Кіріспе

Тайванның түпкілікті халқы – атайалдар, сондай-ақ таял және таян деп те аталады. Атайал халқының саны шамамен 90 000-ға жуық, бұл Тайваньдың барлық түпкілікті халқының шамамен 15,9 пайызын құрайды, осылайша олар үшінші ең ірі түпкілікті топ болып табылады. Өзіндік атау ретінде "таял" қолданылады, бірақ Тайвань үкіметі оларды ресми түрде "атайал" деп таниды.

Этимология

Атаял тайпасының өз атауын білдіретін сөз – таял, яғни "адам" немесе "ер адам". Халық өздерін әдетте "тайал" деп атайды, "атаял" деп емес.

Шығу тегі

Атаялдардың қоныстануы туралы алғашқы жазбалар Чжуошуй өзенінің жоғарғы ағысынан табылды. 17 ғасырдың соңында олар Орталық Тау жоталарын басып өтіп, шығыс аймағының жабайы жерлеріне көшті. Кейін олар Лиу өзенінің аңғарына қоныстанды. Осы жерде 79 атаял ауылы орналасқан.

Генетика

Тайваньда б.з.б. 4000 жылдан бері бірнеше австронезиялық тайпалар мекендеп келген. Дегенмен, генетикалық талдаулар әртүрлі халықтардың әр түрлі ата-тегінен, Қытай материгінен шыққан және бір-бірінен оқшау дамыған бастапқы популяциялар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Атаял халқының Оңтүстік Қытай немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядан Тайваньға көшіп келгені саналады. Генетикалық зерттеулер Атаял мен Филиппин және Таиландтағы басқа халықтар арасында, сондай-ақ Оңтүстік Қытай және Вьетнаммен белгілі бір дәрежеде ұқсастықтарды анықтады. Атаялдар Тайваньдағы ең ірі тайпа болып табылатын Амис халқынан, сондай-ақ Хан халқынан генетикалық тұрғыдан ерекшеленеді, бұл олардың араласуының аздығын көрсетеді. Митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ) полиморфизмі туралы зерттеулер шамамен 11 000–26 000 жыл бұрын Тайваньға әртүрлі халықтардың екі тармағының көшіп келгенін көрсетеді. Жақында жүргізілген ДНК зерттеулері Лапита халқы мен қазіргі полинезиялықтардың Атаял және Филиппиннің солтүстігіндегі Канканаэй халқымен ортақ тегі бар екенін көрсетті. Атаял тайпасы Тайваньның Хан тайпасынан сырт көрінісімен айқын ерекшеленеді.

Фольклорлық

Олардың ақсақалдары айтқандай, атаял тайпасының алғашқы ата-бабалары Пинскян деген тас жарылғанда пайда болған. Үш адам болды, бірақ біреуі тасқа қайта кіруді қалады. Бір ер адам мен бір әйел өте ұзақ уақыт бірге өмір сүрді және бір-бірін терең сүйді. Бірақ жігіт ұялшақ болғандықтан, оған жақындасуға батылы жетпеді. Сонда қыз бір ой ойлады. Ол үйінен шығып, өзін басқа қыз ретінде көрсету үшін бетін қарауға көмір іздеді. Бірнеше күннен кейін ол үйіне қайтып келді, жігіт оны басқа қыз деп ойлады, және олар бақытты өмір сүрді. Ұзақ өтпей, олар бала сүйді, келесі буынды дүниеге әкелу міндетін орындады. Атаял тайпасының бетіне ою салу дәстүрі осы әңгімедегі қыздың бетін қарауынан бастау алған болуы мүмкін.

Өмір салты

Атаял халқының ерекше мәдениеті бар. Бұрын олар балық аулау, аң аулау, жинау және таулы алқаптарды өртеу арқылы егін шаруашылығымен айналысып күн көріп келген. Атаялдар тоқу, тор түйу және ағаш өңдеу сияқты қолөнерлермен де шұғылданған. Оларда мәдени ерекшеліктері бар музыкалық аспаптар мен билер де бар. Атаялдар шебер жауынгерлер ретінде белгілі болған. Жапон отаршылдық кезеңінде (1895–1945) тыйым салынған әдет бойынша, ер адам бетіне татуировка жасау үшін кем дегенде бір адамның басын әкелуі керек еді; осы бас немесе бас сүйектеріне үлкен құрмет көрсетіліп, тамақтандырылып, сусындатылып, олардың егінге мол өнім әкелетініне сенген. (Headhunting туралы толығырақ қараңыз.) Атаялдар Уше оқиғасымен де танымал, онда олар жапон отаршылдық күштеріне қарсы көтеріліске қатысқан. Атаялдар қолданған қарулардың бірі – Лалау Бехуу, яғни ұзын пышақ.

Дәстүрлі киім

Атаялдар шебер тоқымашылар, олар өздерінің дәстүрлі киімдеріне символдық өрнектер мен суреттерді енгізеді. Бұл суреттердің көпшілігі геометриялық стильде, ал түстері жарқын әрі қызықты. Көбінесе аргиль мен көлденең сызықтар қолданылады. Атаял мәдениетінде көлденең сызықтар – өлгендерді ата-бабалар рухтарының мекендейтін жеріне жеткізетін көпірді білдіреді. Ал аргильдер ата-бабалардың қадағалаушы көздерін көрсетеді, олар Атаял халқын қорғайды. Бұл мәдениеттегі сүйікті түс – қызыл, себебі ол қан мен күштің символы.

Бетке салынған татуировкалар

Атаял халқы есейгенге дейін бастау рәсімдерінде бетке татуировка салу және тістерін тігумен де танымал. Squliq Tayal тілінде бет татуировкасы ptasan деп аталады. Бұрын ерлер де, әйелдер де бетіне татуировка салу үшін ересек болумен байланысты маңызды міндетті орындағанын көрсетуі керек еді. Ер адам жаудың басын алып, халқын қорғау және олармен қамтамасыз ету үшін аңшы ретінде батылдығын көрсетуі тиіс болса, әйелдер мата тоқуды білуі керек еді. Қыз бала шамамен он немесе он екі жасында тоқуды үйренетін, ал татуировка алу үшін бұл өнерді меңгеруі қажет еді. Тек татуировкасы барлар ғана үйленуге құқылы болды, ал қайтыс болғаннан кейін тек татуировкасы барлар ғана Хунгу Утукс немесе рухтар көпірі (көсеу) арқылы өмірден кейінгі әлемге өте алатын. Ерлерге жасалатын татуировка салыстырмалы түрде қарапайым, тек маңдай мен жақ бойынан екі жолақпен салынады. Ер адам ересек болғаннан кейін маңдайына татуировка салдыратын, ал баласы болғаннан кейін төменгі жағына татуировка салдыратын. Әйелдерге татуировка көбінесе құлақтан басталып, екі жақ бетінен өтіп, еріндерге дейін V пішінді жасалады. Ер адамға татуировка жасау салыстырмалы түрде жылдам, ал әйелге он сағатқа дейін уақыт алуы мүмкін. Лава Пигег 2019 жылдың 14 қыркүйегінде қайтыс болды.

Қазіргі заманғы Атаял

Тайваньдағы атаял халқы Тайваньның орталық және солтүстік бөліктерінде қоныстанған. Ең солтүстік ауыл Тайбэйден оңтүстікке қарай шамамен 25 километр қашықтықтағы Улай ауданында (қытай тілінде Улай) орналасқан. Цзяньши қалашығындағы Смангус қауымы Атаял тайпасының арасында туристік орын ретінде және қоғамдық өмірді ұйымдастыру тәжірибесі ретінде кеңінен танылды. Көптеген атаялдар екі тілде сөйлейді, бірақ атаял тілі әлі де қолданыста болып келеді.