Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тайванның түпкілікті халқы – атайалдар, сондай-ақ таял және таян деп те аталады. Атайал халқының саны шамамен 90 000-ға жуық, бұл Тайваньдың барлық түпкілікті халқының шамамен 15,9 пайызын құрайды, осылайша олар үшінші ең ірі түпкілікті топ болып табылады. Өзіндік атау ретінде "таял" қолданылады, бірақ Тайвань үкіметі оларды ресми түрде "атайал" деп таниды.
Indigenous Taiwanese people
The Atayal , also known as the Tayal and the Tayan, are a Taiwanese indigenous people. The Atayal people number around 90,000, approximately 15.9% of Taiwan's total indigenous population, making them the third largest indigenous group. The preferred endonym is "Tayal", although the Taiwanese government officially recognizes them as "Atayal".
Этимология
Атаял тайпасының өз атауын білдіретін сөз – таял, яғни "адам" немесе "ер адам". Халық өздерін әдетте "тайал" деп атайды, "атаял" деп емес.
The Atayal word for Atayal is tayal, meaning "human" or "man". The word the people use to refer to themselves is Tayal, almost never Atayal.
Шығу тегі
Атаялдардың қоныстануы туралы алғашқы жазбалар Чжуошуй өзенінің жоғарғы ағысынан табылды. 17 ғасырдың соңында олар Орталық Тау жоталарын басып өтіп, шығыс аймағының жабайы жерлеріне көшті. Кейін олар Лиу өзенінің аңғарына қоныстанды. Осы жерде 79 атаял ауылы орналасқан.
The first record of Atayal inhabitance is found near the upper reaches of the Zhuoshui River. During the late 17th century, they crossed the Central Mountain Ranges into the wilderness of the east. They then settled in the Liwu River valley. Seventy nine Atayal villages can be found here.
Генетика
Тайваньда б.з.б. 4000 жылдан бері бірнеше австронезиялық тайпалар мекендеп келген. Дегенмен, генетикалық талдаулар әртүрлі халықтардың әр түрлі ата-тегінен, Қытай материгінен шыққан және бір-бірінен оқшау дамыған бастапқы популяциялар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Атаял халқының Оңтүстік Қытай немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядан Тайваньға көшіп келгені саналады. Генетикалық зерттеулер Атаял мен Филиппин және Таиландтағы басқа халықтар арасында, сондай-ақ Оңтүстік Қытай және Вьетнаммен белгілі бір дәрежеде ұқсастықтарды анықтады. Атаялдар Тайваньдағы ең ірі тайпа болып табылатын Амис халқынан, сондай-ақ Хан халқынан генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді, бұл олардың араласуының аздығын көрсетеді. Митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ) полиморфизмі туралы зерттеулер шамамен 11 000–26 000 жыл бұрын Тайваньға әртүрлі халықтардың екі тармағының көшіп келгенін көрсетеді. Жақында жүргізілген ДНК зерттеулері Лапита халқы мен қазіргі полинезиялықтардың Атаял және Филиппиннің солтүстігіндегі Канканаэй халқымен ортақ тегі бар екенін көрсетті. Атаял тайпасы Тайваньның Хан тайпасынан сырт көрінісімен айқын ерекшеленеді.
Taiwan has been home to a number of Austronesian indigenous groups since before 4,000 BC. However, genetic analysis suggests that the different peoples may have different ancestral source populations originating in mainland Asia, and developed in isolation from each other. The Atayal people are believed to have migrated to Taiwan from Southern China or Southeast Asia. Genetic studies have also found similarities between the Atayal and other people in the Philippines and Thailand, and to a lesser extent with south China and Vietnam. The Atayal are genetically distinct from the Amis people, who are the largest indigenous group in Taiwan, as well as from the Han people, suggesting little mingling between these people. Studies on Mitochondrial DNA (mtDNA) polymorphisms suggest ancient migrations of two lineages of the various peoples into Taiwan approximately 11,000–26,000 years ago. Recent DNA studies show that the Lapita people and modern Polynesians have a common ancestry with the Atayal and the Kankanaey people of the northern Philippines. The Atayal are visibly different from the Han Chinese of Taiwan.
Фольклорлық
Олардың ақсақалдары айтқандай, атаял тайпасының алғашқы ата-бабалары Пинскян деген тас жарылғанда пайда болған. Үш адам болды, бірақ біреуі тасқа қайта кіруді қалады. Бір ер адам мен бір әйел өте ұзақ уақыт бірге өмір сүрді және бір-бірін терең сүйді. Бірақ жігіт ұялшақ болғандықтан, оған жақындасуға батылы жетпеді. Сонда қыз бір ой ойлады. Ол үйінен шығып, өзін басқа қыз ретінде көрсету үшін бетін қарауға көмір іздеді. Бірнеше күннен кейін ол үйіне қайтып келді, жігіт оны басқа қыз деп ойлады, және олар бақытты өмір сүрді. Ұзақ өтпей, олар бала сүйді, келесі буынды дүниеге әкелу міндетін орындады. Атаял тайпасының бетіне ою салу дәстүрі осы әңгімедегі қыздың бетін қарауынан бастау алған болуы мүмкін.
According to stories told by their elders, the first Atayal ancestors appeared when a stone, Pinspkan, cracked apart. There were three people, but one decided to go back into the stone. One man and one woman who lived together for a very long time and loved each other very much. But the boy was shy and wouldn't dare approach her. Whereupon, the girl came up with an idea. She left her home and found some coal with which to blacken her face so she could pose as a different girl. After several days, she crept back into their home and the boy mistook her for another girl and they lived happily together. Not long after, the couple bore children, fulfilling their mission of procreating the next generation. The Atayal custom of face tattooing may have come from the girl blackening her face in the story.
Өмір салты
Атаял халқының ерекше мәдениеті бар. Бұрын олар балық аулау, аң аулау, жинау және таулы алқаптарды өртеу арқылы егін шаруашылығымен айналысып күн көріп келген. Атаялдар тоқу, тор түйу және ағаш өңдеу сияқты қолөнерлермен де шұғылданған. Оларда мәдени ерекшеліктері бар музыкалық аспаптар мен билер де бар. Атаялдар шебер жауынгерлер ретінде белгілі болған. Жапон отаршылдық кезеңінде (1895–1945) тыйым салынған әдет бойынша, ер адам бетіне татуировка жасау үшін кем дегенде бір адамның басын әкелуі керек еді; осы бас немесе бас сүйектеріне үлкен құрмет көрсетіліп, тамақтандырылып, сусындатылып, олардың егінге мол өнім әкелетініне сенген. (Headhunting туралы толығырақ қараңыз.) Атаялдар Уше оқиғасымен де танымал, онда олар жапон отаршылдық күштеріне қарсы көтеріліске қатысқан. Атаялдар қолданған қарулардың бірі – Лалау Бехуу, яғни ұзын пышақ.
The Atayal people have a distinct culture. They traditionally lived by fishing, hunting, gathering, and growing crops on burned off mountain fields. The Atayal also traditionally practice crafts such as weaving, net knotting, and woodworking. They also have culturally specific musical instruments and dances. The Atayal were known as skilled warriors. In a practice illegal since the Japanese Colonial Era (1895–1945), for a man to earn his facial tattoo, he had to bring back at least one human head; these heads, or skulls, were highly honored, given food and drink, and expected to bring good harvests to the fields. (See Headhunting.) The Atayal are also known for the case of the Wushe Incident, in which the Atayal participated in an uprising against colonial Japanese forces. The Lalaw Behuw, a type of long knife, was a weapon used by the Atayals.
Дәстүрлі киім
Атаялдар шебер тоқымашылар, олар өздерінің дәстүрлі киімдеріне символдық өрнектер мен суреттерді енгізеді. Бұл суреттердің көпшілігі геометриялық стильде, ал түстері жарқын әрі қызықты. Көбінесе аргиль мен көлденең сызықтар қолданылады. Атаял мәдениетінде көлденең сызықтар – өлгендерді ата-бабалар рухтарының мекендейтін жеріне жеткізетін көпірді білдіреді. Ал аргильдер ата-бабалардың қадағалаушы көздерін көрсетеді, олар Атаял халқын қорғайды. Бұл мәдениеттегі сүйікті түс – қызыл, себебі ол қан мен күштің символы.
The Atayal are proficient weavers, incorporating symbolic patterns and designs on their traditional dress. The features are mainly of geometric style, and the colors are bright and dazzling. Most of the designs are argyles and horizontal lines. In Atayal culture, the horizontal lines represent the rainbow bridge which leads the dead to where the ancestors' spirits live. Argyles, on the other hand, represent ancestors' eyes protecting the Atayal. The favorite color of this culture is red because it represents blood and power.
Бетке салынған татуировкалар
Атаял халқы есейгенге дейін бастау рәсімдерінде бетке татуировка салу және тістерін тігумен де танымал. Squliq Tayal тілінде бет татуировкасы ptasan деп аталады. Бұрын ерлер де, әйелдер де бетіне татуировка салу үшін ересек болумен байланысты маңызды міндетті орындағанын көрсетуі керек еді. Ер адам жаудың басын алып, халқын қорғау және олармен қамтамасыз ету үшін аңшы ретінде батылдығын көрсетуі тиіс болса, әйелдер мата тоқуды білуі керек еді. Қыз бала шамамен он немесе он екі жасында тоқуды үйренетін, ал татуировка алу үшін бұл өнерді меңгеруі қажет еді. Тек татуировкасы барлар ғана үйленуге құқылы болды, ал қайтыс болғаннан кейін тек татуировкасы барлар ғана Хунгу Утукс немесе рухтар көпірі (көсеу) арқылы өмірден кейінгі әлемге өте алатын. Ерлерге жасалатын татуировка салыстырмалы түрде қарапайым, тек маңдай мен жақ бойынан екі жолақпен салынады. Ер адам ересек болғаннан кейін маңдайына татуировка салдыратын, ал баласы болғаннан кейін төменгі жағына татуировка салдыратын. Әйелдерге татуировка көбінесе құлақтан басталып, екі жақ бетінен өтіп, еріндерге дейін V пішінді жасалады. Ер адамға татуировка жасау салыстырмалы түрде жылдам, ал әйелге он сағатқа дейін уақыт алуы мүмкін. Лава Пигег 2019 жылдың 14 қыркүйегінде қайтыс болды.
The Atayal people are also known for using facial tattooing and teeth filing in coming of age initiation rituals. The facial tattoo, in Squliq Tayal, is called ptasan. In the past both men and women had to show that they had performed a major task associated with adulthood before their faces could be tattooed. For a man, he had to take the head of an enemy, showing his valor as a hunter to protect and provide for his people, while women had to be able to weave cloth. A girl would learn to weave when she was about ten or twelve, and she had to master the skill in order to earn her tattoo. Only those with tattoos could marry, and, after death, only those with tattoos could cross the hongu utux, or spirit bridge (the rainbow) to the hereafter. Male tattooing is relatively simple, with only two bands down the forehead and chin. Once a male came of age he would have his forehead tattooed; after fathering a child, his bottom chin was tattooed. For the female, tattooing was done on the cheek, typically from the ears across both cheeks to the lips forming a V shape. While tattooing on a man is relatively quick, on a female it may take up to ten hours. Lawa Piheg died on 14 September 2019.
Қазіргі заманғы Атаял
Тайваньдағы атаял халқы Тайваньның орталық және солтүстік бөліктерінде қоныстанған. Ең солтүстік ауыл Тайбэйден оңтүстікке қарай шамамен 25 километр қашықтықтағы Улай ауданында (қытай тілінде Улай) орналасқан. Цзяньши қалашығындағы Смангус қауымы Атаял тайпасының арасында туристік орын ретінде және қоғамдық өмірді ұйымдастыру тәжірибесі ретінде кеңінен танылды. Көптеген атаялдар екі тілде сөйлейді, бірақ атаял тілі әлі де қолданыста болып келеді.
The Atayal people in Taiwan live in central and northern Taiwan. The northernmost village is in Ulay District (Wulai in Chinese), about 25 kilometers south of Taipei. The Atayal Tribe The community of Smangus in Jianshi Township had become well known as a tourist destination, and an experiment in communalism. Many Atayal are bilingual, but the Atayal language still remains in active use.