Александр Ұлының әскери қолбасшысы Неарх: Өмірбаяны мен теңіз саяхаты

Кіріспе

Б.з.д. 4 ғасырдағы грек әскери қолбасшысы, Александр Македонскийдің адмиралы Неарх немесе Неархос (Νέαρχος; шамамен 360 – 300 б.з.д.) – Александр Македонский әскеріндегі грек офицерлерінің бірі, наварх. Ол Инд өзенінен басталып, Парсы шығанағы арқылы Тигр өзенінің сағасына дейін жасаған, Александр Македонскийдің Үндістанға жасаған жорығынан кейінгі (б.з.д. 326–324 жж.) атақты экспедициялық сапарымен танымал.

Ерте өмір

Криттегі Лато қаласының тумасы және Андротимнің ұлы, оның отбасы Филипп II билік құрған кезеңде Македониядағы Амфиполиске қоныстанды (Филипп 357 ж.б.д. қаланы басып алғаннан кейін деп есептеуге болады), сол кезде Неарх, әдетте, жас бала болған. Ол, әлбетте, Птолемей, Эригий және басқа "балалық шақтағы достары" сияқты Александрдан үлкен болған; демек, Андротимнің Македонияға келген уақытына байланысты Неарх Критте туған болуы мүмкін. Неарх, Птолемей, Эригий, Лаомедон және Харпалмен бірге Александрдың "тәрбиешілерінің" бірі болды – және Пикодар ісі салдарынан Филипп оны елден қуды (А 3.6.5; П 10.3). Қуылғандардың қайда кеткені белгісіз, бірақ олар Филипп қайтыс болғаннан кейін ғана, Александр таққа отырған соң қайтарылды.

Ұлы Ескендірдің жаулап алған жерлері

Осылайша олар ең жоғары құрметке ие болды. Неарх б.з.д. 334/3 жылы Ликия және Памфилияның сатрапы болып тағайындалды (А 3.3.6), бұл Александрдың сатраптарды тағайындауының ең алғашқыларының бірі еді. Неархтың Эгей теңізін қауіп төндірген парсы флотының теңіздік блокадасы Александрдың Финикия, Египет және Вавилонды бағындыруына көмектесті. 328 жылы ол қызметінен алынып, Александрмен Бактрияда (солтүстік Ауғанстан) қайта қосылды, сонымен бірге күштерді әкелді (А 4.7.2; С 7.10.4, бірақ Неархтың өзі туралы еске салмайды). Қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва аймағындағы Аорнос қамалынан кейін Неарх барлау миссиясын жетекшілік ету үшін жіберілді, әсіресе пілдер туралы мәлімет алу мақсатында (А 4.30.5–6).

Индус өзеніндегі саяхат

326 жылы Неарх Александр Гидасп өзенінде құрастырған флоттың адмиралы тағайындалды (A 6.2.3; Indica 18.10). Дегенмен, оның триерархиясы қаржылық жауапкершілік болды, яғни Неарх кемелер үшін қаржыны төледі (Хеккель, 229-бет); Инд флотында тумысынан теңізші емес, көптеген триерархтар болды. Страбон Гималайдағы Емодус тауларының Таксила маңындағы флот құрылысына жақын орналасқанын, онда шырша, қарағай және самырсын ағаштарының қоры мол болғанын хабарлайды. Бастапқыда флоттың Гидасп өзенімен төмен қарай жылжуы, жеңіске толы әскери шеру сияқты болды, оған Александрдың негізгі қарулы күштерінің құрлықтағы эскорты, оның ішінде атты әскер, пілдер және олжамен жүктелген керуендер ілесіп жүрді. Асесин мен Инд өзендерінің қосылған жерінде Александр Инд өзенінде Александрия қаласын құрып, оны Оксиартқа (Роксананың әкесі) қарасты сатрапияға берді және фракиялық әскерлермен толтырды. Кейбір кемелер зақымданып, Неархқа жөндеу жұмыстарын қадағалау үшін өзен бойымен жүруден бұрын қалуға бұйрық берілді. Бұл оның кеме жасау ісіне бейім екенін көрсетеді, бірақ ол ғана білікті болған жоқ. Индус өзенімен сапар 326-325 жж.б.э. аралығында жүрді және оның нәтижесінде жергілікті үнді қалалары бағындырылды. Македониялықтар Патталаға (қазіргі Бахманабад, Синд, Пәкістан) жеткен кезде Неарх Персия шығанағына 17-20 мың адамдық экспедицияны ұйымдастыруға дайындалды, ал Александр Гедрозия шөлі арқылы жол тартты. Неарх Инд өзенімен сапар шеккен жалғыз грек теңізшісі болған жоқ – Геродоттың мәліметінше, бұл сапарды Дарий I-нің тапсырысымен Кариандтық Скилакс та жасаған. Неарх Индустан Персия шығанағына дейінгі саяхаттың флот басшысы болды және осы сапарды егжей-тегжейлі жазды (оның жазбалары Арианның «Индика» еңбегінде кеңінен қолданылды). Ол флоттың адмиралы болғанымен, ұлы теңізшілік шеберлігі қажет болмады – теңіздік міндеттерді Онесикрит атқарды. Неарх өзінің экспедициясының тарихын «Индика» атты жазба түрінде жинақтады, ол қазір жоғалған, бірақ Арианның «Индика» және Страбонның «География» еңбектеріндегі мазмұнның бір бөлігін құрайды. Бұл еңбек екі бөлімнен тұрған болуы мүмкін: біріншісі – Үндістанның шекаралары, аумағы, халқы, касталары, жануарлар мен өсімдіктер әлемі, мәдениеті және әскері туралы, ал екіншісі – Бабылға қарайғы сапары туралы. Неархтың сөзіне сүйенсек, Ариан күріш, қант қамысы, мақта және мата сияқты тауарлардың Инду өзені аймағында қалай өсіріліп, өндіріліп, саудаға түсетінін сипаттаған.

In 326 BC, Nearchus was made admiral of the fleet that Alexander had constructed at the Hydaspes (A 6.2.3; Indica 18.10). However, his trierarchy was a financial responsibility – that is, Nearchus put up the money for the boats (Heckel, p. 229); and there were plenty of other trierarchs in the Indus fleet who were not natural born sailors. Strabo recounts that the Himalayan range of Emodus was close to the construction of the fleet near Taxila, providing ample supplies of fir, pine and cedar timber. Initially, the fleet progressed down the Hydaspes much like a triumphal military parade, accompanied by a land based entourage of the main armed forces of Alexander including cavalry, elephants and loot trains. At the confluence of the Acesines and Indus Rivers, Alexander founded a city called Alexandria on the Indus, assigning it to the satrapy of Oxyartes (father of Roxana) and populating it with Thracian troops. Some of the ships were damaged, and Nearchus was instructed to remain behind to oversee repairs, before continuing down the river. This perhaps indicates some knowledge of shipbuilding, but he could hardly have been the only one qualified. The voyage down the Indus River lasted from 326 to 325 BCE and resulted in the capture of native Indian towns. By the time the Macedonians had reached Pattala (modern Bahmanabad in Sindh, Pakistan), Nearchus prepared to lead 17–20,000 men for an expedition into the Persian Gulf, while Alexander continue through the Gedrosian desert. Nearchus was not the only Greek naval officer to have pursued a voyage down the Indus River—this was also done by Scylax of Caryanda under the commission of Darius the Great, according to Herodotus. Nearchus remained in command of the fleet for the voyage from the Indus to the Persian Gulf, which he recorded in detail (and which was used extensively for Arrian’s Indica). Again, although he was the admiral, in command of the fleet, great seamanship was not required – the naval responsibilities were Onesicritus’. Nearchus compiled the story of his expedition into a written work—the Indike—which is now lost but informs some of the content in Arrian's Indica and Strabo's Geographica. This work likely consisted of two parts: one detailing India's frontiers, size, population, castes, fauna, flora, cultures and militaries, and the other describing his home bound voyage toward Babylon. Nearchus described, according to Arrian, how commodities like rice, sugarcane and cotton fabrics and textiles were cultivated, manufactured and traded in the Indus Valley.

Парсы шығанағына саяхат

Неарх Паталадан жолға шықты, бірақ муссонды жаңбырлар мен қатты желдердің салдарынан Араб теңізіне жетуі кешікті. Қоршаған ортаның қолайсыздығын күту үшін македониялық флот Инд және Аравий өзендерінің сағасына жақын жерде орналасты. Олар жауыз жергілікті тұрғындарға қарсы қорғаныс үшін тас қабырғалар салды және тұзды су, мидиялар, устрицалар және жиналмалы балықтардан күш алды. 24 күннен кейін Неарх Моронтобара (қазіргі Пәкістанның Карачи қаласының жанындағы Манора аралы) портына жетті. Ариан Моронтобара туралы былай деп жазады:

Содан кейін екі жартас арасынан өтіп, кемелердің ескек қондырғылары сол және оң жақтағы жартастарға тиетіндей тығыз болды, үш жүз стадия жүзіп Моронтобараға тоқтады. Бұл порты кең, дөңгелек, терең және тыныш, бірақ кіреберісі тар. Жергілікті тұрғындар оны «Әйелдер бассейні» деп атады, өйткені бұл аймақтың алғашқы билеушісі әйел болған. Жартастардан аман-есен өткеннен кейін, олар үлкен толқындарға тап болды және теңіз күшті болды, сонымен қатар жартастардан теңізге шығу өте қауіпті болып көрінді. Бірақ келесі күні олар аралды сол жақтағы бағытта жүзіп, толқындарды басу үшін, жағажайға соншалықты жақын болды, оны арал мен жағалау арасында жасалған канал деп ойлауға болар еді. Бұл жолдың ұзындығы шамамен жетпіс стадияны құрады. Жағажайда көптеген қалың ағаштар өсті, ал арал көлеңкелі орманмен толығымен жабылған. Таң атқанда олар аралдан шығып, тар және күшті ағыс арқылы жүзіп өтті, себебі таяпсырған кезде су деңгейі төмендеді. Жүз жиырма стадия жүзіп, Арабис өзенінің сағасына жетіп тоқтады. Сағасында үлкен әдемі порт болды, бірақ ішуге жарамды су жоқ еді, өйткені Арабис өзендері теңіз суымен араласып кеткен. Бірақ құрлыққа қырық стадия тереңірек енгеннен кейін олар сулы шұңқырды тауып, су тартып қайта оралды. Порттың жанында биік, шөлді арал орналасқан, оның айналасында устрицалар мен әртүрлі балықтарды табуға болады. Арабтардың елі осы жерге дейін созылады; олар осы бағытта қоныстанған соңғы үндістер; ал осыдан бастап Орейтандықтардың аумағы басталады. Моронтобарада Леоннат (Александрдың генералдарының бірі) жергілікті Орейтандықтарды жеңіп, Неархтың флотына азық-түлік қамтамасыз еткен қойманы жинады. Жаңадан қамтамасыз етілген Неарх Хингол өзеніне (Макранда, Белуджистанда) жетіп, жергілікті халықты талқандады. Неарх Арабия теңізі мен Гедрозия шөлі арасындағы Макраның шұғыл жағалау аймағында тұратын Иктиофагтар еліне келді және Багисара (қазіргі Ормара порты) портын тапты. Экспедицияның келесі кезеңінде Неарх және оның флоты алдымен Колтада, содан кейін Калимада (Калатта), Карнинде (Астола аралында), Цисада және Мосарнада паналады. Мосарнада Гедрозиялық теңізші олардың флотына қосылып, оларды Гвадарға бағыттады, онда олар құрма пальмалары мен бақтарды тапты. Олар Шах-Бахар қаласын тонап, Багея деп аталатын Күн құдайына арналған жерге кемелерін бекітті. Неарх Персия шығанағына Ормуз бұғазы арқылы жолға шықты. Көптеген оқиғалардан кейін Неарх Оңтүстік Ирандағы Карманияға жетіп, Александр Гедрозия шөлін кесіп өткеннен кейін кездесті. Мұнда олар аймақтың бидаймен (дәнді дақылдармен), жүзімдіктермен және ағаштармен (гректер бағалайтын зәйтүн ағашынан басқа) жақсы өңделгенін байқады. Ормуз бұғазында Неарх пен Онисикрит Арабиядағы Оман түбегін көрді, бірақ оған бармады. Оман Александрдың жаулап алуынан бұрын Ахеменид империясының сатрапиясы болған. Саяхат кезінде Неарх гректер Тайлос деп атаған Бахрейнге барған алғашқы грек қолбасшысы болды. Оның сапары Бахрейннің грек әлеміне қосылуының бастауын көрсетті, бұл Зевске табынумен аяқталды (арабтардың күн құдайы Шамс ретінде) және грек тілі жоғары сыныптардың тілі ретінде қолданылды. Бахрейнде тіпті гректер арасында спорт жарыстары өткізілді. Неарх Бахрейннің гүлденген сауда аралы болғанын былай деп жазды: «Персия шығанағында орналасқан Тайлос аралында пахта ағашының үлкен плантациялары бар, олардан синдон деп аталатын киімдер жасалады, олардың құны әртүрлі, кейбіреулері қымбат, ал кейбіреулері арзан. Бұл киімдердің қолданылуы Үндістанмен ғана шектелмейді, ол Арабияға дейін тараған». Македониялықтар Парсы шығанағындағы көптеген порттарға, мысалы, Хармозеяға, Кешм аралына, Рас е Бостанех мысығына, Кейс аралына, Банд е Нахилуға, Ләзэ аралына (олар інжу-маржан аулаушыларына тап болды), Бандар е Шиу баспасына, Нэй Бандқа, Канганға, Манд өзеніне, Бушерге, Дашт е Паланг өзеніне, Джазире е Шифке және Марун өзеніне барды. Олар ақыры 324 ж. б.з. Тигр өзенінің сағасына жетті. Тигр өзеніне жеткеннен кейін Неарх Евфратқа дейін барып, 324 жылдың басында Сузада Александрға қосылу үшін кері бұрылды. Ол Онесикритпен бірге жасаған істері үшін алтын тәжге ие болды. Неарх Барсин мен Ментордың қызына үйленді және жасаған еңбегі үшін тәж алды. Ол флотты Вавилонға жеткізіп, Александрға Халдейлердің қалаға кірмеу туралы ескертуін жеткізді.

Then making their way through two rocks, so close together that the oar blades of the ships touched the rocks to port and starboard, they moored at Morontobara, after sailing some three hundred stades. The harbour is spacious, circular, deep, and calm, but its entrance is narrow. They called it, in the natives' language, 'The Ladies' Pool,' since a lady was the first sovereign of this district. When they had got safe through the rocks, they met great waves, and the sea running strong; and moreover it seemed very hazardous to sail seaward of the cliffs. For the next day, however, they sailed with an island on their port beam, so as to break the sea, so close indeed to the beach that one would have conjectured that it was a channel cut between the island and the coast. The entire passage was of some seventy stades. On the beach were many thick trees, and the island was wholly covered with shady forest. About dawn, they sailed outside the island, by a narrow and turbulent passage; for the tide was still falling. And when they had sailed some hundred and twenty stades they anchored in the mouth of the river Arabis. There was a fine large harbour by its mouth; but there was no drinking water; for the mouths of the Arabis were mixed with sea water. However, after penetrating forty stades inland they found a water hole, and after drawing water thence they returned back again. By the harbour was a high island, desert, and round it one could get oysters and all kinds of fish. Up to this the country of the Arabians extends; they are the last Indians settled in this direction; from here on the territory, of the Oreitans begins. At Morontobara, Leonnatus (one of Alexander's Generals) had defeated the local Oreitans and deposited a food supply from which Nearchus' fleet subsisted. Resupplied, Nearchus reached the Hingol River (in Makran, Balochistan) and destroyed the native population. Nearchus had arrived at the country of the Icthyophagoi 'Fish Eaters' who inhabited the barren coastal region of Makran, between the Arabian Sea and the Gedrosian Desert and found the harbor of Bagisara (modern Ormara Port). In the next stage of the expedition, Nearchus and his fleet sheltered first at Colta, then Calima (Kalat), Carnine (Astola Island), Cysa and Mosarna. At Mosarna, a Gedrosian sailor joined their fleet and directed them to Gwadar, where they found date palms and gardens. They ransacked the city of Chah Bahar and anchored the fleet at a promontory dedicated to the Sun God, called Bageia. Nearchus continued on to the Persian Gulf at the Straits of Hormuz. After many adventures, Nearchus arrived in Carmania in Southern Iran, meeting up with Alexander after the latter's crossing of the Gedrosian desert. Here they noted that the area was well cultivated with corn (grain), vines and trees (apart from the olive tree cherished by Greeks). At the Straits of Hormuz, Nearchus and Onesicritus saw the peninsula of Oman in Arabia, but did not venture there. Oman was a satrapy of the Achaemenid Empire before Alexander's conquest. During the voyage, Nearchus was reputedly the first Greek commander to visit Bahrain, which was called Tylos by the Greeks. His visit marked the start of Bahrain's inclusion within the Hellenic world, which culminated in the worship of Zeus (as the Arab sun god, Shams) and Greek being spoken as the language of the upper classes. Bahrain even hosted Greek athletic contests. Nearchus recorded that Bahrain was a prosperous commercial island, stating: "That in the island of Tylos, situated in the Persian Gulf, are large plantations of cotton tree, from which are manufactured clothes called sindones, a very different degrees of value, some being costly, others less expensive. The use of these is not confined to India, but extends to Arabia. "The Macedonians visited many ports in the Persian Gulf such as Harmozeia, Qeshm Island, Cape Ra's e Bostâneh, Qeys Island, Band e Nakhîlû, Lâzeh Island (where they encountered pearl hunters), the Bandar e Shîû promontory, Nây Band, Kangan, the Mand River, Bûsher, the Dasht e Palang River, Jazireh ye Shîf and the Marun River. They finally reached the mouth of the Tigris River in 324 BCE. After reaching the Tigris River, Nearchus went as far as the Euphrates before turning back to rejoin Alexander at Susa, in early 324 BC. He and Onesicritus received a golden diadem for their actions. Nearchus married the daughter of Barsine and Mentor (A 7.4.6), and received a crown as recognition of his exertions (A 7.5.6). He then took the fleet up to Babylon, where he gave Alexander the Chaldeans’ warning not to enter the city (P 73.1–2).

Кейінгі өмірі

Неарх Александрдың соңғы жоспарларында маңызды орын алды, өйткені ол Аравияны жаулап алуға арналған флоттың адмиралы болуы керек еді. Александр Бабыл мен Үндістан арасындағы Парсы шығанағындағы сауда және көлік жолдарын нығайту үшін осы жерді жаулап алуды қалаған. Алайда, бұл жоспарлар патшаның қайтысымен тоқтатылды. Империя билігі үшін болған алғашқы дау-дамайларда Неарх Александрдың Барсинадан туған ұлы Гераклді қолдады – патшаның бұрынғы сүйіктісі енді оның қарындасының күйеуі болды. Көрермендердің арасында тәртіп бұзылғанда ол Антигонның жағына қосылды. Оның соңғы айтылған сөзі б.з.д. 313/2 жылы Деметрийдің кеңесшісі ретінде болды (Д. 19.69.1); одан кейін не болғаны белгісіз, бірақ ол зейнетке шығып, тарихын жазған болуы мүмкін. Неарх өзінің саяхаттары туралы, сонымен қатар Үндістанды сипаттайтын «Индика» атты тарих жазды. Бұл мәтін қазір жоғалып кеткен, бірақ оның мазмұны Страбон және басқа да кейінгі авторлардың еңбектерінде сақталған. Оның саяхаты туралы мәліметтерді Арианның 2-ші ғасырда жазылған «Индика» кітабында табуға болады. Плиний Ескі Неархтың саяхаты барысында Арбис қаласын құрғанын жазған.

Мұра

Грекия әскери-теңіз флоты 1980 жылы Флетчер классының эсминцін "Наварх" (D 65) деп атады. Кейін 1992 жылы Грекия теңіз флоты екінші C. F. Адамс эсминцін "Неарх" (D 219) деп атады. 2022 жылдың 27 қыркүйегінде Грекия әскери-теңіз флоты екінші FDI фрегатын да "Неарх" деп атауға шешім қабылдады.