Кіріспе
Италиядағы Виченца (/v//ɪ/'/tʃ//ɛ//n//t//s//ə/ vihCHENTsə, viˈtʃɛntsa;) – Италияның солтүстік-шығысындағы қала. Ол Венето аймағында, Монте-Берико тауының солтүстік баурайында, Бачиглионе өзенінің жағасында орналасқан. Виченца Венециядан шамамен батысқа қарай, ал Миланнан шығысқа қарай жатыр. Виченца – дамыған және әлемдік қала, бай тарихы мен мәдениетімен, көптеген мұражайлары, өнер галереялары, алаңдары, виллалары, шіркеулері және тамаша Ренессанс сарайларымен көзге түседі. Айналасындағы Венето аймағындағы Палладио виллалары және оның танымал "Олимпия театры" 1994 жылдан бері ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Виченцаның халқы 270 000 адамды құрайды. Экспорт көлемі бойынша Италияның үшінші ірі өнеркәсіптік орталығы болып табылады және тоқыма және болат өнеркәсібінің арқасында елдің ең бай қалаларының бірі. Сонымен қатар, Италиядағы алтын мен зергерлік бұйымдардың шамамен бес бөлігі Виченцада өндіріледі, бұл қала экономикасына зор үлес қосады. Инженерлік және компьютерлік компоненттер саласы да маңызды (микропроцессордың негізін қалаушылардың бірі Федерико Фаггин Виченцада дүниеге келген).
the city in Italy
Vicenza (/v//ɪ/'/tʃ//ɛ//n//t//s//ə/ vihCHENTsə, viˈtʃɛntsa; ) is a city in northeastern Italy. It is in the Veneto region, at the northern base of the Monte Berico, where it straddles the River Bacchiglione. Vicenza is approximately west of Venice and east of Milan. Vicenza is a thriving and cosmopolitan city, with a rich history and culture, and many museums, art galleries, piazzas, villas, churches and elegant Renaissance palazzi. With the Palladian villas of the Veneto in the surrounding area, and his renowned Teatro Olimpico ("Olympic Theater"), the "city of Palladio" has been listed as a UNESCO World Heritage Site since 1994. and a metropolitan area of 270,000. Vicenza is the third largest Italian industrial centre as measured by the value of its exports, and is one of the country's wealthiest cities, in large part due to its textile and steel industries, which employ tens of thousands. Additionally, about one fifth of the country's gold and jewelry is made in Vicenza, greatly contributing to the city's economy. Another important sector is the engineering/computer components industry (Federico Faggin, the microprocessor's co inventor, was born in Vicenza).
Рим дәуірі
Висентияны итальяндық Euganei тайпасы, содан кейін б.з.б. 3- және 2-ғасырларда палео-Венети тайпасы қоныстандырған. Римдіктер Солтүстік-Батыс Италияны мекендеген кельт тайпаларына қарсы күресте палео-Венетитермен одақтасты. Бұл аймақтағы римдіктердің ықпалы уақыт өте келе экспоненциалды түрде өсті және палео-Венетитер (олардың мәдениеті кельттік емес, этруск және грек құндылықтарын көбірек шағылыстырды) біртіндеп ассимиляцияланды. Б.з.б. 157 жылы қала де-факто римдік орталыққа айналды және «жеңісті» деген мағына беретін Вицетия немесе Винсентия деп аталды. Вицетияның азаматтары римдік азаматтық құқығын алды және б.з.б. 49 жылы Римнің Romilia тайпасына тіркелді. Қала ауыл шаруашылығымен, кірпіш зауыттарымен, мәрмәр кенішімен және жүн өнеркәсібімен танымал болды, сонымен қатар Медиоланумнан (Милан) Аквилеяға дейінгі маңызды жолдағы маңызды тоқтау орны ретінде де белгілі болды, бірақ көршілес Патавиумнан (Падуа) көлеңкеде қалды. Римдік қаладан көп нәрсе сақталған жоқ, бірақ Бачиглионе және Ретроне өзендеріндегі үш көпір римдік дәуірде салынған, ал Порта Санта-Крочеден тыс римдік су құбырының жеке аркалары бар. Батыс Рим империясының құлдырауы кезінде герулдар, вандалдар, Аларик және оның вестготтары, сондай-ақ гундар бұл аймақты қиратты, бірақ қала 489 жылы остготтардың басып алуынан кейін жаңадан гүлденді, одан кейін Византия империясының шабуылына ұшырады. Ол сонымен қатар Ломбардтардың маңызды қаласы және кейіннен франк орталығы болды. 6-ғасырдан бастап Виченца аймағында көптеген бенедиктиндік монастырлар салынды.
Орта ғасырлар
899 жылы Виченца қаласын мажар шабуылшылары қиратты. 1001 жылы Отто III қаланың билеуін епископқа тапсырды, соның арқасында қаланың қауымдық ұйымы дамуға мүмкіндік алды және епископтық биліктен ерте ажыратылды. Виченца Веронамен бірігіп лига құрды, ең бастысы, 1164–1167 жылдардағы император Фредерик I Барбароссаға қарсы Ломбард лигасына қатысты, осы арқылы Падуа және Тревизо қалаларын осы лигаға қосылуға мәжбүр етті: оның подестасы, Эзелино II иль Бальбо, лиганың басшысы болды. Бірақ бейбітшілік орнаған соң, Падуа, Бассано және басқа қалалармен бұрынғы бәсекелестік қайта жанданды, сонымен қатар Вивареси (гибеллиндер) және Малтраверси (гуелфтер) атты ішкі топтар да болды. Бассанолық Эзелино III гуелфтерді Виченцадан қуды және 1230 жылы өзінің інісі Альбериконы подеста етіп сайлады. Тәуелсіз коммуна 1237 жылы қаланы тонаған император Фредерик II-ге қарсы Екінші Ломбард лигасына қосылды, содан кейін ол Эзелиноның иелігіне өтті. Оның қайтысынан кейін, ескі олигархиялық республикалық саяси құрылымы қайта жаңғыртылды – төрт жүз мүшеден тұратын «үлкен кеңес» (consiglio maggiore) және қырық мүшеден тұратын «кіші кеңес» (consiglio minore) құрылды, сондай-ақ Падуа, Тревизо және Веронамен бірігіп лига құрды. Үш жыл өткен соң вичентиналықтар қаланың қорғауын Падуаға тапсырды, республикалық тәуелсіздікті сақтау мақсатында; бірақ бұл қорғау (custodia) тез арада үстемдікке айналды, сондықтан 1311 жылы Виченца Веронаның Скалигери билеушілеріне бағынды, олар оны Миланның Висконтилеріне қарсы нығайтты. 1404 жылы Виченца Венеция Республикасының құрамына кірді, ал одан кейінгі тарихы Венеция тарихымен байланысты. Оны император Сигизмунд қоршап алды, ал Максимилиан I 1509 және 1516 жылдары оны өзінің иелігінде ұстады.
Ерте заманауи дәуір
Виченца Трент кеңесіне қабылдау орталығы болуға үміткер болды. XVI ғасыр Андреа Палладионың дәуірі болды, ол қала аумағында сарайлар мен виллалар түрінде өзінің өнерінің көптеген көрнекті үлгілерін қалдырды. Палладио келгенге дейін бұл қала, әлдебір Венетодағы ең қиын жағдайдағы және эстетикалық тұрғыдан кемшін қала болған деуге болады. 1797 жылы Венеция Республикасы құлағаннан кейін, Наполеон билігі тұсында, ол Наполеонның жеке Италия Корольдігіндегі генерал Кауленкортқа арналған герцогтік ұлы феодқа (Ұлы герцогтік емес, мұрагерлік (1896 жылы жойылған), номиналды герцогтік, француз шенеуніктеріне арналған сирек құрмет) айналдырылды, сондай-ақ императордың жеке күзетшісі де болды. Қаланың оккупациялануының салдарынан қаланың құнды күміс моделі, Виченцаның зергерлік бұйымы жойылды.
19 ғасыр және одан кейінгі
1814 жылдан кейін Виченца Австрия империясына қарады. Алайда 1848 жылы жергілікті тұрғындар Австрияға қарсы көтерілді, бұл Милан мен Брешиядан басқа Италияның ешбір қаласында болмағандай күшті болды (осы кезеңде революционерлердің көрсеткен батылдығы үшін қала әскери ерлік үшін жоғары наградаға ие болды). Ломбардия-Венеция Корольдігінің құрамында ол үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін Италияға қосылды. Виченца аймағы Бірінші дүниежүзілік соғыста (Азияго платосында) және Екінші дүниежүзілік соғыста (итальяндық қарсылықтың маңызды орталығы) ірі шайқастардың ошағы болды, және одақтастардың бомбалау салдарынан, оның ішінде көптеген ескерткіштері қирады, Венетодағы ең көп зардап шеккен қала болып танылды; азаматтық құрбандардың саны 2000-нан асты. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан кейін екі дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған депрессия кезеңі басталды. 1960 жылдары Венетоның орталық бөлігінде шағын және орта отбасылық кәсіпорындардың өркендеуіне байланысты күрт экономикалық даму орын алды. Олар өндірген өнімдердің ассортименті өте кең болды (көбінесе заңсыз жолмен пайда болды), бұл "солтүстік-шығыстың кереметі" ("miracolo del nord est") деп аталатын құбылысқа жол ашты. Келесі жылдары экономикалық өсім қарқынды дамыды. Қала маңында ірі өнеркәсіптік аймақтар пайда болды, халықтың тығыз қоныстануы күшейді және шетелдік жұмыскерлердің саны артты. Виченцада АҚШ армиясының Касерма Эдерле (Кэмп Эдерле) гарнизоны орналасқан, ол Виченцадағы АҚШ армиясының гарнизоны ретінде де белгілі. 1965 жылы Касерма Эдерле 173-ші әуеде жүретін бригаданы құрамына алған Оңтүстік Еуропалық әскери тобының штабына айналды. 2006 жылдың қаңтар айында Виченцада Еуропалық жандармерия күштерінің ресми ашылуы болды.
География
Виченца Венето аймағында, Монте-Берико тауының солтүстік етегінде, Бачиглионе өзенінің арнасында жатыр. Виченца шамамен Венецияның батысында және Миланның шығысында орналасқан.
Демография
2007 жылы Виченцада 114 268 адам тұрды, олардың 47,6%-ы ерлер, 52,4%-ы әйелдер. 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар халықтың 17,17%-ын құрады, ал зейнеткерлердің саны 21,60% болды. Бұл Италияның орташа көрсеткіштерімен – 18,06% (кәмелетке толмағандар) және 19,94% (зейнеткерлер) салыстырылады. Виченца тұрғындарының орташа жасы 43-ке тең, Италия бойынша орташа жас 42. 2002 мен 2007 жылдар аралығында Виченца халқы 3,72%-ға өсті, ал Италия бойынша жалпы өсім 3,85% құрады. Қазіргі уақытта Виченцада 1000 тұрғынға шаққанда 9,16 туу көрсеткіші тіркелді, ал Италияда бұл көрсеткіш 9,45-ке тең. 2010 жылы халықтың 83,5%-ы итальяндықтарды құрады. 1876 жылдан 1976 жылға дейін Виченца провинциясынан 1 000 000-нан астам адам эмиграциялаған, ал әлемде 3 000 000-нан астам вичентино тегінен шыққан адамдар өмір сүреді (көші-қон ағындарының бағыттары Бразилия, АҚШ, Канада, Австралия, Германия, Франция, Бельгия және Швейцария болды), олар кедейлік, соғыс және аурудың салдарынан туған қиындықтардан құтылуға тырысты. Бүгінде шамамен 100 000 виченцалық азамат шетелде тұрып жұмыс істейді, ал қала эмиграциядан иммиграцияға айналды. Ең ірі иммигранттар тобы АҚШ-тан келген (шамамен 9 000 адам, бұл әскери базаның болуымен байланысты), ал басқа этникалық азшылықтар Еуропаның басқа елдерінен (ең ірілері – Сербия, Румыния және Молдова), Оңтүстік Азиядан (ең ірілері – Бангладеш және Пәкістан), Сахара асты Африкасынан және Солтүстік Африкадан (ең ірілері – Мароккодан) келген. Қаланың көп бөлігі Рим-католик дінін ұстанады, бірақ иммиграцияның нәтижесінде православиелік христиандар, мұсылмандар және сикхтер де пайда болды.
Сәулет
1994 жылы ЮНЕСКО «Виченца, Палладио қаласы» аталымын Әлемдік мұралар тізіміне енгізді. 1996 жылы бұл нысан негізгі аумақтан тыс Палладио виллаларын қамту үшін кеңейтілді және сәйкесінше «Виченца қаласы және Венето аймағындағы Палладио виллалары» деп қайта аталды.
Экономика және инфрақұрылым
Айналасындағы аймақ негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Басты өнімдер – шарап, бидай, жүгері, зәйтүн майы (Барбарано аймағында), ал вишня мен аспаржа Бассаноның ерекшелігі болып табылады. Мәрмәр, күкірт, мыс және күміс кендері, сондай-ақ лигнит және каолин кен орындары да бар; минералды бұлақтар да көп, ең танымалдары – Рекоаро бұлақтары. Ірі өнеркәсіптік аймақтар қаланы қоршап, батыс және шығыс жақтарға қарай кеңінен созылады. Батыста Монтекио-Маджоре, Чиампо және Совиццо аймақтарында, ал шығыста Камисано-Висентино және Торри-ди-Квартезолода көптеген болат және тоқыма фабрикалары орналасқан. Бұл аймақтар ұйымдаспаған және кең ауқымды цементтеумен сипатталады. Зергерлік және киім фабрикалары – элиталық секторлар болып табылады. Висентиноның маңызды киім фирмалары: Diesel, Pal Zileri, Marzotto, Bottega Veneta, Marlboro Classics және т.б. Алтын көрмесі әлемдік деңгейде танымал және жылына екі рет (қаңтар және қыркүйек айларында) Виченца қаласында өтеді. Жүн, жібек, керамика, тері өңдеу және музыкалық аспаптар сияқты өнеркәсіп салалары да ерекше атауға лайық. Велосипедтік бөлшектер өндіруші Campagnolo және спорттық киім өндіруші Dainese компанияларының бас кеңселері осы қалада орналасқан.
Көлік
1846 жылы ашылған Виченца теміржол станциясы Милан-Венеция теміржолының бөлігі болып табылады және Скио және Тревизоға қарай екі тармақ желісінің торабы болып табылады.
Спорт
Виченца қаласында қазіргі уақытта 2-лигада ойнайтын «Виченца Ураган» америкалық футбол командасы бар. 2009 жылы құрылған «Ураган» клубының 35-тен астам спортшыдан тұратын жас және ересек командалары бар. Виченцада сондай-ақ, қазіргі уақытта Серия C турнирінде бақ сынап жүрген «Л. Р. Виченца Виртус» футбол клубы, бұрынғы «Ланеросси Виченца» және «Виченца Кальцио» клубтары да орналасқан. Олардың үй стадионы – «Стадио Ромео Менти». Виченцада «Рейнджерс Регби Виченца» командасы да бар, ол регбиден Италияның A2 лигасына қатысады.