Кіріспе

Футболшы Тоирдхелбах Мор Уа Кончобаир (Ескі жазуы: Tairrdelbach Mór Ua Conchobair; 1088 – 1156) ағылшыншасы Турлуг Мор О'Коннор, Коннахт королі (1106–1156) және Ирландияның Жоғары королі (шамамен 1120–1156) болды.

Отбасылық тарихы және ерте өмір

Тоирдельбах 1088 жылы дүниеге келді. Ол Руайдри на Сайде Буйде (1118 жылы қайтыс болған) ең кіші ұлы, ал анасы Мор, Тоирдельбах Уа Брианның қызы (1009–14 шілде 1086). Сондықтан, анасының тарапынан оның бес атасы Брайан Бору болды. Оның ағалары Ниалл (1093 жылы қаза тапқан), Тадк (1097 жылы қаза тапқан), Конхобар (1103 жылы өлтірілген) және Коннахт патшасы Домналь (1106 жылы тақтан алынған) болды. Кем дегенде бір әпкесі болған, ол Луин Коннахттан шыққан Дубхчобхлейл Бин Уа Эгра (1131 жылы қайтыс болған). Руайдри төрт немесе одан да көп әйелге үйленген. Тигернахтың жылнамасына сәйкес, Тоирдельбахтың анасы оның туған жылы қайтыс болған, бұл оның дүниеге келуі қиын болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1092 жылы король Руайдри Флайтберта Уа Флайтбертадан соқыр болды, бұл оқиға Коннахтты Манстердің Дал гКайс тайпасының билігіне өткізді, оны Тайрделбахтың анасының ағасы, Ирландияның Жоғары Королі Мюрчертах Уа Бриан басқарды. Ол, мүмкін, Тайрделбахты өзіне алып, Коннахт патшасы болатын күнге дайындады. (471-бет, MIAE 2005)

Дегенмен, бұл 1106 жылға дейін болған жоқ; сол уақытқа дейін Коннахт Уи Конхобаир, Брейфненің Уи Руайрк тайпалары, сондай-ақ Уи Бриун мен Сиол Мурейдайг тайпаларының кішігірім отбасылары, оның ішінде ұзақ уақыттан бері көшіп кеткен Уи Фиакрах Айне арасындағы азаматтық соғыстың ұзақ кезеңін бастан өткерді. Тайрделбахтың ағалары Тадк пен Домналь әр түрлі уақытта патшалыққа ие болды, бірақ Мюрчертах Уа Брианның қолдауына мұқтаж болды.

Ерте билік

1106 жылы он сегіз жасар Тайрделбах өзінің ағасы Домналды Коннахт патшалығынан шеттетуге Уа Брианның қолдауын алды. "Тайрделбах Уа Брианмен одақтастығын сақтап, 1109 жылы Жоғарғы патшаға Брейфнелік Уи Руариктерге қарсы күресте көмек үшін әскер жіберді. Бірақ ол Солтүстік Ирландияның патшасы, Уи Неиллдің (1121 ж. қайтыс болған) Домналь Мак Локлан сияқты қарсыластарынан өз патшалығын қорғауға дайын болды". 1110 жылы Мак Локлан Коннахтқа шабуыл жасап, мал мен тұтқындарды айдап әкетті. Бұл шабуыл Тайрделбахты алаңдатса да, ол Конмайк және Брейфнеге қарсы шабуылдап, әлсіз емес екенін көрсетті; ол Маг Нада оларды жеңді, бірақ оның әскері Маг Бренаирде Брейфнеліктерден жеңіліске ұшырады. Келесі жылы, 1111 жылы ол Солтүстік Уи Неиллге шабуыл жасап, Тир Чонаиллдағы Термонн Дабеок қаласын тонады және қазіргі Ферманаг округін Лох-Эрнеге дейін қиратты. Алайда, Тайрделбах Коннахт патшалығын тартып алған ағасы Домнал Коннахтта қалып, патшалық тағына таласқанмен, бірнеше жылдан кейін, 1114 жылы Тайрделбах оны Мюнстерге қуғынға жіберді. Бір жыл өткен соң, 1115 жылы Ат-Бода оның үстемдігіне наразы болған ақсүйектер оны өлтіруге тырысты, бірақ олар сәтсіз болды. Оның билігінің алғашқы жылдарының көп бөлігі Мюнстерде өткенімен, ол басқа да науқандарға қатысты. 1115 жылы оның әйелі, Мет патшалығының королі Орлайт қайтыс болды, бұл Тайрделбах пен Муршад Иа Маэль Сехнаилл, Мет патшасы арасындағы одақты үзіп жіберді. Тайрделбах олардың күштерін құрлықта да, Шаннон өзенінде де жеңіп, Метті бағындырды. Кейіннен ол Коннахт ақсүйегінің әйелі Кейлеах Деге, Уа Эйдиннің қызына үйленді, ол болашақ Жоғарғы патша Ройдри Уа Кончобэйрдің анасы, Тайрделбахтың ұлы болды. 1115 жылдың соңында ол Клонмакоазадағы монастырьдағы шіркеуге ішу мүйізі мен тостаған сияқты сыйлықтар берді. Тайрделбах саяси мансабында және Жоғарғы патша ретінде «бөліп биле» тактикасын қолданды. Бұл бірнеше жағдайда көрінді, ең бастысы – Мюнстерді бөлу, ол сол кезде Уа Бриан (О'Брайен әулеті) билігінде болған Ирландиядағы ең қуатты патшалық болды және Брайан Бору қайтыс болғаннан бері бір ғасырдан астам уақыт бойы Жоғарғы патшалықты бақылап келді.

Мюнстердегі бөліну және соғыс

1114 жылы Тоирдельбах Манстер корольдігіндегі саяси дағдарысты пайдаланды. Ол кезде оның ағасы, Мюрчертеи Уа Бриан, Мюнстер королі және Ирландияның жоғары королі, бұрын Тоирдельбахты Коннахтта билік еткен кезде жиі қолдап келген және корольдікті ағасынан алу үшін оны қолдаған адам, "жанқиярлыққа дейін әлсіреп" қалған еді. Осы кезде Мюрчертеидің інісі Диармуид патшалық билікті басып алып, Мюрчертеиді елден қуды. Ол сондай-ақ, шығыс Коннахттағы елді мекендерді сумен қамтамасыз ету үшін алты мильге созылған канал салды. Ол Сук өзенін сарайдың айналысына және жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға бұрды. Бұл каналдың басталуы қазіргі Баллинаслоу қаласының жанынан болған болуы мүмкін, ол кейіннен өзенге салынған. Тоирдельбахтың жиі қолданған саяси стратегиясы – туыстарын немесе адал ақсүйектерді қалалардың, қалалардың және басқа да кішігірім аймақтардың немесе патшалықтардың билеушілері немесе губернаторлары етіп тағайындау болды. Бұл оған елдегі барлық аймақты бақылауда ұстауға және өзіне қарсы көтерілістер мен одақтарды болдырмауға мүмкіндік берді. Солтүстік Уи Нейл Ольстер провинциясына жасалған шабуылдардан алаңдап, О'Доннеллдерге көмек көрсетуге шешім қабылдады. Ui Néill әулетінің Cenel Eoghain тармағының мүшесі болған Muircherteach Mac Lochlainn (кейіннен Тоирдельбахтың орнын Ирландияның жоғары короліне алмастыратын), қазіргі Хебридтер мен Шотландияның Батыс аралдарындағы аралдардың норвегиялық корольдігінде тұратын викингтік норвегиялық гаелдердің көмегін сұрауға шешім қабылдады. Норвегиялық гаелдер шебер теңізшілер болған және үлкен, дамыған теңіз күштеріне ие болған. Мак-Лохлан Тоирдельбахтың флотын жеңу үшін көмек сұраған өкілін жіберді, олар оған көмекке келісті. Викингтер Мак Сселлинг басшылығымен Шотландияның батысынан шығып, екі флот Инишовен түбегінің жанында шайқасты. Төрт шеңбердің жылнамасында айтылғандай, шайқас таңертеңнен кешке дейін жалғасты. Жылнамада шайқастың "қайратты және атойлы" болғаны, "үлкен құрбандықтар" болғаны және жоғары корольдің көптеген теңізшілері қаза тапқаны жазылған. Алайда, ирландтық флот жеңіске жетіп, норвегиялық гаелдер талқандалды. Олардың көпшілігі кемеден секіріп, ирландтық флотқа тұтқынға түсті. Норвегиялық командир Мак Сселлинг шайқаста тісін жоғалтты, бірақ аман қалды. Дегенмен, жоғары корольдің әскерлерінің ауыр шығындары оның солтүстіктегі билігін әлсіреткен сияқты, және Мак Локлен Уа Кончобхейрге жоғары корольдік тақты алу үшін көбірек қысым жасауға мүмкіндік берді.

Өлім және мұра

Тоирдельбах Уа Кончобхайр 1156 жылы қайтыс болды. Оның билігі 50 жылға созылып, сол кезге дейін Ирландия мен Еуропадағы ең ұзақ билегендердің бірі болды. Оның орнын бұрынғы Танайсте болған ұлы Руадри мак Тайрделбах Уа Кончобайр иеленді. Ирландияның Жоғарғы патшасы ретінде оның орнын Солтүстік Уи Нейлден шыққан Мюрчертеич мак Локлан басты, ол 1166 жылы өз ақсүйектерінің қолынан қаза тапқанға дейін он жыл билік етті. Алғашқыда ол өзінің билігінде қайта жаңартқан Конг аббаттығында жерленді. Бірақ кейіннен Клонмакаозада жерленді, онда Уа Кончобхайр әулетінің көптеген мүшелері мәңгілікке қалды. Тоирдельбахтың реформалары, жетістіктері және Ирландиядағы әскери шеберлігі оның атасы Брайан Борудан бері Ирландияның ең ұлы патшасы есебінде көп жылдар бойы есте қалды. Тоирдельбахтың жиырма ұлының бірі – Руадри, әкесіне қарсы көтерілгеніне қарамастан, Мюрчертеич мак Локланның қайтысынан кейін Ирландияның Жоғарғы патшасы болды. Ол 1166 жылы ешқандай қарсылықсыз Ирландияның Жоғарғы Королі атанды және Дублинде таж кигізілді. Ол 1166-1169 жылдар аралығында билігінде салыстырмалы бейбітшілікке ие болды, алайда 1169 жылы Ирландияға ағылшын-нормандық шапқыншылық болғанда ел қайтадан қақтығысқа ұшырады. Бұл Англиямен, кейіннен Ұлыбританиямен 800 жылға созылған соғыс пен саяси шиеленістің бастауы болды.