Кіріспе
Соқыр-саңыр адамдармен байланысу әдісі
Тактильдік қолмен сөйлесу – соқыр-саңыр адамдардың қолданатын кең таралған байланыс құралы. Ол қол тіліне немесе қолмен хабарласудың басқа да жүйесіне негізделген. "Тактильдік қолмен сөйлесу" – бұл байланыс тәсілі немесе ортасы, яғни қолмен сөйлесу (қол тілінің немесе кодтың қандай да бір түрін пайдалану) сезім арқылы. Ол қолмен сөйлейтін адам табиғи тілдің (мысалы, американдық қол тілі) тактильдік түрін, осындай визуальды қол тілінің өңделген түрін, қолмен кодталған тілдің өңделген түрін немесе басқа нәрсені қолданатынын көрсетпейді.
Түрлері
1970 жылға дейін көптеген саңырау және соқыр адамдар оқшау өмір сүрді. Мамандар бұл топқа көңіл бөлгеннен кейін, саңырау-соқырларға қолмен жазуға болатын әліпбилер жасау арқылы немесе естіген саңырау адамдар қолданатын ым тілдерін бейімдеу арқылы көмек көрсетуге тырысты. Мысалы, Хелен Келлер ұлттық орталығы, соқырлар мен көру қабілеті нашарларға арналған LightHouse және Алабама саңыраулар мен соқырлар институты. Саңырау-соқырлармен байланыс орнатудың бірнеше әдістері әзірленді, олардың ішінде:
Қол үстінде қолмен (кейде "қолмен қол қою" деп те аталады): Қабылдаушының қолы (қолы) белгіні білу үшін, белгі тілімен сөйлейтін адамның қолының үстіне жеңіл қойылады, осылайша жанасу және қозғалыс арқылы белгілерді сезінеді. Қол үстінде қолмен қолданылатын ым тілі көбінесе жергілікті ым тілінің сәл өзгертілген түрі болады; бұл әсіресе көру қабілетін жоғалтқаннан кейін ым тілін визуалды түрде үйренген адамдар үшін, мысалы, Ушер синдромы бар адамдар үшін тән. Сонымен қатар, қолданылатын ым тілі жергілікті ауызекі тілдің қолмен кодталған түрі (мысалы, қолмен ағылшын тілі) немесе екеуінің арасындағы аралық нүкте – байланыс тілі болуы мүмкін. Із кесу: Тыңдаушы белгілерді визуалды түрде қадағалауға көмектесу үшін қол қоюшының білегіне немесе қолының алдыңғы бөлігіне жеңіл қолады (тыңдаушы өзінің қолының орнын біледі және осылайша қол қозғалғанда оған назар аудара алады). "Із кесуді" қолданушының көру өрісі көбінесе шектеулі болады. Протактиль: Қол үстінде қолмен байланыс орнатуға ұқсас, протактиль қолдарға, білезікке, шынтаққа, қолға, жоғарғы арқаға және отырған кезде тізеге және санға қолданылатын белгілерді қамтиды. Саңырау-соқыр адамдардың өзі ойлап тапқан протактиль тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар эмоциялар мен қоршаған орта туралы ақпаратты жеткізеді. Тактильді саусақтап жазу: Сөздерді жазу үшін қолмен жазылатын әліпби түрі (қолмен жазылатын әліпбиді қараңыз), ол Энн Салливанның Хелен Келлермен байланыс құру әдісі болғандықтан, ең танымал болуы мүмкін. Әртүрлі қолмен жазылатын әліпбилер қолданылуы мүмкін, мысалы, бір қолмен ASL әліпбиі немесе Ұлыбританияда қолданылатын екі қолмен жазылатын әліпбилер. Бұл жағдайда тыңдаушы белгі тілімен сөйлейтін адамның қолына қолын қояды. Бұл әліпби АҚШ-та да сирек қолданылады. Lorm: 19 ғасырда саңырау-соқыр өнертапқыш және жазушы Иероним Лорм жасаған және бірнеше еуропалық елдерде қолданылатын қолмен сезіну әліпбиі. Іздер салу немесе "алақанға басу": Алушының алақанына немесе денесіне әріптерді (немесе пішіндерді) жүргізу. Үлкен әріптер жүйелі түрде жазылғанда "блок әліпбиі" немесе "спартан әліпбиі" деп аталады. Брайльмен жазу: Брайль ұяшығының алты нүктесін бейнелеу үшін алақанның алты нүктесін пайдалану. Немесе белгі тілімен сөйлейтін адам Брайль машинасымен (Перкинс Брайлер машинасына қараңыз) теріп отырғандай үстелге "жазуы" мүмкін, ал қабылдаушы қолын үстіне қояды. Бұл әдісте бірнеше қабылдаушы бір-бірінің үстіне орналаса алады, бірақ қарсы отырған қабылдаушы Брайль ұяшығын кері оқиды. Сонымен қатар, "иә" деп ишаралау немесе "жоқ" деп сүрту сияқты қарапайым жауап беру тәсілдері де болуы мүмкін. Жапонияда саңырау-соқыр әйел жасаған жүйе қолданылуда, ол жапон тілінің бес дауыстысын және бес негізгі дауыссыз дыбысын саусақтарында бейнелейді, онда белгі тілімен сөйлейтін адам үстелге "жазады", ал қабылдаушы "тыңдау" үшін қолын үстіне қояды (қосымша ақпарат алу үшін осы бетті қараңыз). Әсіресе, туа біткен саңырау және соқыр балалармен байланыс орнату қиын болды, олар табиғи (ауызекі немесе ым тілі) тілді үйрену мүмкіндігіне ие болмады. Төменде осы әрекеттердің кейбіреулері келтірілген. Коактивті белгі тілі: Жіберуші саңырау-соқыр адамның қолы мен қолын қозғап, оны белгі тілінің пішіндерін немесе саусақтап жазылған сөздерді жасауға бағыттайды. Бұл әдіс саңырау-соқыр балаларға белгі тілін үйрету үшін және зиякерлік қабілеті шектеулі адамдарға қолданылады. Денеге белгі тілі: Саңырау-соқыр адамның денесі белгіні аяқтау үшін басқа адаммен бірге қолданылады. Мысалы: иек, алақан, кеуде. Көбінесе зиякерлік қабілеті бұзылған адамдарда қолданылады.
Hand over hand (also known as 'hands on signing'): The receiver's hand(s) are placed lightly upon the back of the hands of the signer to read the signs through touch and movement. The sign language used in hand over hand signing is often a slightly modified version of the local sign language; this is especially the case when used by people who have learned to read sign visually before losing their vision as with Usher syndrome. The sign language used may also be a manually coded version of the local oral language (such as Signed English), or a mid way point between the two known as contact signing. Tracking: The listener lightly places their hand(s) on the wrists or forearms of the signer to help them track the signs visually (as the listener knows the location of their own hands and is thus able to focus on the signer's hand(s) as they move in space. The listener using 'tracking' typically has a limited field of vision). Protactile: Sharing some qualities with hand over hand signing, protactile involves the use of signs on the hands, wrist, elbow, arm, upper back, and when in a seated position, knees and the top of the thigh. Invented by deafblind people, protactile communicates not just words but also information about emotions and the environment. Tactile fingerspelling: A manual form of the alphabet in which words are spelled out (see manual alphabet) may be the best known as it was the method Anne Sullivan used to communicate with Helen Keller. Different manual alphabets may be used, such as the one handed ASL alphabet or the two handed manual alphabets used, for example, in Britain. Again, the listener places a hand over that of the signer. This alphabet is also rarely used in the United States. Lorm: A hand touch alphabet developed in the 19th century by deafblind inventor and novelist Hieronymus Lorm and used in several European countries. Tracing or 'print on palm': Tracing letters (or shapes) onto the palm or body of receiver. Capital letters produced in consistent ways are referred to as the 'block alphabet' or the 'spartan alphabet'. Braille signing: Using six spots on the palm to represent the six dots of a braille cell. Alternatively, the signer may 'type' onto a table as if using a braille typewriter (see Perkins Brailler) and the receiver will place their hands on top. This method can have multiple receivers on top of each other, however a receiver sitting opposite will be reading the braille cell backwards. Additionally, simple ways of responding, such as a tap for 'yes' or a rubbing motion for 'no', may be included. In Japan, a system developed by a deafblind woman is in use to represent the five vowels and five major consonants of the Japanese language on the fingers, where the signer 'types' onto a table and the receiver places their hands on top to 'listen' (see this page for more info). What was especially challenging was communicating with children or babies born deaf and blind who had not had an opportunity to learn a natural (spoken or signed) language. Below are listed some of these attempts. Co active signing: The sender moves and manipulates the hands and arms of the Deafblind person to form sign shapes, or fingerspelt words. This is often used with deafblind children to teach them signs, and with people with an intellectual disability. On body signing: The body of the person who is deafblind is used to complete the sign formation with another person. E. g.: chin, palm, chest. Often used with people who also have an intellectual disability.
Қоғамдық даму
Онжылдықтар өте келе, саңырау-соқыр адамдар тактильді тілдер пайда болатын қауымдастар құруға кірісті. Саңырау адамдар қауымда жиналғанда алғашқыда ойлап табылған сөйлеу тілінің түрлерін қолданды, содан кейін саңырау, көретін адамдардың өміріне сай келетін өздерінің табиғи тілдерін (яғни, қол тілдерін) жасады. Сол сияқты, саңырау-соқыр адамдар қауымдастарда алғаш қол тілінің өңделген түрлерін қолданды және қазір өздерінің табиғи тактильді тілдерін жасап жатыр. Көрнекі қол тілдерінің дамуы туралы мысалы, мыналарды қараңыз: Саңырауларға білім беру; Қол тілдерінің тізімі; Никарагуа қол тілі. Ең белсенді қауымдастардың бірі Вашингтон штатының Сиэтл аймағында орналасқан. Вашингтон штатының саңырау-соқыр азаматтары туралы ақпаратты қараңыз.
Көрнекі ым тілінің салыстыруы
Көрнекі және тактильді қол тілінің өзгешеліктері туралы мәліметтер аз. Дегенмен, зерттеулер олардың арасындағы айқын ерекшеліктерді көрсетеді. Қол үстінен қолға қол тілі жасағанда, саңыралардың қол тіліне тән "қолсыз элементтер" (мысалы, бет әлпеті) қабылданылмайды және оларды қолмен жасалған қосымша ақпаратпен алмастыру қажет. Саңыралардың қол тілінде жиі қолданылатын, бірақ тактильді қол тілінде жоқ қолсыз элементтерге сұрақ белгісі ретінде көтерілген қабау және жоққа шығару ретінде бас шайқау жатады. Тактильді қол тілі әдеттегі көрнекі қол тіліне қарағанда тар аумақта қолданылады. Денеге тиетін белгілер бейтарап кеңістікке жылжытылуы мүмкін. Көбінесе "қалыптан тыс" жерде (мысалы, аяқта) жасалатын басқа белгілер өзгертілуі мүмкін (әріптермен жазылуы немесе белгінің басқа түрі қолданылуы мүмкін). Кезек беру, сәлемдесу және қоштасу қағидалары да өзгеше. Гондурастың Бей аралдарындағы қол тілі – есту және көру қабілеттерінен айырылған адамдар арасында табиғи түрде пайда болған тілдің мысалы.
Тарих
1648 жылы Англияда Джон Булвер тактильдік қол белгілерімен байланыс жасауда шебер болған бір жұп туралы жазды: "Бізде басқа сезімдердің кемістігін немесе уақытша қабілетсіздігін толықтыруда қолдың ресмилігінің айқын мысалы бар. Эссекс графтығындағы Бернтвудтен шыққан, тапқыр джентльмен, Бэббингтон мырза, ауруға шалдыққаннан кейін естімей қалған, бірақ сөздерді сезінеді, тіпті саусағына көз салғандай, қараңғыда белгілерді көреді. Оның әйелі саусақ буындарына жасалған ерекше артрология немесе әліпби арқылы онымен өте жақсы әңгімелеседі. Оны түнде қолынан ұстап, онымен өте нақты сөйлей алады, себебі ол әріптер үшін тиген буындарды сезінеді, олар арқылы сөздер құралып, ол оның айтпақ ойын тез түсінеді. Осы мысалдар [осы жағдайға және саңырау, соқыр және тілсіз болған аббатқа, ол өзінің жалаңаш қолына жазылған жазуды түсінген] сізге өнердің кез келген шақыруына қолдың қаншалықты дайын екенін көрсетеді, кемшілікті толықтыруға және басқа барлық сезімдердің орнына келуге, адам үшін ең адал сезім ретінде, оның негізін қалаушысы және барлық сезімдерге жалпы өкілі ретінде қызмет етеді."