Кіріспе

Испан драматургі Тельез (1583–1648) Мадрид метро станциясы. Габриэль Тельез (24 наурыз 1583 – 20 ақпан 1648), сондай-ақ Тирсо де Молина деп белгілі, испан барокко драматургы, ақын және рим-католик монахы. Ол ең алдымен «Севильялық алдаушы» және «Тас қонақ» пьесаларын жазғанымен танымал, осы пьесадан Дон Жуан кейіпкері пайда болған. Оның туындыларында әйел басты рөлдер де кездеседі, сонымен қатар сексуалдық мәселелерді зерттейді.

Өмір және мансап

Габриэль Телез Мадридте дүниеге келді. Ол Алькала-де-Энарес қаласында білім алды. 4 қарашада 1600 жылы ол Мейірімді Марияның қайыршылық орденіне қосылды және 1601 жылғы 21 қаңтарда Испанияның Гвадалахара қаласындағы Сан-Антолин монастырына кірді. 1610 жылға дейін ол дін қызметкеріне тоғыстырылды. Ол он жыл бойы пьесалар жазып жүргенде, 1615 жылы Батыс Үндістанға миссиямен жіберілді, нәтижесінде 1616 жылдан 1618 жылға дейін Санто-Домингода тұрды. 1618 жылы Еуропаға оралғаннан кейін ол Мадридтегі Мерседерия монастырында тұрып, Мадридтегі Поэтикалық академияның жұмысына қатысты, әдеби турнирлерге қатысып, сахнаға пьесалар жазды. Оның алғашқы жарияланған еңбегі, толық емес «Cigarrales de Toledo» (1621 жылы лицензияланған, бірақ 1624 жылға дейін жарияланбаған туынды) – қысқа әңгімелер, повестьтер, өлеңдер және үш пьесадан тұратын жинақ. Повестьтердің бірі – «Los tres maridos burlados», мүмкін, Франческо Чиеко да Феррараның «Мамбриано» туындысынан алынған, ал «El vergonzoso en palacio» атты пьесасы зиялылығы мен шеберлігімен ерекшеленеді. «Сигаралес де Толедо» алғы сөзінде Тирсо де Молина үш жүз пьеса жазғаны айтылады. Ол «Сигаралес де Толедо» еңбегінде культеринизмге қарсы шықты және «Amar por arte mayor» және «La celosa de si misma» сияқты туындыларында оған қарсы шабуыл жасап, жауларын тудырды. Оның кейбір туындыларының мәнері бәсекелестерін 1625 жылы Кастилия кеңесіне оны қоғамдық моральды бұзушы деп шағымдануға итерді. Оған қарсы заңдық шаралар қолданылмаса да, жеке түрде сөгіс алған болуы мүмкін. 1626 жылы оны Саламанкаға ауыстыру орынды деп есептелді, сондықтан Тирсо де Молина енді сахнаға пьеса жазбауға бекініп, Мадридтен кетті. Оның бір пьесасы – «Сан-Хуан бақшасы» 1626 жылы жазылған деп саналады, бірақ оны Мадридтен кеткеннен кейін жаза бастағанына дәлел жоқ, және ол сегіз жыл бойы жазбаған болуы мүмкін. Ол театрға деген қызығушылығын жоғалтпады, драмалық туындыларының бірінші бөлігі ретінде он екі өкілді пьеса жариялады (1626). Сонымен қатар, ол өз орденінің атынан жұмыс істеді, нәтижесінде 1626 жылы Трухильодағы монастырьдың басшысы болды, кейін теология бойынша оқырман және жалпы анықтама беруші лауазымдарына сайланды, ал 1632 жылдың мамыр айында Мейірім орденінің хроникашысы болып тағайындалды. Оның «Deleitar aprovechando» (1635) еңбегі «Cigarrales de Toledo» туындысымен сабақтас; осы әңгімелер, өлеңдер мен пьесалар жинағының жалғасы уәделенген, бірақ «Cigarrales de Toledo» сияқты, жалғасы ешқашан жарияланбады. Он екі пьесасы 1634 жылы жарық көрген драмалық туындыларының үшінші бөлігін құрайды; пьесалардың редакторы ретінде жазушының жүрегі жақын туысы Франсиско Лукас де Авила аталды, бірақ Авила өзінің псевдонімі болуы мүмкін. Пьесалардың екінші бөлімі (1635), басып шығару шығындарын Сент-Жером бауырластығы төлеген, Тирсо де Молинаның төрт пьесасын және оның Хуан Руис де Аларкон сияқты басқа драматургтермен бірлесіп жазған сегіз пьесасын қамтиды; алайда, Тирсо де Молина жазған бөлігі басым болды. Оның драмалық туындыларының төртінші және бесінші жинақтарында (1635 және 1636) әрқайсысында он екі пьеса бар; осы бес томның жылдам жариялануы автордың өзінің туындыларының бір бөлігін жойылудан сақтауға тырысқанын көрсетеді, ал соңғы төрт томның атау беттерінде оның жүрегі жақын туысының аты көрсетілуі билікпен қақтығыстан қашуға ұмтылысын білдіреді. Драмалық туындылардың алтыншы томы, комедиялардан тұратын, жариялауға дайын тұрды, бірақ жоба тоқтатылды. Драмалық шығармашылық Тирсоның шағын демалысының бір бөлігі болуы мүмкін, өйткені оның жасы ұлғайған сайын, оның драматург ретіндегі белсенді мансабы екі жыл бұрын аяқталғандығына қарамастан, 1638 жылғы 8 наурызда «Las quinas de Portugal» автографының көшірмесі жасалғанынан көрінеді. Ол басқа міндеттермен айналысты. Өзінің орденінің ресми хроникашысы ретінде ол 1639 жылғы 24 желтоқсанға дейін оны толтырған және 1973 жылға дейін жарияланбаған «Historia de la Merced» (өзінің діни орденінің тарихы) жинағын құрастырды. Пьесалардың төртінші бөлігіне бағыштама қабылдаған және баспа шығындарын көтеруге көмектескен граф де Састагоға құрмет ретінде Тирсо де Молина 1640 жылы «Genealogía de la casa de Sastago» еңбегін құрастырды, бірақ осы генеалогиялық жұмыстың авторлығы күмәнді. 1645 жылғы 29 қыркүйекте Тирсо де Молина Сориядағы монастырьдың басшысы болды, ол сол жерде қайтыс болды.

Мұра

Соңғы ғасырда ғана оның өмірін зерттеп, сипаттау мүмкін болды, ал оның пьесаларының тек бір бөлігі ғана сақталған. Оның қазірге дейін сақталған ең ерте шығармалары 1605 жылы жазылған; 1624 жылы ол үш жүз пьеса жазса, 1634 жылы соңғы жиырма жылда төрт жүз пьеса жазғанын мәлімдеді. Дегенмен, оның қазіргі уақытта сексеннен астам пьесасы ғана бар. Тирсо де Молина «Севильялық алаяқ және тас қонақ» пьесасының авторы ретінде танымал, осы шығармада Дон Хуан алғаш рет сахнада көрсетілген. Бірақ, оған тағы басқа шығармалардың дұрыс жатқызылғандығы күмәнді, мысалы, Фернандо Канталапидра мен Альфредо Родригес сияқты ғалымдардың пікірінше, «Эль Бурладор де Севилья» және «Эль Кондендадо пор десконфиадо» пьесаларын Андрес де Клармонте жазған болуы мүмкін. Оның шығармалары түрлі жанрлар мен сюжеттерді қамтиды. «Эль Кондендадо пор десконфиадо» философиялық мәселені көрсетеді, ал «Prudence in Woman» тарихи интерпретация болып табылады. «Аверигуэло Варгас» және «Ла виллана де Вальекас» (Вальекастың шаруа қызы) әйел персонаждар туралы айтады. Оның беделі тірілігінде Пиреней тауларынан тысқары елдерге де тараған болуы мүмкін, себебі Джеймс Ширлидің «Мүмкіндік» пьесасы «El Castigo del penséque» шығармасынан алынған. Алайда, оның есімі XVIII ғасырдың соңына дейін ұмытылып, тек Дионисио Солис, содан кейін Хуан Карретеро оның кейбір пьесаларын қайта жариялағаннан кейін ғана еске түсті. Оның атақтың шары 1839-1842 жылдар аралығында болды, осы кезде Хуан Эухенио Харценбуш оның пьесаларының толық емес жинағын жариялады. Қазір ол Испанияның ең ұлы драматургтерінің бірі ретінде мойындалған. 2012 жылы Тирсоның «Condenado por Desconfiado» пьесасы «Damned by Despair» деген атпен Лондондағы Оливье театрында Франк МакГиннестің жаңа қойылымында көрсетілді.