Кіріспе

Француз анархисі (1830–1905)

Луиза Мишель (lwiz miʃɛl; 29 мамыр 1830 – 9 қаңтар 1905) – мұғалім және Париж коммунасының маңызды тұлғасы. Жаңа Каледонияға сот айдауынан кейін анархизмді қабылдады. Францияға оралған соң, ол маңызды француз анархисі ретінде көзге түсіп, Еуропа бойынша лекциялық сапарлар жасады. Журналист Брайан Доэрти оны "француз анархиясының бикесі" деп атады. Оның 1883 жылғы наурыз айында Парижде өткен демонстрацияда қара туды қолдануы, кейін анархиялық қара ту ретінде белгілі болған алғашқы жағдай болды.

Ерте өмір

Луиза Мишель 1830 жылдың 29 мамырында қызметші Марианна Мишельдің және үй иесінің ұлы Лоран Демахистің заңды емес қызы ретінде дүниеге келді. Ол Францияның солтүстік-шығысында әкесінің ата-анасы Шарлотта мен Шарль Этьен Демахиспен өсті. Балалық шағы Вронкур шатосында өтті және ол либералды біліммен қамтылды. Ата-анасы қайтыс болғаннан кейін ол мұғалімдік білімін аяқтады және ауылдарда жұмыс істеді.

Карьерасы мен белсенділігі

1865 жылы Мишель Парижде заманауи және прогрессивті әдістерімен танымал болған мектеп ашты. Мишель танымал француз романтигі Виктор Гюгомен хат алысып, өлеңдер жазуды бастады. Ол Париждің радикалды саясатына қатысты, оның жақтастарының арасында Огюст Бланки, Жюль Валлес және Теофил Ферре болды. 1869 жылы Андре Лео әйелдердің азаматтық құқықтарын талап ету қоғамын (Société pour la Revendication des Droits Civils de la Femme) жариялады. Топ мүшелерінің арасында Мишель, Пауль Минк, Элиска Винсент, Эли Реклус және оның әйелі Ноэмия, мадам Жюль Симон, Каролина де Барроу және Мария Дераисмес болды. Пікірлердің алуандығына байланысты, топ қыздардың білімін жақсарту мәселесіне назар аударуды шешті. «Әйелдер құқығын талап ету» (Revendication des Droits de la Femme) деп белгілі болған бұл топ «Ерлер мен әйелдер жұмысшыларының кооперативтік қоғамы» (Société Coopérative des Ouvriers et Ouvrières)мен тығыз байланыста болды. 1869 жылдың шілдесіндегі «Әйелдер құқығын талап ету» манифестіне белсенді кооператив мүшелерінің әйелдері қол қойды. Манифестті Софи Доктриналь да қолдады, ол кейіннен Париж коммунасында Мишельдің жақын серіктесі болатын, «Азамат Пуариер» (Citoyenne Poirier) деген атпен қол қойды. 1870 жылдың қаңтар айында Мишель мен Лео Виктор Ноардың жерлеу рәсіміне қатысты. Мишель Ноардың өлімінің империяны құлату үшін пайдаланбағанына көңілі қалды. 1870 жылдың қарашасында Париж қамалған кезде Лео лекциясында: «Бұл біздің саясатпен айналысу мәселесі емес, біз адамбыз, осыдан басқа ештеңе емес» деді.

Париж коммунасы

Қамауда болған кезде Мишель Ұлттық гвардия қатарына қосылды. Париж Коммунасы жарияланғанда ол Монмартр әйелдерінің күзет комитетінің төрайымы болып сайланды. 1871 жылғы сәуірде ол француз үкіметіне қарсы қарулы күреске белсенді түрде қатысты. Оның жары Теофил Ферре Коммунаның және оның Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің жетекші мүшесі болды. Ферре Париж архиепископы Жорж Дарбойды атқызуға бұйрық берді. Мишель Ферре мен Рауль Риго сияқты Париж Коммунасының ең белсенді мүшелерімен бірге болды. Дегенмен, Ферре мен Риго оны француз ұлттық үкіметінің басшысы Адольф Тьерді өлтіру жоспарынан бас тартуға көндірді. Оның орнына Мишель «Қанды апта» кезінде, Коммунаны аяқтаған шайқаста Монмартрдың 61-ші батальонымен бірге күресті және жедел жәрдем станцияларын ұйымдастырды. Кейін ол естеліктерінде: «Иә, мен жабайымын, маған оқ жарысының иісі ұнайды, ауада ұшып кететін жүзімшардың дыбысы ұнайды, бірақ ең бастысы – мен революцияға адалмын» деп жазды. 24 мамырда ол анасын түрмеге қамаудан құтқару үшін француз армиясына қарсы бас иді. Мишель белсенді революцияны идеологиялық тұрғыдан қорғап, былай деді: «Мен төбеден түстім, пальтоымның астына мылтығымды жасырып, «Дүрлігің! Біздің өліміміз Парижді азат етеді!» деп айғайладым». Ол былай ойлады: «Шындығында, әйелдер көтеріліске бейім болуы мүмкін. Біз билікке қатысты ерлерден ешқайсымыз жақсырақ емеспіз, бірақ билік әлі де бізді бұзбады». Мишель естеліктерінде революциялық үкіметтің шындығы әйелдерге қарсы дискриминацияны жоюға деген ниетін күшейтті деп мойындады. Ол ер жолдастарының көзқарасы туралы: «Коммуна кезінде ұлттық гвардияшы немесе солдатпен бірге әйелмен күресуге күтпеген жерге қанша рет бардым?» деп жазды. Ол жолдастарын «ерлер мен әйелдер барлық адамзат құқықтарын жеңгеннен кейін әйелдер құқықтары үшін күреске қатысуға» шақырды. 1871 жылдың желтоқсан айында Мишель «Қанды апта» кезінде тұтқындалған мыңдаған тұтқындармен бірге әскери сотқа берілді. Оған үкіметті құлатуға тырысу, азаматтарды қарулануға шақыру, өзі қару қолдану және әскери форма кию сияқты айыптар тағылды. Ол сотталушыларға өлім жазасын беруге батыл шақырды: «Еркіндік үшін соққан әрбір жүрек тек бір оқтан басқа ештеңеге лайық емес сияқты, мен де өзімдікіні талап етемін!» Мишель жазалау ретінде жер аударылды. Кейбір дереккөздер Париж Коммунасының 20 000 қорғаушысы жазаланғанын, бірақ басқа дереккөздер бұл санды күмәндандырады. Француз марксистік тарихшысы Жак Ружери бұл санды шамамен 10 000 деп есептейді. Мишель Коммунаны қолдаған 1 169 адамның бірі болды, олар депортацияға кесілді.

Депортация

Жиырма ай түрмеде өткеннен кейін Мишель 1873 жылғы 8 тамызда "Виржиния" кемесіне мінгізіліп, Жаңа Каледонияға жер аударылды, ол жерге төрт айдан соң жетті. Кемеде жүргенде, ол өмір бойына досы болған белгілі polemist Анри Рошфортпен танысты. Сонымен қатар, ол коммунада белсенді болған тағы бір тұлға, Натали Лемельмен де танысты. Осы соңғы байланыс Луизаның анархист болуына әкелді. Ол Жаңа Каледонияда жеті жыл тұрып, жергілікті канак халқымен достық қарым-қатынас орнатты. Канак аңыздарына, космологиясына және тілдеріне, әсіресе бичелама креол тіліне қызығушылық танытып, канактармен жасаған достығы арқылы канак мәдениетін зерттеді. Ол канактарға француз тілін үйретті және 1878 жылғы канак көтерілісінде олардың жағын алды. Келесі жылы ол Ноумеяда жер аударылғандардың балаларына мұғалім болуға рұқсат алды – олардың арасында Шейх Мокрани көтерілісінен (1871) келген көптеген алжирлік кабилдер ("Тынық мұхиты кабилдері") болды.

Францияға оралу

1880 жылы Париж коммунасына қатысқандарға кешірім жасалды. Мишель Парижге қайтып келгенде, оның революциялық ынтасы бұрынғысынша сақталды. Ол 1880 жылдың 21 қарашасында халық алдында сөз сөйлеп, Еуропада революциялық қызметін жалғастырды, 1881 жылы Лондонда өткен анархистік конгресске қатысты, онда ол демонстрацияларға жетекшілік етіп, көптеген адамдарға сөз сөйледі. Лондонда болғанда ол Панкхерсттердің Рассел-сквердегі үйіндегі жиналыстарға қатысып, жас Сильвия Панкхерстке ерекше әсер етті. Францияда ол Шарль Малато және Виктор Анри Рошфортпен бірге Жаңа Каледонияға жер аударылған алжирліктерге де кешірім жасау үшін сәтті күрес жүргізді. 1883 жылдың наурыз айында Мишель мен Эмиль Пуже жұмыссыз жұмысшылардың демонстрациясын ұйымдастырды. Соңынан болған тәртіпсіздікте Мишель жетекшілік еткен 500 демонстрант үш нан пісіретін дүкенді тонап, "Нан, жұмыс немесе өлім!" деп ұран салды. Дәлелдерге сүйенсек, Мишель бұл демонстрацияны қара тумен бастап кеткен, ол анархизмнің символына айналды. Бұл анархистік қара тудың тұңғыш рет қолданылуы болды. Мишель тәртіпсіздіктегі әрекеттері үшін сотталды және сотта өзінің анархистік принциптерін ашық қорғады. Ол тонауға итермелегені үшін алты жылға жеке камерада жазаға кесілді. Мишель қарсылық танытты. Оның пікірінше, адамзаттың болашағы қауіпте, "пайдаланушы да, пайдаланылушы да жоқ" болатын жаңа әлем керек еді. Мишель 1886 жылы Кропоткин және басқа да белгілі анархистермен бірге босатылды.

Шөжір және баяндамалық турлар

1890 жылы ол қайтадан тұтқындалды. Оны психиатриялық ауруханаға жатқызуға тырысқаннан кейін ол Лондонға көшті. Мишель Лондонда бес жыл тұрды. Ол мектеп ашып, еуропалық анархисттік эмигранттар ортасында араласты. Оның саяси бежендердің балалары үшін арналған Халықаралық Анархистік мектебі 1890 жылы Фицрой алаңының 19-шы үйінде ашылды. Оқыту либертариандық педагог Пол Робиннің идеяларымен ықпалданды және Михаил Бакуниннің білім беру принциптерін іске асырды, ғылыми және рационалды әдістерге баса назар аударды. Мишель балалардың бойында адамгершілік пен әділеттілік принциптерін дамытуды мақсат етті. Мұғалімдердің арасында Викторина Руши Брохер сияқты қуғынға ұшыраған анархистер, сондай-ақ Рейчел Макмиллан және Агнес Генри сияқты прогрессивті педагогтар болды. 1892 жылы мектеп жабылды, себебі жертөледен жарылғыш заттар табылған. (Walsall анархистеріне қараңыз.) Кейіннен жарылғыш заттарды арнайы бөлімнің жеделқызыметкері, мектепте көмекші болып жұмыс істеген Огюст Кулон орнатқаны белгілі болды. Мишель көптеген ағылшын тілді басылымдарға үлес қосты. Мишельдің кейбір жазбаларын ақын Луиза Сара Бевингтон ағылшын тіліне аударды. Мишельдің жарияланған еңбектерін испан тіліне анархист Соледад Густаво аударды. Испан анархисті және жұмысшылар құқықтары үшін күрескен Тереза Клармонт «Испаниялық Луиза Мишель» деп аталды. Ол кезде Мишель Еуропа бойынша гастрольдік сапарлар жасап, мыңдаған адамдар алдында сөз сөйлейтін танымал спикерге айналды. 1895 жылы Себастьен Форе мен Мишель француз анархистік журналы «Le Libertaire» (Азатшыл) журналын құрды, қазір «Le Monde Libertaire» (Азат әлем) деп аталады. Сол жылы Мишель Лондондағы анархистік конференцияда Эмма Голдманмен кездесті, олар екеуі де сөз сөйледі. Жас Голдман Мишельге қатты әсер етті, оның «әлеуметтік инстинктінің ерекше дамыған» деп санайды. Мишельдің өміріндегі қиын жағдайларға сілтеме жасай отырып, Голдман «Анархистер жағдайлардың түбегейлі бұрыс болуын талап етеді, егер адамның инстинкттері бір-бірінің есебінен осындай деңгейге жетсе» деді. Мишель 1895 жылы Францияға оралды. 1896 жылы «Неліктен мен анархистпін» деген мақаласында Мишель «Анархия мәңгілік қайғы-қасіретті жаңадан бастамайды. Адамзат үмітсіздік күресінде одан шығу үшін оған жабысады» деді. 1904 жылы Мишель француз Алжиріне конференциялық сапарға шықты. Мишель отаршылдыққа қарсы күрескен Изабел Эберхардтпен кездесуі жоспарланған, бірақ Эберхардт Мишель Алжирге келгенге дейін қайтыс болды.

Өлім

Мишель 1905 жылдың 10 қаңтарында Марсельде пневмониядан қайтыс болды. Оның Париждегі жерлеу рәсіміне 100 мыңнан астам адам қатысты. Мишельдің қабірі Париждің Левальуа-Перре қалашығындағы зиратта орналасқан. Қабірге қоғам күтім жасап тұрады. Осы зиратта оның досы және бірге коммунарлық қозғалысқа қатысқан Теофил Ферре де жерленген.

Саяси теория

Мишель бірде: "Біз партияда провокатор агенттерін жақсы көреміз, өйткені олар әрқашан ең революциялық ұсыныстарды ұсынады" деп әзілдеген. Мишельдің саяси идеялары өмір бойы дамыды. Бір кездері прогрестік идеалдарға ие болған мұғалім болған ол, белсенділігінің арқасында революциялық социализмді қабылдады, бірақ сәтсіз революцияның тәжірибесі оны радикалды анархистке айналдырды. Оның саяси теориясы бейбіт реформадан күшті революцияға дейін өркендеді, себебі ол қазіргі қоғамды жаңа теңдік дәуірінің пайда болуы үшін толығымен жою керек деп сенді. Түрмеде және Жаңа Каледониядағы француз жазалау колониясында өткізген көп жылдар оның көзқарасын өзгертуге ықпал етті. Мишельдің саяси теориясы француз төңкерісінен кейін пайда болды, одан кейін бірнеше монархиялар орнады. Екі басты теория қалыптасты. Бірі – революциядан кейін болған террор демократияның кемшіліктерін дәлелдейді деген сенім. Революциядан кейінгі монархиялардың билік етуші элиталары экономиканың табысты болуы үшін еңбек нарығын, жалақыны және жұмыс жағдайларын бақылау қажет деп санайтын. Сондықтан еңбек реформалары аз ғана жүзеге асырылды. Екінші жағынан, француз романтизмі француз төңкерісін француз халқының нақты рухы ретінде қайта қарастырды. 1840 жылдары Францияда романтизм саясаттастырылды, себебі жеке бақытты оқшаулану арқылы қол жеткізу мүмкін емес екені қабылданды. Романтиктер әлеуметтік прогресс пен реформалар туралы ойға берілді. Жазушылар кедей жұмысшылардың өмірін шынайы бейнелеуге тырысты. Виктор Гюго мен Эмиль Зола маңызды жазушылар мен саяси белсенділер ретінде танылды. Мишель 1830 жылы туылғаннан кейін көп ұзамай болған қысқа мерзімді көтеріліс конституциялық монархияның орнауына әкелді. Людовик Филипп I коммерциялық мүдделерді және колонизация мен қылмыстық тасымалдау арқылы жоғарғы орта тапты байытуды қолдады, бірақ сонымен бірге жұмысшы табының әлеуметтік-экономикалық жағдайына келгенде еркін нарық саясатын ұстанды. Мишель ең алдымен кедейлер мен жұмысшы таптағы әйелдерді ашық қорғау арқылы танылды. 1860 жылдары ол император Наполеон III-тің саясатына қарсы белсенді түрде шығып, танымал болды. Мишель өзінің көптеген саяси жазбаларына Гюгоның "Қайғылылар" романындағы революционер Энжольраның есімін қойды. 1865 жылы ол француз төңкерісі кезіндегі қаруға шақыру ретінде жаңа Марсельезаны жазды. Марсельезасында Мишель республиканы қорғау үшін халықтың жаппай көтерілісіне шақырып, жеңіліске қарағанда шейіт болуды артық көрді. Бұл сезім оның кейіннен жарық көрген өлеңдерінде, пьесаларында және романдарында жалғасын тапты. Бірақ замандастарынан айырмашылығы, Мишель балаларға қатыгездікпен және жануарларды қаталдықпен қорлауды жиі айыптады. Мишельдің саяси кейіпкерлері әділдік үшін күресті, ал оның көркем шығармаларындағы балалар мен жануарлар қарсы тұру немесе өмір сүру үшін тым әлсіз, науқас және аш болды. 1870 жылы император Наполеон III және оның әскері пруссиялықтар тарапынан тұтқындалғанда, Парижде Францияның Үшінші республикасы жарияланды. Бірақ Уақытша үкімет пруссиялықтарға қарсы соғысты жалғастырды және Париждің төрт айлық қоршауы ауыр қиындықтарға әкелді. Париждегілер аштықтан өліп, мұздап қалды. Кейбіреулері мысық, ит, тышқандарды жеп аман қалды. Үкімет бас берді, бірақ Мишель және басқа да париждіктер қаруды қолға алып, Ұлттық гвардия ретінде ұйымдастырды. Париж коммунасы жарияланғанда Мишель әйелдердің күзет комитетінің басшысы болып тағайындалды және экономикалық және әлеуметтік реформаларды бастауда маңызды рөл атқарды. Мишель шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін алға тартты, білім беру реформасын бастады және жұмысшылардың құқықтарын заңдастырды. Коммунаның қысқа мерзімді болуына байланысты реформалар жүзеге асырылмады. Мишель сотталу кезінде ату отрядымен өлтіруді талап етіп, "Егер мені тірі қалдырсаңыз, мен кек алуды тоқтатпаймын және қастандық жасағандарды айыптап, бауырларымның кек алуын талап етемін" деп мәлімдеді. Әскери сот оны шейіт етуден бас тартты. Мишель екі жыл түрмеде отырды, содан кейін жер аударылды. Түрмеде ол басқа тұтқындар сияқты қарастырылуын талап етті және оның достары Гюго мен Жорж Клемансоның жазасын жеңілдету туралы әрекеттерін қабылдамады. Ол артықшылықты арсыздық деп санады. Жаңа Каледонияға төрт айлық сапар барысында Мишель революциялық социализмге деген сеніміне қайта қарады. Ол анархизмді қабылдады және өмірінің соңына дейін барлық түрдегі үкіметті жобалады. 1896 жылы ол өз ойының өзгеруі туралы былай деп жазды:

"Мен өткендегі нәрселерді, оқиғаларды және адамдарды қарастырдым. Біздің коммуна достарымыздың мінез-құлқы туралы ойладым: олар өкілеттіктерін асырып кетпес үшін қатты қорқып, өздерінің өмірінен басқа ештеңеге толыққанды күш жұмсаған жоқ. Мен тез арада жақсы адамдар билікте өтелуге жарамсыз, жаман адамдардай жаман екенін, сондықтан бостандық ешқандай билік түрімен байланысты бола алмайды деген қорытындыға келдім." Мишель анархизмнің қағидаларымен түрмедегі әріптесі Натали Лемель таныстырды, ол бірнеше ай бойы үлкен камерада бірге тұтқын болды. Мишель өзімшілдігімен және басқаларға берілгендігімен танылды. Жазалау колониясында ол қамыққан өмірін сүрді, кітаптарын, киімдерін және кез келген ақшасын сыйлады. Мишель қайтадан оқыту ісіне кірісті. Ол жергілікті канак халқымен уақыт өткізіп, оларға француз тілін үйретті, осылайша олар француз билігіне қарсы тұра алды. Мишель оларды отарлық билікке қарсы көтерілісте қолдады. 1875 жылы монархист басымдығы бар Ұлттық ассамблея парламенттің жоғарғы және төменгі палаталарымен республикалық үкіметті құрған конституцияны қабылдады. Бұл республика келісім болып табылды, өйткені Ұлттық ассамблея кімнің патша болатыны туралы келісе алмады. Париж коммунасына жасалған қатыгездік француз саясатына жылдар бойы әсер етті. Жаңа үкіметтегі консерваторлар мен орталықшылар тағы бір көтеріліске әкелуі мүмкін нәрсенің бәрінен сақтанды. Бұл қорқыныш Париж коммунасына қатысқандарға кешірім беруді жылдар бойы кешіктірді. Ақырында кешірім берілді және Мишель 1880 жылдың қараша айында Париске оралғанда, оны Анри Рошфор, Клемансо және 20 000 адамнан тұратын халық және полиция күтіп алды. Бірақ ол Клемансоның "парламентаризм прогреске әкеледі деп күтуі керек" деген түсіндірмесіне шыдамады. Мишель көп ұзамай қоғамдық спикер ретінде мансабын бастады және бүкіл Еуропа бойынша аудитория тапты. 1882 жылы ол өзінің алғашқы анархистік пьесасы "Надин"ді қойды. Қоғамдық спикер ретінде Мишель капитализм мен авторитарлық мемлекетке қарсы шабуылдау үшін прагматикалық аргументтерді пайдалануда шебер болды, сонымен бірге жағымды нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігін ашық қалдырды. 1883 жылы жұмыссыз жұмысшылар тобын басқарғаны үшін сотталу кезінде ол француз республикалық конституциясының іске асырылуындағы кемшіліктерге шабуыл жасады, былай деді:

"Олар бізге бостандық туралы айта береді: бес жыл түрме жазасы бар бостандық. Англияда отырыс өтер еді; Францияда халықтың қарсылықсыз тарап кетуіне мүмкіндік беру үшін тіпті заңды ескерту жасалмады. Адамдар аштықтан өліп жатыр және олар аштықтан өліп жатыр екенін айтуға құқығы жоқ." Мишель анархистік көзқарас тұрғысынан әйелдер құқықтары туралы жиі сөйледі. Ол әйелдерге білім беруді ғана емес, сондай-ақ неке еркін болуы керек және еркектер әйелдерге ешқандай мүліктік құқыққа ие болмауы керек деп мәлімдеді. 1880 жылдардың соңында ол өзінің ертерек туындыларының тақырыптарын қайта қараған бірнеше еңбектерді жазды, сонымен бірге ескі тәртіптің құлауын және тең қоғамның орнына келуін бейнеледі. Мишель жаңа саяси философияға қарай сапарға шықты. "Ереуіл" романындағы революционерлер өлуді күткен, бірақ олар жаңа дәуірге өмір сыйлады және Мишель революциядан кейін өмір сүретін адамдардың құқықтары мен жауапкершіліктері туралы талқылады....

Мұра

Мишель 19 ғасырдың екінші жартысындағы ең ықпалды француз саяси қайраткерлерінің бірі болды. Ол сондай-ақ өз заманының ең күшті әйел саяси теоретиктерінің бірі еді. Оның кедейлер үшін әлеуметтік әділдік пен жұмысшы табының мүддесі туралы жарияланымдары Францияда және бүкіл Еуропада оқылды. 1905 жылы қайтыс болғанда, мыңдаған адам оны жоқтады. Франция мен Лондонда еске алу шаралары өтті. Бүгінде оның еңбектері ұмытылғанымен, оның есімі француз көшелерінде, мектептерінде және саябақтарында сақталған. Мишель Францияда ұлттық қаһарман атанды және «үлкен азамат» деп құрметтелді. Оның бейнесі культқа айналды. Өліміне аз уақыт қалғанда, Лондондағы жер аударылыстан оралғанда, консервативті француз баспасөзі оны «бензиннің періштесі», «халықтың батыры» және «қоқыстың патшайымы» деп атады. Шарль Фердинанд Гамбон оны Париж коммунасындағы рөліне байланысты Жанна д'Аркпен салыстырды. Эдмонд Лепельтье 1911 жылы осы бейнелерді одан әрі насихаттады. Париж коммунасының тарихын баяндағанда консервативті және либералды тарихшылар бірдей Мишельдің «vierge rouge» (қызыл діңгек) бейнесін пайдаланды. Мишель анархо-феминизмнің негізін қалаушысы ретінде танылады. Авторитарлыққа қарсы риторикаға қарамастан, ерте анархистер үй шаруасының еңбегін бөлу және әйелдермен жеке қарым-қатынас мәселелерінде мәдени консерватизмді сақтады. Француз анархизмінің негізін қалаушы Пьер Жозеф Прудон сексистік көзқарастарымен танымал болды. Мишель, Тереза Клармонт, Люси Парсонс, Вольтерра де Клейр және Эмма Голдман 19 ғасырдың соңында пан-еуропалық және американдық анархистік қозғалыстың көрнекті тұлғалары болды. Михаил Бакуниннің басшылығымен Еуропаның әртүрлі елдерінде Бірінші Интернационалдың анархистік бөлімдері құрылғаннан кейін анархизм әйелдердің саяси қозғалысқа қатысуын ынталандырумен қатар, әйелдердің азаттығы идеясын қолдағаны үшін де белгілі болды. Мишельді француз феминистері 1970 жылдары Ксавьер Готьедің еңбектері арқылы қайта жаңғыртты. Мишельдің өмірі мен саяси жазбаларына академиялық қызығушылық 1970 жылдары Эдит Томас жасаған жан-жақты зерттеуге негізделген өмірбаянының жарық көргенінен кейін оянды. Париж метросының Луиза Мишель станциясы, Леваллуа-Перреде орналасқан, оның құрметіне аталған. Мишель Мэри М. Талбот пен Брайан Талботтың «Қызыл діңгек және утопияның көрінісі» (2016) атты графикалық жұмысының тақырыбы болып табылады. 2020 жылы көше суретшісі Банкси Жерорта теңізінде құтқару кемесін жіберіп, оған Мишельдің есімін берді.