Кіріспе

Магниттік таспадағы дыбыс жазу форматы – сегіз тректі картридж.

8 тректі таспа (ресми түрде Stereo 8; көбінесе сегіз тректі картридж, сегіз тректі таспа және сегіз трек деп аталады) – магниттік таспадағы дыбыс жазу технологиясы, ол 1960 жылдардың ортасынан 1980 жылдардың басына дейін танымал болды. Осы кезде 8 тректі жүйеден бұрын пайда болған компакт-кассета, алдын ала жазылған музыка үшін танымалдылығы жағынан оны басып өтті. Бұл формат көбінесе автомобильдерде қолданылды және ең көп АҚШ пен Канадада, сондай-ақ, аз дәрежеде Ұлыбританияда танымал болды. 8 тректі таспа картриджінің бір артықшылығы – ол үздіксіз циклмен ойната алады, таспаны шығарып алудың, кері айналдырудың және таспаның соңына жеткенде қайтадан қосудың қажеті жоқ. Шамамен 80 минут ойнағаннан кейін таспа басынан басталады. Циклдық болғандықтан, кері орату функциясы жоқ. Тұтынушының таңдауы – ойнату, жылдам орату, жазу және бағдарламаны (тректі) өзгерту. Stereo 8 Cartridge 1964 жылы Lear Jet Corporation компаниясының Билл Лир басқаруымен құрылған консорциум, Ampex, Ford Motor Company, General Motors, Motorola және RCA Victor Records (RCA Radio Corporation of America) компанияларының бірлескен күшімен жасалды. 8 тректі таспа форматы қазір ескірген деп есептеледі, бірақ осы таспаларды және ойнатқыштарды жаңартатын коллекционерлер бар, сондай-ақ, жаңалық ретінде осы таспаларды шығаратын топтар да кездеседі. Cheap Trick тобының The Latest альбомы 2009 жылы, ал Dolly Parton тобының A Holly Dolly Christmas альбомы 2020 жылы, эксклюзивті бонус трегімен бірге 8 тректі форматта шығарылды.

Технология

Картриджтің өлшемдері шамамен мынадай. Магниттік таспа секундына 3,75 дюйм жылдамдықпен (кассетадан екі есе жылдам) ойнатылады, бір катушкаға оралған, шамамен ені және 8 параллель жолдан тұрады. Ойнатқыш басы стерео дыбыс үшін бір уақытта екі жолды оқиды. Бағдарлама аяқталғаннан кейін, бас механикалық түрде келесі екі жолға ауысады, бұл ерекше дыбыстық иыруды (кликинг) тудырады.

Даму

1953 жылы Джордж Эш Fidelipac картриджін, сонымен қатар NAB картриджін ойлап тапты. Бұл құрылғылар кейіннен тек Muntz Stereo Pak-та ғана емес, сонымен қатар 1960-жылдардың соңынан 1990-жылдардың басына дейінгі түрлі монофониялық фондық музыка жүйелерінде де қолданылды. Оған шабыттандырған – Бернард Кузиноның бір жыл бұрын жасаған Audio Vendor атты үздіксіз таспалық картридж технологиясын қолданған алғашқы өнімдердің бірі. Таспа түсірілген жазба сақталатын бос таспа орамының ішкі сақинасы арқылы өтіп, ораманың сыртқы сақинасы арқылы кері қайтарылады. Алғашқыда бұл механизмді аудиотаспаны орап алатын катушкаға енгізу жоспарланған. Кейіннен Кузино пластик корпус жасап, оны кейбір магнитофондарға орнатуға болатынын көрсетті. Бұл картриджді Джон Герберт Орр Orrtronic Tapette деп сатты. Осы буынға дейін таспа магниттік жабынымен ішке қарай оралған. Кейінгі картридж түрлерінде магниттік қабат ораманың сыртына қаратылып жасалды, сондықтан оны арнайы жасалған магнитофонмен ойнату қажет болды. Таспаны баспен (капстан) тартып алу мүмкіндігі пайда болғаннан кейін, пайдаланушылар таспаны тігіп-түю қажеттілігінсіз картриджді магнитофонға енгізудің ыңғайлылығын сезінді. Бұл кассеталар таспа басын жылғау үшін ішкі кеңістікке мұқтаж болмады, себебі таспаға картридждің сыртынан қол жеткізілді. Осы жаңа кассеталардың негізінде Джордж Эш 1954 жылы Fidelipac картриджін жасады. PlayTape және жауап беру автоматтарының хабарлама мәтіні үшін үздіксіз циклды компакт кассеталар да осы технологиямен жасалды, сондай-ақ басқа да ұқсас, бірақ үйлесімсіз жауап беру автоматтарының таспалары да қолданылды. Алғашқыда бөлек таспаны қабылдаушы катушканың астына екі элементті біріктіру үшін пластина қойылды және катушка жиегіндегі тесіктер алынып тасталды. Мұндай кассетаның ішінде кері ораушы катушка болмағандықтан, кері орау мүмкін емес еді. Бұрын Tefifon ойықты винилдік дыбыстық таспасын сақтау үшін Tefi картриджінде ұқсас техника қолданылған, бірақ 16 мм қалыңдығы 8 тректен екі еседен астам болғандықтан және пленканың 3 мил (75 мкм) қалыңдығына байланысты катушканың қажеті болмады. Тағы бір ұқсас технология – LaBelle Tutor 16, ол бірнеше үздіксіз цикл технологияларын бірдей біріктірді. 35 мм-лік пленка 16 мм-ге дейін қысқартылып, Fisher Price Movie Viewer-ге ұқсас үздіксіз циклді пленка картриджіне жүктелді, ол 16 мм мультфильмдердің үнсіз қысқартылған нұсқаларын қолданды. Бұл картридждің төменгі жағы оның астындағы дыбыс картриджінің жоғарғы жағы ретінде әрекет етті, ол негізінен 8 трекке ұқсас болды. Бір ғана айырмашылық – жазба моно NAB картридждері сияқты 2 тректі форматта, 3 3/4 IPS жылдамдығымен (9,5 см/с) 8 трекке тең болды, бағдарламалық материал бір тректе, ал екінші тректе дыбыстан төмен суретті автоматтандыру тоны болды. 8 мм және 16 мм конфигурациядағы, оптикалық және магниттік дыбыс форматтарындағы үнсіз және дыбыстық фильмдер де үздіксіз цикл болды, олар дүкендердегі сату құралдарынан бастап, жол инженерлік нұсқаулықтарына дейін және ертедегі портативті әуе компанияларының фильмдеріне дейін қолданылды. Механизмнің кез келген бөлігі картридждің ішінде орналаспайды, онда орналасқан жалғыз бөлік – 45 градустық айна, ол жарықты фильм арқылы және ішкі қалың экранға немесе сыртқы экранға бейнелеу үшін бейнелеуді басқа айнаға бұру арқылы қайта бағыттау үшін қолданылды.

Стерео 8

Lear Jet Stereo 8 картриджін Ричард Краус 1963 жылы Билл Лир басқаруындағы Lear Jet корпорациясында жұмыс істеген кезде ойлап тапқан. Басты өзгеріс – қысым ролігін (pinch roller) кассетаның өзіне, неопрен резеңкесі мен нейлоннан жасалған күйінде енгізу болды, бұрын ол таспа өткізгіште (tape player) бөлек болған. Бұл механикалық күрделілікті азайтуға мүмкіндік берді. Лир Eash кассетасының ішкі бөліктерінің бір бөлігін де жойды, мысалы, таспаны кернеуге арналған механизмді және таспаның сырғанауын болдырмайтын құлыпты. Stereo Pak кассеталары күрделі құрылысының салдарынан жиі істен шығып қалатындықтан, Лир оларды жаңартуға тырысты, оларға екі есе көп жолдар қосып, жазу уақытын алдымен 80 минутқа, содан кейін 100 минутқа дейін ұзартты.

Дискретті квадрофоникалық 8 тректі

Төрт арналы 8 жол оң жақтағы суретте көрсетілгендей, сол жақ жоғарғы бұрыштағы ойық арқылы ажыратылатын болды. Мұндай бос таспалар 45 айналымдық адаптерлер сияқты, сол ойықтың орнына ақ аралық салып сатылды. Бұл 7 дюймдік (19 см) үлкен тесігі бар пластинкаларды дәстүрлі проигрывательдерде ойнату үшін пайдаланылды. Бұл ойық жаңа бастағыштағы екінші жолдар жиынтығын қосатын, ол бастапқыда стерео таспаның 3 және 4-бағдарламаларын ойнап, 1 және 2-бағдарламаларды оқитын бастармен бірге қолданылатын. Таспалар алғаш рет 1970 жылдың күзінде сатылды, бұл біршама қызық, себебі соңғы Stereo Pak төрт TRACK Muntz картриджді таспалары (төрт АРНАЛЫ квадрофоникаға қарсы) және тұрақты Stereo 8 таспалары да сол кезде бірдей өндірісте болды.

Уақыт шектеулері

Албом үшін Stereo Pak сияқты бірдей мөлшерде таспа қолдану тұтынушыларға қыңыр келді, себебі енді бір таспада екі альбомды LP бағасында алу мүмкін болмады. 8 тректік қос альбомдардың квадрофониялық нұсқалары екі, тіпті (классикалық музыка болған жағдайда) үш таспаны қажет етті. Егер альбом 50 минуттан асса, бұл Stereo 8 тректе жазыла алатын уақыттың жартысы болатын, ал екінші таспаны негіздеуге жеткілікті материал болмаса, продюсерлер альбомды 25 минуттық бағдарламалық уақыт лимитіне сыйымды ету үшін кейбір әндерді өңдеп немесе алып тастайтын. Коммерциялық жазбалар 20 жыл бұрын 2 тректі стерео таспаларды қиын жағдайға түсірген сол қысқартылған бағдарламалық мәселелерге аздап өзгешеленген түрімен қайта оралды. Квадрофониялық кассеталар 1974 жылдан бастап сынақтан өтті, бірақ кассеталық студиялар орныққанша, сандық технология дамығанға дейін, олар кеңінен таралмады.

Коммерциялық табыстылық

Төрт және сегіз тректік картридждердің танымалдылығы дамыған автомобиль өнеркәсібінің арқасында өсті. 1965 жылдың қыркүйегінде Ford Motor Company зауытта орнатылған және дилерлік сегіз тректік таспа ойнатқыштарды 1966 жылғы үш моделінде (спорттық Mustang, сәнді Thunderbird және жоғары сапалы Lincoln) опция ретінде ұсынды, ал RCA Victor өзінің RCA Victor және RCA Camden лейблдерінен жазбалар каталогы бойынша 175 Stereo 8 картриджін шығарды. 1967 жылғы модельге қарай, Ford-тың барлық көліктерінде осы таспа ойнатқышты жаңарту мүмкіндігі болды. Бастапқы зауыттық орнатулардың көпшілігі радиодан бөлек ойнатқыштар болды (суретте көрсетілгендей), бірақ приборлық тақтаға орнатылған 8 тректік құрылғылар AM радиосымен, сондай-ақ AM/FM қабылдағыштармен бірге ұсынылды. 8 тректік формат ыңғайлылығы мен портативтілігінің арқасында тұрақты түрде танымал болды. 1966 жылы үй ойнатқыштары пайда болды, бұл тұтынушыларға таспаларды үйлері мен портативті жүйелер арасында бөлісуге мүмкіндік берді. 1960 жылдардың соңына қарай, 8 тректік сегмент АҚШ-тың тұтынушы электроника нарығында ең ірісі болды (Compact Cassette 1962 жылы шыққандықтан Ұлыбритания мен Еуропада сатылым төмен болды) және автомобильдерге арналған 8 тректік жүйелердің танымалдылығы үйлік құрылғыларға сұранысты арттыруға көмектесті. "Boombox" типті портативті ойнатқыштар да танымал болды, бірақ сегіз тректік ойнатқыштар/жазғыштар кең танымалдыққа ие бола алмады және оларды өндіруші Tandy Corporation (Radio Shack электроника дүкендері үшін) өндірушіден басқа көптеген өндірушілер ұсынбады. Үйде картридждік жүйелер қолжетімді болғаннан кейін, тұтынушылар сегіз тректі 33 айналымды альбом стиліндегі винилдік пластинкаларға қолдануға болатын балама ретінде қарастыра бастады, бұл тек автомобильдегі ыңғайлылық емес. Сонымен қатар, 1960 жылдардың соңында 8 тректік таспа форматындағы алдын ала жазылған жазбалар винилдік шығарылымнан кейін бір ай ішінде қол жетімді бола бастады. 8 тректік формат АҚШ-тағы барлық таспа жүйелерінің ішінде ең танымал болды және ең үлкен музыкалық кітапхананы ұсынды.

Ертедегі караоке машиналары

Даисуке Иноуэ 1971 жылы алғашқы караоке аппаратын ойлап тапты, ол Juke 8 деп аталды.

Басқа пайдалану

Milton Bradley (MB) OMNI Entertainment System – 1980 жылы алғаш рет шыққан, Jeopardy! сияқты электрондық викториналық ойын машинасы, немесе "You Don't Know Jack" видео ойындары сериясының кейінгі нұсқалары. Ойын сұрақтар, нұсқаулар және жауаптар үшін 8 тректік таспаларды пайдаланды, аудио ойнатумен қатар, қалған тректердегі магниттік таспадағы цифрлық сигналдарды қолданып, ұпайды есептеу үшін дұрыс жауапты жүктеді. 1978 жылы Mego Corporation 2 XL ойыншық роботын шығарды, ол дұрыс және бұрыс жауаптарды анықтау үшін тректерді пайдаланды. 1977 жылы шотландтық GR International компаниясы Bandmaster Powerhouse атты барабан машинасы шығарды, ол Mellotron немесе Chamberlin Music Master сияқты барабан мен соққы аспаптарының үнтаспаларын қамтитын, арнайы жасалған 8 тректік картридждерді ойнатты. Бұл үнтаспалар барабан машинасының басқару элементтері арқылы өңдеуге болатын, олардың ішінде тембр және аспаптардың үйлесімділігі бар.

Құлдырау

1978 жылы АҚШ-та 8 трек таспаларының сатылымы ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін сатылымдар күрт төмендеді. 1970 жылдардың соңында 8 трек ойнатқыштар үйлерде және көліктерде сирек кездесе бастады, оларды 1963 жылы пайда болған компакт-кассеталар ығыстырды. 1980 жылға қарай 8 трек таспалары кассеталардың пайдасына тоқтатылды, олардың сатылымы Walkman табысының арқасында жылдам өсті және 1983 жылға қарай винилдік пластинкаларды (LP) басып озды. АҚШ-та 1982 жылдың соңы мен 1983 жылдың басында 8 трек картридждері сауда орындарынан алынып тасталды. Дегенмен, кейбір таспалар 1988 жылдың соңына дейін Columbia House және RCA (BMG) Music Service жазбалар клубтары арқылы 8 трек форматта қолжетімді болды. 1990 жылға дейін Radio Shack (Tandy Corporation) Realistic таңбасымен бос 8 трек картридждерін және үйде жазуға арналған ойнатқыштарды сатуды жалғастырды.