Батыс Апачи және Тонто Апачи тайпалары туралы мәліметтер

Кіріспе

Батыс апачи тайпасының мүшелері
"Lone Ranger" фильміндегі кейіпкер, команчи (кейде команчи-апачи деп аталады)

Тонто апачи (Dilzhę́’é, сондай-ақ Dilzhe'e, Dilzhe’eh Apache) – Батыс апачи тайпасының бірі және Аризона штатының Тонто апачи тайпасы ретінде федералды түрде мойындалған тайпа. Бұл термин олардың диалектісін де білдіреді, ол Батыс апачи тілінің үш диалектісінің бірі (Оңтүстік Атабаска тілі). Төмендегі Тонто апачи тайпалары федералды түрде мойындалған:
Аризона штатының Тонто апачи тайпасы
Аризона штатының Сан-Карлос резервациясының Сан-Карлос апачи тайпасы. Оларға көршілес Батыс апачи тайпасы Koun'nde ("жабайы, қатал адамдар") деп атаған, осыдан испандықтар "Тонто" ("бос, ақымақ") деген атауын алған. Солтүстіктегі туыс, бірақ жау Навахо тайпасы Тонто апачи және олардың одақтастары Явапай тайпаларын Dilzhʼíʼ dinéʼi деп атаған, сөзбе-сөз аударғанда "дауысы жоғары адамдар". Кейбір адамдар "Тонто" атауын оның этимологиясы мен испан тіліндегі мағынасының себебінен қарапайымсыз деп санайды, бірақ бұл атау көршілес тайпалардың Дилжее тайпасын атаған есімдерін білгеннен кейін пайда болған. "Тонто апачи" атауы Батыс апачи тайпаларынан тыс адамдардың көпшілігі тарапынан кеңінен қолданылады. "Тонто" термині антропологиялық әдебиетте, әсіресе ескі еңбектерде, "Дилжее" терминіне қарағанда жиі кездеседі.

Көрші Явапаймен қарым-қатынас

Тонто апачилері випукепалар («Қызыл жартастың табанындағы халық») және кевевкапаялармен бірге өмір сүрді, бұл Явапай тайпасының төрт топтарының екеуі. Тонто апачи территориясы Сан-Франциско шыңдарынан, Шығыс Верде өзенінен және Оук Крик каньонынан басталып, Верде өзені бойымен Мазатзал тауларына, оңтүстік-батыстағы Тұзды өзенге және оңтүстік-шығыстағы Тонто алабына дейін созылды, шығысқа қарай Аризонадағы Кіші Колорадо өзеніне қарай кеңейді. Дилжэне апачи (Тонто апачи) көбінесе Верде өзенінің шығысында (Ту Чо н'лин, «үлкен су ағысы» немесе Ту'чо нЛи'и'и, «үлкен су ағыны») және Явапай тайпаларының көпшілігі оның батысында қоныстанды. Випукепа тайпалық аймақтары Сан-Франциско шыңдарында, Верде өзенінің жоғарғы ағысында, Оук Крик каньонында және Фоссил Крик бойында Солтүстік Тонто апачи территориясымен шектесіп жатты. Сол сияқты, Квевкепаялар Верде өзенінің шығысында, Фоссил Крик, Шығыс Верде өзені, Тұзды өзен бойында, сондай-ақ Суперстиция тауларында, Сьерра Анча және Пиналено тауларында Оңтүстік Тонто апачи және Сан Карлос апачи тайпаларымен бірге аң аулау және жинау жерлерін бөлісті. Осылайша, олар екі тілді, аралас тайпалық топтарды құрды, мүшелерін сырттан келгендер (америкалықтар, мексикалықтар немесе испандықтар) тілдерінен басқа белгілермен ажырата алмады. Апачилер Батыс апачи тілінің Тонто диалектісінде (Ndee biyati' / Nnee biyati') сөйледі, ал Явапайлар Таулық Юман тілінің бір тармағы – Явапай тілінде сөйледі. Олар аналық қоғамның негізі саналатын ана тіліне байланысты, өздерін апачи немесе явапай деп есептей отырып, ортақ ранчоларда бірге өмір сүрді, оны анасы басқарды. Көптеген адамдар екі тілде де сөйлейтін, әр тайпаның басшысы әдетте әр дәстүрден бір атауға ие болды. Еуропалықтар Явапай және Апачи тайпаларын бірге Тонто немесе Тонто Апачи деп атады. Бұл халықтар Тохоно О'одхам және Акимель О'одхам сияқты жау тайпаларына қарсы бірлесіп шабуыл жасап, соғыс жүргізді. Ғалымдар сол кездегі жазбалардан «Тонто Апачи» терминін қолданған авторлар Явапай, Апачи немесе аралас тайпаларды білдіргенін анықтай алмайды. Сонымен қатар, еуропалықтар Випукепа мен Квеккепая тайпаларын жиі Явапай Апачи немесе Юма Апачи деп қате атады. Еуропалықтар Явапай тайпасының оңтүстік-батыс тобы Толкепая және Хуалапай тайпаларын (Жоғарғы Юма халықтарына жататын) Юма Апачи немесе Мохаве Апачи деп атады. Этнографиялық жазбаларда Явапай және Тонто Апачи халықтары арасындағы айқын айырмашылықтар сипатталған. Явапайлар бойы ұзын, денесі мықты, пропорционалды және қалың денелі болса, Тонто Апачилер кішкентай, денесі әлсіз, бойы төмен және нәзік денелі болды. Смитсон институтының есебінде Явапай әйелдері Юма әйелдеріне қарағанда «көрікті» және «жақсы» жүзге ие болғандығы айтылған. Тағы бір айырмашылық, алыстан байқау қиын болған, Явапайлар көбінесе татуировка жасаған, ал Апачилер сирек татуировка салған. Бетке салынған суреттер мен жерлеу рәсімдері де әртүрлі болды. Явапай мокасиндері дөңгелек болса, Апачилердің мокасиндері үшкір болды. Екі тайпа да аң аулау және жинаумен айналысты, бірақ олардың лагерьлерін ажырату ғалымдарға көбінесе мүмкін болмады.

The Tonto Apache lived alongside the Wipukepa (“People from the Foot of the Red Rock”) and Kewevkapaya, two of the four subgroups of the Yavapai of central and western Arizona. The Tonto Apache territory stretched from the San Francisco Peaks, East Verde River and Oak Creek Canyon along the Verde River into the Mazatzal Mountains and to the Salt River in the SW and the Tonto Basin in the SE, extending eastwards towards the Little Colorado River in Arizona. The Dilzhę́’é Apache (Tonto Apache) lived usually east of the Verde River (Tu Cho n'lin, "big water running," or Tu'cho nLi'i'i, "big water flowing"), and most of the Yavapai bands west of it. The Wipukepa tribal areas in the San Francisco Peaks, along the Upper Verde River, Oak Creek Canyon, and Fossil Creek overlapped with those of the Northern Tonto Apache. Likewise, the Kwevkepaya shared hunting and gathering grounds east of the Verde River, along Fossil Creek, East Verde River, Salt River, and in the Superstition Mountains, Sierra Ancha and Pinaleno Mountains with Southern Tonto Apache and bands of the San Carlos Apache. Therefore they formed bilingual mixed tribal bands, whose members could not be readily distinguished by outsiders (Americans, Mexicans or Spanish) except by their languages. The Apache spoke the Tonto dialect of the Western Apache language (Ndee biyati' / Nnee biyati') and the Yavapai spoke the Yavapai language, a branch of Upland Yuman. Living together in common rancherias, whether they considered themselves to be Apaches or Yavapais, depending on their mother tongue as the origin of the matrilineal society, directed by the mother. Most of them spoke both languages, and the headman of each band usually had two names, one from each tradition. The ethnic Europeans referred to the Yavapai and Apache together as Tonto or Tonto Apache. The peoples raided and warred together against enemy tribes such as the Tohono O'odham and the Akimel O'odham. Scholars cannot tell from records whether the writers of the time when using the term Tonto Apache, were referring to Yavapai or Apache, or those mixed bands. In addition, the Europeans often referred to the Wipukepa and Kwevkepaya incorrectly as the Yavapai Apache or Yuma Apache. To further confusion, the Europeans referred to the Tolkepaya, the southwestern group of Yavapai, and the Hualapai (who belonged to the Upland Yuma Peoples) as Yuma Apache or Mohave Apache. Ethnological writings describe some major differences between Yavapai and Tonto Apache peoples. Yavapai were described as taller, of more muscular build, well proportioned and thickly featured while the Tonto Apaches were slight and less muscular, smaller of stature and finely featured. The Yavapai women were seen as stouter and having "handsomer" faces than the Yuma in the Smithsonian report. Another difference, which could probably not have been noticed at long range, was that the Yavapai were often tattooed, while Apaches seldom had tattoos. Painted designs on faces were different, as were funeral practices. In clothing, Yavapai moccasins were rounded, whereas the Apaches had pointed toes. Both groups were hunter gatherers, but were so similar here that scholars are seldom able to distinguish between their campsites.

Апачтар және басқа тайпалармен қарым-қатынастар

Батыс апач тайпалары, көршілес Тонто апач тайпалары және Чирикауа тайпалары бір-бірімен салыстырмалы бейбітшілікте өмір сүрді. Кездейсоқ өзара шабуылдар болып тұратын, әсіресе Чирикауаның оңтүстік тайпаларына қарсы. Явапайлармен тығыз байланыс Тонто апачи диалектісінің қалыптасуына ықпал еткен болуы мүмкін, ол қалған екі апачи диалектісінен ерекшеленеді. Тонто апачилары Навахолармен (Апачи Юдахада – «Жоғарыда тұратындар» – «Солтүстікте тұратындар») және Дұшпан Навахолармен (Нда Ютаха – «Навахо ақ адамдары» немесе «Ақ адамдар сияқты өмір сүретін Навахолар») көбірек бәсекелестікке түсті, ал халықтар ашық қақтығыстарға жиі қатысты. Навахолар қой шаруашылығы арқылы еуропалық тауарларды, мысалы, жамылғыларды, азық-түліктерді және түрлі құралдарды, ал Тонтолар мұндай мүмкіндікке ие болмады. Сонымен қатар, «Дұшпан Навахолар» жиі жауынгер тайпалар мен еуропалықтарға қарсы Тонто апачиларына қарсы барлаушылар ретінде қызмет етті. Кейде апачилар шабуылдарда қол жеткізген ұрланған мал мен жылқыларын Навахолармен татулықты сақтап, беделді Навахо жамылғыларына айырбастады. Әдетте аңшы-жинаушылар болған Тонто апачилары аң аулап (антилопа, бұғы, құстар, бұталық егеуқұйрықтар және т.б.) және жинап (агава, жидектер, жабайы өсімдіктер, тұқымдар) күн көретін. Әйелдер сонымен қатар қарбыз, қабақ, жүгері және кейіннен астық дақылдарын өсірді. Қорлар азайғанда және сақталған азық-түлік таусылғанда, әдетте құрметті әйел (сонымен қатар «әйел басшысы» немесе ақсақал) халықтың қиын жағдайына назар аударды. Әйел раньерия басшыларынан басқа тайпалар мен еуропалық американдықтарға шабуыл жасап, қажетті заттарды алуды сұрады. Батыс апачилары Аризона штатының батысындағы Колорадо өзенінен бастап, солтүстіктегі Зуни (Наштиже – «қара боялған қабау») және Хопи (Цека кине – «тас үйлерде тұратын халық») тайпаларына, оңтүстіктегі Сонора, Чиуауа, Синалоа және Дуранго штаттарына дейін шабуылдар жасады.

Явапай-Апачи ұлты Үнді резервациясы

Явапай және Тонто апачилері Камп-Верде резервациясына көшірілгеннен кейін, Камп-Верде өзенінің жанында, суару жүйелерін (соның ішінде бес миль (8 км) ұзын каналын) салуға кірісті. Бұл жүйелер оларға жеткілікті егін жинауға мүмкіндік берді, нәтижесінде тайпа өзін-өзі қамтамасыз ете алды. Бірақ, АҚШ үкіметімен резервацияларды жабдықтаумен айналысқан мердігерлер көңіліне сыймады және резервацияны тарату туралы петиция жасады. Үкімет оған құлықтанды және 1875 жылдың наурыз айында резервацияны жапты. Олар тұрғындарды қысқы айларда 180 миль (290 км) қашықтықтағы Сан-Карлос резервациясына жаяу жүруге мәжбүр етті. Осы қиын сапарда 100-ден астам явапай қаза тапты. 1900 жылдардың басында явапайлар Сан-Карлос резервациясынан көшіп кетті. Олар бастапқы Камп-Верде резервациясының жерінде тұруға рұқсат сұрады. 1910 жылы АҚШ үкіметі Камп-Верде үнді резервациясын құрды, ал келесі онжылдықта оған екі қосымша учаске қосылды, ол Ортаңғы Верде үнді резервациясы атанды. Бұл екі резервация 1937 жылы біріктіріліп, федералды мойындалған Камп-Верде Явапай апачи ұлтын құрды. Бүгінде резервацияның аумағы төрт бөлек жерде орналасқан. Туризм тайпаның экономикасына зор үлес қосады. Олардың резервациясында Монтесума қамалы ұлттық ескерткіші сияқты маңызды тарихи орындар сақталған. Явапай апачи ұлты – екі тарихи жағынан ерекшеленетін тайпалық топтың бірігуі: Явапе (Орталық Явапай), Випукепа (Випукапай) (Солтүстік-Шығыс Явапай) және Кевевкапай (Оңтүстік-Шығыс Явапай) тайпалары мен Тонто апачилері (Дилже’е апачилері), олардың әрқайсысы еуропалық шапқыншылыққа дейін Жоғарғы Верде өзенінің бойында қоныстанған. Тонто апачилері, өздерін Дилже’е деп атайды, солтүстік, шығыс және оңтүстік жерлерді пайдаланды, ал әртүрлі явапай топтары солтүстік, батыс және оңтүстік аймақтарды мекендеді. Олар Жоғарғы Вердеде біртіндеп араласып кетті.

Форт Макдауэлл Явапай резервациясы

Форт Макдауэлл Явапай ұлты Аризона штатының Марикопа округінде, Финикстен шамамен 20 миль қашықтықта орналасқан. 104 км² аумақты резервация 1903 жылы бұрынғы Форт Макдауэлл орнында президент Теодор Рузвельт бекітті. 1910 жылға қарай, Үндістер ісі жөніндегі басқарма аймақты дамыту және басқа мүдделерге су құқықтарын пайдалануға мүмкіндік беру үшін тұрғындарын көшіруге тырысты. Явапай өкілдерінің делегациясы Конгресс комитеті алдында осы әрекетке қарсы куәлік беріп, жеңіске жетті. Бүгінде тайпа құрамында 900 мүше бар, олардың 600-і резервацияда тұрады. Форт Макдауэлл резервациясындағы Гувевка'ба:я немесе Оңтүстік-Шығыс Явапайлары өздерін Аба:я ("Халық") деп атайды. Форт Макдауэлл халқының көп бөлігі Гувевка'ба:я Явапайларынан және басқа Явапай топтарынан тұрады.

Тонто апачи резервациясы

Тонто апачи резервациясы, Аризона штатының Пайсон қаласының оңтүстігінде орналасқан (апачи тілінде: Те го сук – «Сары судың орны» немесе «Сары жердің орны»), негізгі Дилже'е апачи тайпаларының бірі – «Сары ұсақ дақты судың халқының» атамекендік территориясында, 1972 жылы Феникстің солтүстік-шығысындағы Тонто ұлттық орман ішінде құрылды. Оның аумағы 85 акр (344 000 м²). Аризона штатындағы барлық резервациялардың арасындағы ең кішкентай жер көлеміне ие, ол 140 тайпа мүшесінің шамамен 100-іне қызмет етеді; олардың 110-ы тіркелген тайпа мүшелері. Резервация Гила округінің солтүстік-батысында, Пейсон қаласына жақын орналасқан, Феникстен солтүстік-шығысқа қарай 95 миль, ал Флагстаффтан оңтүстік-шығысқа қарай 100 миль қашықтықта жатыр. Тонто апачилері – еуропалықтар келгенге дейін Пайсон аймағында өмір сүрген Дилже'е апачилерінің тікелей ұрпақтары. Алғашқы резервация кезеңінде олар 1871 жылы Тонто және Випукепа (Солтүстік-шығыс Явапай) тайпалары үшін құрылған Камп-Вердеге жақын орналасқан үлкен Рио-Верде резервациясына көшірілді. АҚШ федералды үкіметі 1875 жылы резервацияны таратып, халықты Сан-Карлос резервациясына қоныс аударуға мәжбүр етті. 20 жылдық жер аударғаннан кейін, кейбір Тонто апачилері біртіндеп Пейсонға қайтып келді, бірақ ақ қоныс аударушылар олардың жерлерінің көп бөлігін иеленгенін көрді. Бүгінде оларға иеліктігіндегі жерге сенімділікпен иелену құқығын беру туралы заң қаралып жатыр. Алайда, Тонто апачилерінің көпшілігі Явапай одақтастарымен және туыстарымен бірге Камп-Верде резервациясына оралып, бүгінгі Явапай апачи тайпасын құруға шешім қабылдады.

Батыс апачтар резервациялары

1875 жылы күштеп көшірілуіне байланысты, қазіргі таңда кейбір Тонто апачилары басқа Батыс апачи топтары басымдылық танытатын екі резервацияда – Сан-Карлос апачилер резервациясында және Форт Апачилер резервациясында тұрып жатыр.