Кіріспе

Иранның ежелгі қаласы Аншан (елам жазуы: Anzan; AnsanKI, AnšanKI) қазіргі Тал-э Малиан (تل ملیان), сондай-ақ Тал-и Малиан, эламдық және ежелгі парсы қаласы. Ол Иранның оңтүстік-батысындағы Загрос тауларында, Шираз қаласынан шамамен солтүстікке қарай және Персепольден батысқа қарай, Фарс провинциясындағы Бейза/Рамджерд жазығында орналасқан. Бұл қала – пайда болған ең алғашқы қала мемлекеттерінің бірі және б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңында Еламның алғашқы астаналарының бірі болды. Б.з.д. VII ғасырда парсылардың билігіне өткен, содан кейін Персияның ерте астаналарының біріне айналды. Аншан туралы көптеген мәліметтер Тал-э Малиандағы археологиялық қазбаларда табылған ежелгі заттар мен ерте елам мәтіндерінен алынған.

Тарих

Аншан әлемдегі ең көне өркениеттердің бірі саналады. Ол б.з.д. 4000 жылдан б.з.д. 1000 жылға дейін үздіксіз қоныстандырылған және саяси жағынан Сузадағы эламдықтармен, сондай-ақ Месопотамиялықтармен байланысты болған. Оның нақты орналасқан жері ғалымдарға 1973 жылға дейін белгісіз болды, сонда Талл-и-Мальян қаласында археологиялық қазбалар кезінде табылған артефакттар оның орналасқан жерін растады. Бұған дейін ғалымдар оның тек орталық Загрос тау жотасында ғана екенін білген. Прото-Элам дәуірінде (б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңында) ол маңызды сауда жолдарындағы орналасқан жерінің арқасында аймақтың негізгі қалаларының біріне айналды. Банеш дәуірінде (б.з.д. 3400-2800 жж.) ол Сузадан 5 есе үлкен болған. Марв Дашт аймағы, Аншанның жоталық қаласындағы орналасқан жері, бір-бірімен байланысты бірнеше аңғарлар мен жазықтардың кешені болып табылады. Банеш дәуірінің ортасы мен соңында (б.з.д. 3100-2800 жж.) Аншанның 200 гектар аумағы қоршалған. Сонымен қатар, бірнеше қосалқы ауылдар мен кемпингтер де болған. Эламдық қала ертедегі шумерлік эпоста Энмеркар мен Араттаның Иесі арасында Урук пен аңыздағы Аратта арасында жол жүріп жатқандай көрінеді, яғни жазудың пайда болған уақытында. Әртүрлі уақытта Аншан өздігінен бірқатар эламдық әулеттердің көзі болды, олар кейде басқа көрнекті эламдық қалалармен аумақ пен ықпал үшін бәсекелескен. Аншанның ең алғашқы дәлелдері шумерлік патшалар тізімінде кездеседі, онда Аванның билеушілеріне көптеген сілтемелер жасалған. Маништушу Аншанды бағындырды деп мәлімдеді, бірақ Акад империясы оның мұрагерлерінің қол астында әлсіреп, Сузаның жергілікті губернаторы Кутик Иншушинак, Аван әулетінің ұрпағы, Акадтан тәуелсіздігін жариялады және Аншанды басып алды. Осыдан кейін Лагаштың Гудеясы б.з.д. 2200 жылы Аншанды бағындырған деп мәлімдеді. Ал Ново-Шумер билеушілері Шулги мен Шу Син Урдың өз губернаторларын сақтап қалғаны айтылады. Алайда олардың мұрагері Ибби Син өзінің билігін Аншанды басқару үшін жеңіліспен күресте өткізген көрінеді, нәтижесінде б.з.д. 2004 жылы Эламдықтар Урды тонап алды, сол кезде Нанна мүсіні мен Ибби Синның өзі тұтқындалып, Аншанға әкетілді. Ежелгі Вавилон кезеңінде Ларсаның патшасы Гунгунум өзінің билік етуінің 5-жылдығын Аншанның жойылуынан кейін деп есептеген. Ертедегі эламдық кезең кезінде билеушілер Аван патшалары деп аталды, бірақ кейіннен олар Анзан, Суза және Элам патшалары деп аталады. Сондай-ақ, Аван үлкен Аншанның бір бөлігі болған саяси округ болуы мүмкін деген дәлелдер бар. Әсіресе, Аншанның саяси және мәдени жағынан дамығандығы анықталды және Аншан мен Сузаның "Орта элам дәуірінің" басым бөлігінде біріккені ықтимал. Бұл атақты иеленген соңғы патша - II Шатрук Нахунте (шамамен б.з.д. 717-699 жж.). Эламдықтардың құлдырауы кезінде тағы бір ғасыр бойы Аншан кішігірім патшалық болды, ал б.з.д. VI ғасырда Ахеменидтер Аншаннан бастап бірқатар жаулауларға шықты, ол Парсы империясының ядросына айналды. Аншаннан шыққан ең әйгілі жаулаушы - Ұлы Кир. Ахеменидтік империямен байланысының дәлелін Кир цилиндріндегі жазулар арқылы табуға болады. Кир "Аншан қаласының патшасы" деп аталады, ал оның ата-бабалары "Аншан қаласының ұлы патшасы" деп аталады. Қалыпты ерекшелігі - үш жағында ұзындығы 20 метр, ені 20 метр қала қабырғасының қалдықтары бар, шамамен 130 гектар аумақты қамтитын төмен, жалпақ төбелі үйінді. Негізгі үйіндіден солтүстік-шығысқа қарай 300 метр жердегі шағын жерді қазушылар TUV үйіндісі деп атады. Бұл қосалқы жер тек б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңындағы Банеш фазасында ғана қоныстандырылған, ол 3 гектар аумақты қамтыды, ал негізгі жердің ауданы шамамен 50 гектар болды. TUV-да прото-эламдық тақташалар негізгі үйіндідегідей бір деңгейде табылды. Бұл жерді алғаш рет 1961 жылы Иранның археологиялық қызметінің қызметкерлері Хасан Надер мен Фередун Таваллали қазып шығарған. Бұл әрекеттің ешқандай жазбалары немесе басылымдары жоқ сияқты, бірақ кейбір артефактілер Персеполис мұражайында аяқталды. Ғылыми қазба жұмыстары 1971 жылы Уильям Самнер бастаған командамен Пенсильвания университеті мен Огайо штатының мемлекеттік университетінен 1968 жылы жүргізілген зерттеуден кейін басталды. Қазба жұмыстары 1978 жылға дейін, яғни Иран төңкерісі кезінде жалғасты. Соңғы кезде Тал-и-Мальянды 1999 жылы Камиар Абди қазбамен қазып шығарды. 2004 жылы Иранның мәдени мұра ұйымы мен Дартмут колледжі тағы алты апта қазба жұмыстарын жүргізді. Ең елеулі табылған нәрсе - 1971 жылы Иранда белгісіз жерден табылған құрылыс кірпіші болды. Бұл кірпіштен табылған жазулар жоғалған қаланы анықтаудың кілті болды. Бұл жазулар элам тілінде жазылған және эламдықтардың патшасы Хутелутуш Иншушинак пен оның ұлдары мен қыздарына арналған ғибадатхананың бір бөлігі деп саналады. Келесі жылы күзде Талл-и-Майланнан табылған бірнеше тақташаларды аударғаннан кейін, Чикаго университетінің Шығыс институтының қызметкері Эрика Рейнер бұл жазуларды кірпіштегі жазулармен салыстыра алды. Олар сондай-ақ Пенсильвания командасы тапқан тақташалардағы жазулармен сәйкес келді, олар нақты Аншанды атады. 1973 жылы бұл жердің жоғалған Аншан қаласы екені расталды. Келесі тақташалар б.з.д. 1800 ж. шамасындағы Ежелгі Вавилон тілінің аккад тілінің нұсқасындағы клинописьте жазылған. Бұл тақташалар Месопотамияның ықпалын көрсетеді. Үшінші тақташалар жиынтығы (II деңгейде), элам клинописьінде, Эрика Рейнер Аншанның орналасқан жерін нақты анықтау үшін қолданған. Олар Орта Элам кезеңінің соңғы бөлігінен датырады және көбінесе архивтің бөлігі болып табылады. Тақташалар сақталған ғимарат өрттен қирады, ол тақташаларды пісірді, бірақ құлаудың салдарынан олардың бірнешеуі зақымдалды. Шамамен 50 тақташа толық. Зерттеушілер мен Иран үкіметі арасында Иран үкіметі он артефактты таңдауға және қалған заттар екі тарап арасында тең бөлінуге келісім жасалды. Иран үкіметі бастапқы он заттың ішіндегі таңдауында бірнеше тақташаларды алды.