Кіріспе

Естонның көне өлкесі Уганди (лат. Ungannia немесе Ugaunia; төменгі немісше: Uggn) – Вортсярв көлі мен Псков көлінің батыс жағалауы арасындағы, Вайга, Мху, Нурмекунд, Сакала, Талава және Псков княздығымен шектесетін тәуелсіз өлке. Угандидің аумағы шамамен 3000 теріден тұратын. Уганди қазіргі Эстонияның Võru, Põlva және Тарту, Valga округтерінің жартысына, сондай-ақ Петсери округтеріне сәйкес келді. Өлке алғаш рет Ливониялық Генрихтің жазбаларында айтылған. Солтүстік крест жорықтарынан кейін ол Дорпат епископтығына айналды. Латвия тілінде Igaunija (Ugaunija – Угауния округінің латышша атауы) әлі күнге дейін Эстонияның қазіргі ұлттық атауы болып табылады. Уганди атауы "Ugaunia" атауын Отепьяға жақын Уандимэги төбесінің атымен байланыстырып қарастырылады. Басқа бір теория бойынша "Ugaunia" атауы славян тіліндегі "Ug" сөзінен шыққан болуы мүмкін, яғни "Оңтүстік" (мысалы, Югославия). Угандидің билік орталығы Отепья қаласындағы қазіргі Линнамяги төбесіндегі Отепья (угаун тілінде "айыңның басы"; Caput Ursi, Медвежья Голова) бекінісінде болған деп есептеледі. Бұл төбе, шындығында, аюдың басын еске түсіреді, ол угаундықтар үшін қасиетті жануар болған деп саналады. Угаундықтардың тағы бір маңызды бекінісі – Емайоги өзені (сөзбе-сөз "Ана өзені") жағасындағы Тарбату болды. Ол біздің заманымыздың 600 жылы шамасында қазіргі Тартудағы Туме төбесінің (Тумемеаги) шығысында салынған. Географиялық орнына байланысты Уганди әрқашан Шығыс славяндардың Чудестерге қарсы шабуылдарының күшіне тосқан, өйткені олар солтүстік-шығыс шекараларындағы фин халықтарын осылай атаған.

Тарих

1030 жылы Киев князі Ярослав I Даналық Чудтарға қарсы әскери науқан ұйымдастырды, оларды жеңіп, қазіргі Тартуда Юрьев бекінісін (сөзбе-сөз "Юрийдің" – Юрий Ярославтың христиан аты) құрды. Киевтің Тарту/Тарбату билігі 1061 жылға дейін 30 жылға созылды, және Ежелгі Шығыс славян жылнамаларында айтылғандай, Юрьевті Сосольдар (вероятно, саккалиандар, озелиандар немесе харионенттер) өртеп жіберген болуы мүмкін. Қазіргі эстон әдебиетінде Угауния провинциясы Уганди немесе Угала деп аталады. Латвия тілінде Эстония елі әлі күнге дейін Угаундықтардың есімімен Igaunija деп аталады. Эстония фольклорында угаундықтар (ugalased) – жау жауынгерлері мен қарақшылар. Мысалы, Вильяндиден келген халық әнінде угаундықтардың шабуыл жасауы мүмкін екендігіне байланысты егін жинау жұмыстарын тездетуді талап етеді. "Угалан" сөзі ауылдың қарапайым адамын қорлайтын сөз ретінде де қолданылады. Новгород Республикасы мен Псков княздігінің билеушілері 12 ғасырда угаундықтарға қарсы жиі шабуыл жасады, бірақ оларды бағындыра алмады. 1116 және 1193 жылдары Арыстан басындағы бекініс, 1134 және 1192 жылдары Тарбату жаулап алынды. Угаундықтар Псковке бірнеше рет шабуыл жасады. 13 ғасырдың басында жаңа, қуатты жау пайда болды. Неміс крестшілері Даугава өзенінің сағасында бекініп, жергілікті тайпаларды кеңейтіп, христиан дініне өткізе бастады. Угаундықтардың оңтүстік көршілері – латгалиялықтар (немесе латтар) крестшілерді дәстүрлі қарсыластарына қарсы одақтас деп санады. Угаундықтар жаңа көршілерімен бітімгершілікке қол жеткізуді қалаған, бірақ крестшілер алдын ала шарттарды қойды. Олар угаундықтардан бұрынғы оқиға үшін өтемақы төлеуді талап етті. Көп жыл бұрын ливондықтардың кеңесімен угаундықтар Даугава өзені бойында неміс саудагерлерінің керуенін тонап кеткен еді. 1207 жылы крестшілер Алабранд атты діни қызметкерді Угаунияға өтемақы талап етуге жіберді, бірақ жауап алмады. Келесі жылы латыштар мен тевтондық рыцарлар Угаунияға жаңа делегация жіберіп, угаундық елшілерімен бірге қайтып келді. Угаундықтарға христиан дінін қабылдап, немістер мен латыштардан ұрлағандарын қайтарып берген жағдайда "мәңгілік бейбітшілік" ұсынылды. Угаундықтар бұл ұсынысты қабылдамай, латыштарды "өте өткір найзалармен" қорқытып, кетіп қалды. Крестшілер мен латыштар угаундықтарға қарсы соғыс ашты. Олар Отепьяны өртеп, тұтқындар мен олжамен оралды. Угаундықтар мен саккалиандықтар латыштардың жерін басып алып, жауларын тірідей өртеп жіберді. Ливондықтар мен Рига епискобы бейбітшілік орнатуды қалады, сондықтан олар діни қызметкер Алабрандты келіссөздер жүргізу үшін Отепьяға жіберді. Алабранд угаундықтардың жиналысын пайдаланып, оларға христиан дінін уағыздады. Кейбір жалған тәңірге табынатын угаундықтар оның уағыздауының кесірінен оны өлтіргісі келді, бірақ епископтың хабаршысы ретінде оның мәртебесі оны қорғады. Угаундықтар Ливон крест жорығының жетекшісі Рига епискобымен келісім жасады. 1210 жылы Новгород князі Мстислав Смелый мен Владимир (князь полоцкий) Полацк князі угаундықтарға қарсы әскер жіберді. Олар Отепьяны қоршап алып, сегіз күн бойы соғысты. Қоршаудағылар азық-түлік пен судың тапшылығына ұшырап, бейбітшілік орнатуды сұрауға мәжбүр болды. Угаундықтар православиелік шомылдыру рәсімін қабылдап, 400 "ногата" маркасының құнын төлеуге мәжбүр болды. (Эстония тілінде ногат немесе нахад – тері). Сол жазда Отепьяның угаундықтары кресткерлер қолбасшысы Бертольд Венденге берілді. Угаундықтар латыш жерлерін басып алуды жалғастырды. Угаундықтар мен латыштар арасындағы соғыс он жыл бойы жалғасты. Угаун мен Летт руларының ақсақалдары арасында үлкен араздық болды. Угаундықтар 1215 жылы Трикатаның Таливалдисін тұтқындап, оны тірідей өртеп жібергенде, оның ұлдары өш алу үшін ұстаған барлық угаундықтарды тірідей өртеп жіберді. Олар угаундықтарды орманды жерлерін көрсетуге мәжбүрлеу үшін де азаптап жатты. Угаун провинцияларының барлығы өртеніп кеткеннен кейін тірі қалған адамдар Ригаға елшілерін жіберіп, бейбітшілік орнатуды өтінді және шомылдыру рәсімінен өтуді уәде етті. Олар неміс саудагерлерін тонағандардың бәрі өлтірілгенін айтты. Оларды шомылдыру рәсімінен өткізу үшін Отто және Питер Какувальда деген діни қызметкерлер жіберілді. Бұл туралы естіген Псков князі Владимир угаундықтарға шабуыл жасады. Угаундықтар мен неміс крестоносцы Отепьяны нығайтты және Псков пен Новгород жерлеріне шабуыл жасады. Содан кейін угаундықтар крестшілермен, ливондықтармен және латыштармен бірге Эстонияның жалған тәңірге табынатын провинциялары Жеравия мен Виронияға шабуыл жасады. Владимир Мстиславич (князь псковский) Псков князі Эстонияның барлық жеріне елшілер жіберіп, Отепьядағы немістер мен угаундықтарды қоршауға шақырды. Хариандар мен озелиандар келді, тіпті жаңадан шомылдырылған саккалиандар да келді. Новгородтықтар мен озелиандардың 20 000 сарбазы Отепьяға шабуыл жасағанда, угаундықтар крестшілермен бірге Новгород, Вирония және Воттарға шабуыл жасады. 1220 жылы угаундықтар немістерге қарсы көтерілді. Саккалиандықтар немістерді өлтірген қанды қылыштарды угаундықтарға Тарбату мен Отепьяға жіберді. Тарбатуда құдайларға арнап бұқа малын құрбан етуге немесе соншалықты семіз болған діни қызметкер Хартвигті құрбан етуге болады ма екенін лотерея арқылы шешті. Құдайға шүкір, лотерея бұқа малға түсті. Угаундықтар Новгородтықтармен жандасуды шешті. Псков, Новгород және Суздаль князьдары Угаунияға 20 000 сарбаз жіберді. Тарбату халқы оларға көптеген сыйлықтар берді, ал Отепья оларды құшақ жайып қарсы алды. Ресейліктер Угаундықтарды билеу үшін және олардан салық жинау үшін Вецеке атты князьді қалдырды. 1224 жылы крестшілер Эстонияның материк бөлігіндегі барлық провинцияларды қайта басып алды. Лотерея арқылы, Угаунияны басқару құқығы епископ Германн Бюксхеведенге берілді, ал Сакала орденге берілді. Отепья епископ Германнның билігіне қуанды, бірақ Тарбату әлі де Вецеке мен оның русьтіктерімен басқарылды. Бірақ сол жылы Тарбату басып алынды және оның барлық угаундық және русьтік қорғаушылары өлтірілді. Епископ Германн Отепья мен Тарбатуды нығайта бастады. Ол Тарбату/Дорпатты өз резиденциясы етіп таңдады. Епископ Германн мен оның угаундық поддандылары Новгородқа жиі шабуыл жасады және 1242 жылы Пейпус көліндегі шайқаста Александр Невский князінан жеңіліске ұшырады. Угауния кейіннен Дорпат епископтығы ретінде белгілі болды.