірақ ол бас тартты. Соңында Игнаци Мощицкий жаңа президент болды, бірақ Пилсудский төңкерілгеннен бастап нақты билікті өз қолына алды.
On 10 May 1926, the coalition government of Christian Democrats and Agrarians (PSL) was formed. On the same day, Józef Piłsudski, in an interview with the newspaper Kurier Poranny ('The Morning Courier'), said that he was "ready to fight the evil" of sejmocracy (a contemptuous term for a rule by Polish parliament) and promised a "sanation" (restoration to health) of political life. The newspaper edition was confiscated by the authorities. The night of 11–12 May, a state of alert was declared in the Warsaw military garrison, and some units marched to Rembertów, where they pledged their support to Piłsudski. On 12 May, they moved on Warsaw and captured bridges over the Vistula River. The government of Prime Minister Wincenty Witos declared a state of emergency. At about 17:00, Piłsudski met President Stanisław Wojciechowski on the Poniatowski Bridge. Piłsudski demanded a resignation of the Witos cabinet, but the president demanded capitulation of Piłsudski's forces. No agreement was reached and fighting erupted at about 19:00 hours. The next day, a new round of negotiations began, mediated by Archbishop Aleksander Kakowski and Marshal of the Sejm Maciej Rataj. They brought no change to the stalemate. On 14 May, the Polish Socialist Party declared its support for the rebels and called for a general strike, supported by the Railwaymen's Union (Związek Zawodowy Kolejarzy). The strike by socialist railwaymen paralyzed communications and kept pro government military reinforcements from reaching Warsaw. Eventually, to prevent the fighting in Warsaw from escalating into a nationwide civil war, Wojciechowski and Witos gave up and resigned their offices. During the events, 215 soldiers and 164 civilians were killed, and some 900 people were wounded. A new government was formed under Prime Minister Kazimierz Bartel, with Piłsudski as minister of military affairs. On 31 May, the National Assembly (Zgromadzenie Narodowe) nominated Piłsudski to be president, but he declined. Eventually Ignacy Mościcki became the new president, but Piłsudski wielded real power from the time of the coup onward.
Салдарлар
Пилсудский 1926–1939 жылдар аралығында Санация үкіметін құрып, қоғамдық өмірге моральдық денсаулықты қайта орнатуды мақсат етті. 1935 жылы қайтыс болғанға дейін Пилсудский Польша саясатында басым рөл атқарды. Ол өмірінің соңына дейін барлық үкіметтерде қорғаныс министрі және қарулы күштердің бас инспекторы лауазымдарын атқарды, оның ішінде 1926–1928 және 1930 жылдары екі үкіметтің басшысы болды. Польшаның демократиялық наурыз конституциясы Пилсудский мен оның қолдаушылары тарапынан 1935 жылы сәуірде қабылданған Конституциямен алмастырылды. Бұл конституция Пилсудскийдің тікелей қатысуымен жасалған және күшті президенттік билікті көздегенімен, Пилсудскийге бұл лауазымды иеленуге мүмкіндік бермеді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Польшаның конституциясы болып қала берді және содан кейін эмиграциядағы Польша үкіметі тарапынан мойындалды.
Piłsudski initiated a Sanation government (1926–1939), supposedly to restore moral fitness to public life. Until his death in 1935, Piłsudski played a preponderant role in Polish politics. He formally held the offices of defence minister and Inspector general of the armed forces in all governments until his death, two of which he headed himself in 1926–1928 and 1930. The democratic March Constitution of Poland was replaced by Piłsudski and his supporters by the April Constitution in 1935. It was tailored to Piłsudski's specifications and provided for a strong presidency, but came too late for Piłsudski to assume that office. It remained Poland's constitution until the outbreak of World War II and was recognized by the Polish government in exile afterwards.