Арриан: грек тарихшысы, философ және рим саяхатшысы

Кіріспе

II ғасырдағы грек тарихшысы, шенеунік және философ, осы атпен тағы басқалар бар.

Никомедиялық Ариан (грекше: Ἀρριανός Arrianos; Луций Флавий Ариан; шамамен 86/89 – шамамен 146/160 ж. дейін) – рим дәуірінде өмір сүрген грек тарихшысы, мемлекеттік қызметкер, әскери қолбасшы және философ.

Арианның өмірі

Ариан Вифинияның астанасы Никомедияда (қазіргі Измит) дүниеге келген. Кассиус Дион оны Флавий Ариан Никомедиенс деп атаған. Көптеген дереккөздер оның туған жылын 90 жылға дейінгі шамамен бірнеше жылдарға, 89 жылға және 85–90 жылдарға жатқызады. 85–90 жылдарға жатқызудың себебі – Арианның шамамен 130 жылы консул болуы және сол кезде бұл лауазымға 42 жаста тағайындалуының қалыпты жасы болуы. (көрсетілген. 312-бет, & SYME 1958, сол жерде). Оның отбасы грек провинциялық аристократиясынан шыққан, ал толық аты Л. Флавий Ариан – ол римдік азамат екенін көрсетеді, бұл азаматтық бірнеше ұрпаққа, мүмкін, римдіктер 170 жыл бұрын басып алған кезге дейін жететінін білдіреді. Біздің заманымыздың екінші ғасырында (117–120 жылдары) Эпирде, мүмкін, Никопольде болған кезде Ариан Никопольдік Эпиктеттің дәрістерін тыңдап, біраз уақыттан кейін оның шәкіртіне айналды, бұл факт Лукианмен расталды. Эпиктеттің өмірі туралы барлық мәлімет Арианға байланысты, өйткені Ариан Эпиктет философиясының «Энхеридион» (Нұсқаулық) кітабын қалдырған. Эпирден кейін ол Афинаға барды, онда Эпиктетпен қарым-қатынасының ұқсастығынан ол «жас Ксенофонт» деп танылды. 126 жыл шамасында ол император Адрианның досы болды, ол оны Сенатқа тағайындады. 130 жылы консул суффекті лауазымына тағайындалды, содан кейін 132 жылы (дегенмен Хауэцсон 131 жылды көрсетеді) Адриан оны Каппадокияның префекті немесе легаты (губернаторы) етіп тағайындады, ол алты жыл бойы осы лауазымда болды. Тарихшы Кассиус Дио Бар-Кохба көтерілісі Яһудеяда басылғаннан кейін көп ұзамай, 135 жылы Иберия патшасы Фарасман II аландарды көршілес аумақтарға, соның ішінде Каппадокияға шабуыл жасауға итермеледі, онда Арианның легиондары олардың шабуылын тоқтатты. Фарасманның ықпалымен аландар (олар массагеттер) екінші соғысты бастады. Олар Албания аумағына және Медияға ауыр зиян келтірді, содан кейін Армения мен Каппадокияға қатысты; одан кейін, аландар Вологаесустан алған сыйлықтарға ғана емес, сонымен қатар Каппадокияның губернаторы Флавий Арианнан қорқып, тоқтады. Арриан өзінің беделі мен құрметіне орай өзін «екінші Ксенофонт» деп атады. Лукиан оны былай сипаттады: бірінші дәрежелі римдік, өмір бойы білімге берілген адам. Лукианның П. Э. Истерлингтегі цитаты, Б. М. В. Нокс, 143-бет. Бұл сапа paideia (παιδεία) деп аталады, яғни білімді және оқымысты тұлға ретінде танылатын, жоғары бағаланатын және маңызды тұлғаның қасиеті.

Arrian was born in Nicomedia (present day İzmit), the provincial capital of Bithynia. Cassius Dio called him Flavius Arrianus Nicomediensis. Sources provide similar dates for his birth, within a few years prior to 90, 89, and 85–90 AD. The line of reasoning for dates belonging to 85–90 AD is because of Arrian being made a consul around 130 AD, and the usual age for this, during this period, being 42 years of age. (ref. pp. 312, & SYME 1958, ibid.). His family was from the Greek provincial aristocracy, and his full name, L. Flavius Arrianus, indicates that he was a Roman citizen, suggesting that the citizenship went back several generations, probably to the time of the Roman conquest some 170 years before. Sometime during the second century AD (117 to 120 AD) while in Epirus, probably Nicopolis, Arrian attended lectures of Epictetus of Nicopolis, and proceeded within a time to fall into his pupillage, a fact attested to by Lucian. All that is known about the life of Epictetus is due to Arrian, in that Arrian left an Encheiridion (Handbook) of Epictetus' philosophy. After Epirus, he went to Athens, and while there, he became known as the "young Xenophon" as a consequence of the similarity of his relationship to Epictetus as Xenophon had to Socrates. For a period, some time about 126 AD, he was a friend of the emperor Hadrian's, who appointed him to the Senate. He was appointed to the position consul suffectus around 130 AD, and then, in 132 AD (although Howatson shows 131), he was made prefect or legate (governor) of Cappadocia by Hadrian, a service he continued for six years. Historian Cassius Dio states that not long after the Bar Kokhba revolt in Judea had been quelled, in 135 AD, King Pharasmanes II of Iberia caused the Alani to invade neighbouring territories, including Cappadocia, where their advance was robustly halted by Arrian's legions. A second war was begun by the Alani (they are Massagetae) at the instigation of Pharasmanes. It caused dire injury to the Albanian territory and Media, and then involved Armenia and Cappadocia; after which, as the Alani were not only persuaded by gifts from Vologaesus, but also stood in dread of Flavius Arrianus, the governor of Cappadocia, it came to a stop. Arrian referred to himself as "the second Xenophon", on account of his reputation and the esteem in which he was held. Lucian stated him to be:

a Roman of the first rank with a life long attachment to learning| quote of Lucian in P. E. Easterling, B. M. W. Knox, p. 143

This quality is identified as paideia (παιδεία), which is the quality considered to be of one who is known as an educated and learned personage, i. e., one who is highly esteemed and important.

Шығармалары

Ол қазірге дейін сақталған сегіз еңбек жазды (см. Syvänne, 260-беттегі ескерту). "Индика" мен "Анабазис" еңбектері ғана толыққанды күйде жеткен. Оның қалған барлық туындылары FGrH 156 деп белгіленеді, бұл осы уақытқа дейін жиналған фрагменттерді білдіреді.

Эуксин теңізінің перипласы

Бұл еңбек – қазірге дейін сақталған, мерзімі анық белгіленген ең ерте туынды. Ол император Адрианға жолданған жазу.

Эпиктеттің баяндамалары және Эпиктеттің Энхиридионы

Арриан шамамен 108 жылы Эпиктеттің шәкірті болған, ал өзінің айтуынша, Эпиктеттің дәрістерінің жазбаларын, «Эпиктеттің сөздері» деп белгілі болған, рұқсатсыз таратылуы оны оларды жариялауға итермелеген. Джордж Лонгтың сөзіне қарағанда, Арриан Эпиктеттің лекцияларын жеке пайдалану үшін жазып алып, кейіннен осы жазбалар негізінде «Дискурстар» туды. Фотиус Аррианның «Диссертациялар» және «Дискурстар» атты екі кітабын жазғанын мәлімдейді. «Дискурстар» сонымен қатар «Диатрибай» деп те аталады және Эпиктеттің лекцияларын сөзбе-сөз жазылған нұсқасы болып көрінеді. «Энхиридион» – Эпиктеттің барлық философиялық принциптерінің қысқаша жинағы. Ол сондай-ақ нұсқаулық ретінде танымал, ал А. Мель «Энхиридионды» Арриан үшін қолға ұстауға ыңғайлы нұсқаулық деп санайды. «Энхиридион» «Дискурстардың» қысқаша мазмұны болып табылады.

Епиктету уағызы

Эпиктетпен достық сұхбаттар (Homiliai Epiktetou) – Фотиус өзінің «Библиотека» еңбегінде айтқан 12 кітаптан тұратын шығарма, оның қазір тек үзінділері ғана қолда бар.

Александронмен таныстым

Диадохи тарихы немесе Александрдан кейінгі оқиғалар – бастапқыда он кітаптан тұратын еңбек; оған Фотий түсініктеме жазған (FW Walbank, 8-бет). Қазір сақталған үш фрагмент – Ватикан палимпсесті (10 ғасырдағы), PSI 12.1284 (Оксиринхтан) және Гетеборг палимпсесті (сонымен қатар 10 ғасырдағы), бұл фрагменттер бастапқыда Фотийге тиесілі болуы мүмкін. Еңбек Ұлы Александрдың ізбасарлары туралы, шамамен 323 – 321 немесе 319 жылдардағы оқиғаларды қамтиды.

Партика

Он жеті кітаптан тұратын жоғалған "Парфика" еңбегінің үзінділері Суда мен Византиялық Стефан арқылы сақталған. Бұл еңбек қазірде тек Фотий мен Синцеллдің кейін жасаған түсіндірмелерінде ғана қолжетімді. Аударғанда, оның атауы – "Парфтар тарихы". Аррианның мақсаты – Траянның парфтарға қарсы соғысының оқиғаларын баяндау болды. Бұл жазбада парфтардың тегі ІІ Артаксеркске дейін жетелетіні айтылған.

Битиния

Сегіз кітаптан тұратын "Библиотека" (Фотий арқылы) Арианның жазған төртінші кітабы екенін мәлімдейді.

Nicomediensis Scripta minora (қазақша: "Біреуі")

Никодим жазуымен (ұсақ) аударған еңбек.

Индика

Indica – Үндістанға қатысты түрлі мәліметтер мен Персия шығанағындағы Неархтың саяхаты туралы еңбек. Indica-ның бірінші бөлігі көбінесе Мегастеннің осы аттас еңбегіне, ал екінші бөлігі Неархтың күнделігіне негізделген. Атаудың тағы бір аудармасы – Ars tactica, грек тілінде Τέχνη τακτική. Бұл еңбек көбінесе Адрианның виценалиясы құрметіне жазылған мақтау-мақала деп есептеледі, алайда кейбір ғалымдар оның екінші жартысы қолдануға ыңғайлы болған болуы мүмкін деген пікірде.

Эктаксис ката Аланон

Эктаксис ката Алан (Ἔκταξις κατὰ Ἀλανῶν) – қазіргі кезде фрагменттерден құралған еңбек; атауы «Аланға қарсы тұру», «Аландарға қарсы шайқас реті» деп аударылады немесе жай ғана «Аланака» деп аталады. Бұл еңбек фактілерді баяндау мақсатымен емес, әдеби себептермен жазылған деп саналады. Дегенмен, тарихи деректерге сәйкес, Каппадокияның әкімі Ариан шамамен 135 жылы Аландардың шапқынына тойтарыс берді, сол шайқаста Арианның екі легионы жеңіске жетті. Еңбекте Ариан соғыс жүргізудің нақты тәсілдері грек әдістеріне негізделгенін нақты айтқан. Эктаксис ката Алан, сондай-ақ «Ацис контра Аланос» деп те аударылады. Бұл еңбек бір кезде «Аландар тарихы» (Alanike via Photius) деп белгілі болды.

Өмірбаяндық сериялар

Сондай-ақ, бірнеше монографиялар немесе өмірбаяндық еңбектер болды, олардың ішінде Сиракузалық Дион, Коринфтік Тимолеон және Кіші Азиядағы қарақшы немесе тонаушы Тиллибор туралы жазылғандары да бар, бірақ олар қазір жоғалып қалған.

Көздер, тарату, аудармалар мен жарияланымдар

Оның өмірі туралы барлық мәліметтер 9 ғасырдағы Фотиустың "Библиотека" еңбегінен және Арианның өзінің жазбаларындағы аз ғана сілтемелерден алынған. Оның консулдық лауазымы туралы білім, кем дегенде, Суидастың еңбектерінен тараған. Арнобиус (шамамен 3 ғасыр) Арианды еске алады. Арианды Аулус Геллий де білген. Плиний Кіші өзінің жеті хатын оған жолдаған. Симплиций "Энхеридионның" көшірмесін жасады, ол 5 ғасырда монах Нилдің есімімен таралды және нәтижесінде барлық монастырь кітапханаларында кездесті. Николас Бланкард 1663 және 1668 жылдары Арианның аудармаларын жасады. Неархтың саяхаты мен Эритрея теңізінің "Периплдері" сол кездегі Вестминстер деканы Уильям Винсент тарапынан грек тілінен аударылып, 1809 жылы жарияланды. Винсент 1797 жылы "Неархтың саяхаты" туралы түсіндірме жариялады. Бұл еңбек М. Билекок тарапынан үкіметтің қолдауымен француз тіліне де аударылды (қ. 321).