Кіріспе
Биік, төрт жақты, тар таманған ескерткіш, жоғарғы жағында пирамида тәрізді пішінмен немесе пирамидионмен аяқталады. Обелиск (/'ɒ//b//əl//ɪ//s//k/; грекше ὀβελίσκος obeliskos; ὀβελός obelos, "сұңқар, қада, тік қалған бағана" сөзінің кішірткесі) – биік, төрт жақты, тар таманған ескерткіш, жоғарғы жағында пирамида тәрізді пішінмен немесе пирамидионмен аяқталады. Бастапқыда ежелгі египеттіктер салған және техену деп аталған, гректер оларды сипаттау үшін грек терминін қолданды. Бұл сөз латын тіліне, содан кейін ағылшын тіліне өтті. Уильям Томас 1549 жылы жазған "Италия тарихында" бұл терминді дұрыс қолданғанмен, XVI ғасырдың соңында (Елизавета патшайымның діннен шығарылуынан кейін Италиямен байланыс азайғаннан кейін) Шекспир пьесаларында және сонеттерінде пирамидалар мен обелисктерді ажырата алмады. Ежелгі обелисктер монолитті, яғни бір тастан жасалған, ал қазіргі заманғы обелисктердің көпшілігі бірнеше тастан тұрады.
An obelisk ('/ɒ//b//əl//ɪ//s//k/; from ὀβελίσκος obeliskos; diminutive of ὀβελός obelos, "spit, nail, pointed pillar") is a tall, four sided, narrow tapering monument which ends in a pyramid like shape or pyramidion at the top. Originally constructed by Ancient Egyptians and called tekhenu, the Greeks used the Greek term obeliskos to describe them, and this word passed into Latin and ultimately English. Though William Thomas used the term correctly in his Historie of Italie of 1549, by the late sixteenth century (after reduced contact with Italy following the excommunication of Queen Elizabeth), Shakespeare failed to distinguish between pyramids and obelisks in his plays and sonnets. Ancient obelisks are monolithic and consist of a single stone; most modern obelisks are made of several stones.
Мысырлық
Обелисктер ежелгі мысырлықтардың сәулетінде маңызды орын алды және олардың дінінде ғибадатханалардың кіреберісінде жұптармен орналастырылып, өте маңызды рөл атқарды. Қазіргі ағылшын тілінде қолданылатын "обэлиск" сөзі египеттік емес, грек тілінен шыққан, себебі грек саяхатшысы Геродот бұл нысандарды алғаш сипаттаған классикалық жазушылардың бірі болды. Ежелгі Мысырдың көптеген обелискі сақталғаны белгілі, сондай-ақ Асуандағы карьерден жартылай қазылған "аяқталмаған обэлиск" табылған. Бұл обэлисктер қазір әлемге таралып кеткен, олардың жартысынан да азы Мысырда қалды. Өзінің бастапқы орнында сақталған ең көне ғибадатханалық обэлиск – қазіргі Хелиополистегі Аль-Матариядағы Он екінші династияның Сенусрет I-нің қызыл граниттен жасалған обеліскі. Мысыр мифологиясында обэлиск күн құдайы Раның символы болды, ал Ахнатонның діни реформасы кезінде ол Атонның, күн дискісінің тасқа айналған сәулесі деп есептелді. Бенбен – ежелгі Мысыр дінінің Гелиопольдік жаратылыс мифінде жаратушы құдай Атум қоныстанған алғашқы сулар Нудан пайда болған төбе. Бенбен тасы (пирамидион деп те аталады) – Мысыр пирамидасының ең жоғарғы тасы. Ол сондай-ақ обэлискімен байланысты. Нью-Йорк университетінің египтологы Патриция Блэкуэлл Гэри және астрономияның аға редакторы Ричард Талкотт ежелгі Мысыр пирамидасы мен обэлискінің пішіндері күнмен байланысты табиғи құбылыстардан туындаған деп болжайды (күн құдайы Ра сол кездегі мысырлықтардың ең ұлы құдайы болғандықтан). Пирамида мен обэлискінің маңыздылығы бұрын толыққанды зерттелмеген, әсіресе күннің шығуы мен батуына байланысты астрономиялық құбылыстар: Зодиак жарығы және күн сәулелері.
Нубиялық
Ежелгі Нубияның жиырма бесінші династиясының патшалары Мысырдағы билігін заңдастыру үшін Орта Ніл аймағында мысырлық үлгідегі ескерткіштер тұрғызды. Тарихи деректерде Пие патша кем дегенде бір обелиск салғаны айтылады. Обелиск жергілікті қара граниттен жасалған және Кадаколь жерінде табылған. Кейіннен ол ескі Донгола аймағындағы алғашқы христиан шіркеулерінің бірі үшін бағана ретінде кесілген. Бүгінде обелиск Хартумдағы Ұлттық мұражайда көрсетілуде. Обелискіде патшаның ресми титулы жазылған: «Күші зор бұқа, Тебада билік көрсетеді, Жоғарғы және Төменгі Мысырдың патшасы, Екі бике, Мысырдың билеушісі, Раның ұлы, Пи(анхи): ол әкесі Амон-Ра үшін естелік ретінде жасаған». 1916 жылы Гарвард университетінің көркем өнер музейінің Суданға жасаған экспедициясы Гебель Баркалдан Сенкаманискен патшаның обелискінің қалдықтарын тапты. Гебель Баркал жерінде Актисан патшаның мөр басы бар тағы бір кішкентай обелиск қалдықтары сақталған.
Ежелгі Римдегі египеттік обелискилер
Б.з.д. 30 жылдары Рим Мысырды басып алып, түрлі ғибадатхана кешендерін тонады; бір жағдайда олар оларды алып шығу үшін Карнак ғибадатханасының қабырғаларын қиратты. Қазір Римнің қолынан қашып кеткен обелисктер саны Мысырда қалғаннан екі есе көп. Олардың басым көпшілігі 1700 жыл бұрын Рим дәуірінде бөлшектеліп, обелисктер әртүрлі жерлерге жіберілді. Мысырлық ең үлкен және ең биік обелиск - бұл Латеран обелискі, Римдегі Латеран базиликасының батыс жағындағы алаңда орналасқан, биіктігі 105,6 фут (32 м) және салмағы белгісіз. Көбірек танымал – Ватикан обелискі, Санкт-Петер алаңында. Папа Сикст V обелискті Санкт-Петер шіркеуінің алдына орнатуға бел буған, бірақ шіркеудің басты бөлігі әлі салынып бітпеген еді. Ол өзінің сайлануынан кейін бірнеше ай ішінде толық көлемді ағаш модельін орнаттырды. Базиликаның құрылысында Дьякомо Дела Портаның көмекшісі Доменико Фонтана папаға ағаштан жасалған шағын кранның үлгісін және қорғасыннан жасалған кішкентай, ауыр обелискіні ұсынды, оны Сикст өзінің саусағымен кішкентай жеңілгіш бұрауы арқылы көтере алды. Жобаны Фонтанаға тапсырды. Ғсырлардың қалдықтарына жартылай көмілген обелиск алдымен тұрған күйінде қазылып алынды; содан кейін оны роликтермен Пьяццаға жеткізу үшін 1586 жылдың 30 сәуірінен 17 мамырына дейін уақыт кетті: оған 1000-ға жуық адам, 140 жүк таситын ат және 47 кран қажет болды. 14 қыркүйекте, Кресттің жоғарылату мерекесінде қайта орнатуды көпшілік тамашалады. Бұл инженерлік өнердің әйгілі жетістігі болды, ол Фонтананың беделін арттырды, ол оны мыс гравюраларымен суреттелген кітапта егжей-тегжейлі түсіндірді, Della Trasportatione dell'Obelisco Vaticano et delle Fabriche di Nostro Signore Papa Sisto V (1590), бұл өзі техникалық ақпаратты жеткізуде жаңа стандарт орнатты және оның мұқият дәлдігімен кейінгі сәулет әдебиеттеріне әсер етті. Обелиск қайта орнатылар алдында жын-шайтаннан тазартылды. Егер жоба сәтсіз аяқталса, Фонтананың жылдам қашу үшін аттардан жасалған командасы болған деседі. Карло Мадерно базиликаның кемесін салғанда, оның осьінде ең кішкентай бұрылыс жасауға тура келді, оны обелискпен дәл сәйкестендіру үшін. Сикст V тұсында Римде тағы үш обелиск орнатылды: 1587 жылы Санта-Мария-Маджореде, 1588 жылы Латеран базиликасында және 1589 жылы Пьяцца-дель-Пополода. Испан сатысының басында Тринита-деи-Монти шіркеуінің алдында обелиск тұр. Римдегі тағы бір обелиск пілдің арқасында көтерілгендей бейнеленген. Рим өзінің обелискінің бірінен – Боболи обеліскінен айырылды, ол Изис ғибадатханасын безендірген, ол 16 ғасырда табылған. Медичилер оны Вилла Медичи үшін талап етті, бірақ 1790 жылы оны Флоренциядағы Палаццо Питтиге жалғастырылған Боболи бақтарына көшіріп, оның орнына көшірмесін қалдырды. Рим империясындағы Мысырдың барлық обелискілері Римде орнатылмаған: Ұлы Ирод өзінің римдік демеушілеріне еліктеп, Кесария обеліскісін орнатты, ол өзінің жаңа қаласы Кесарияның солтүстік Яһудеядағы ипподромында Мысырдың қызыл гранитінен жасалған. Бұл шамамен 12 метр биіктігі бар және салмағы белгісіз. Оны археологтар тауып, бұрынғы орнына қайта орнатып отыр. 357 жылы император Констанций II Карнак ғибадатханасының екі обелискісін алып тастап, өз билігінің 20 жылдығын атап өту үшін Нилден Александрияға тасымалданды. Кейіннен біреуі Римге жіберіліп, Серік Максимустың тірегіне орнатылды. Екіншісі Феодосий обелискісі деп аталды, ол 390 жылға дейін Александрияда қалды, содан кейін император Феодосий I оны Константинопольге (қазіргі Стамбул) тасымалдап, Константинополь гипподромының арқасына (қазіргі Сұлтан Ахмет алаңы) қойды. Бір кезде оның биіктігі 29 метр (95 фут) және салмағы белгісіз болған; алайда, оның төменгі бөлігі (бұрын да гипподромда тұрған) қазір жоғалып кетті, бұл обелиск биіктігін 20 метрге дейін қысқартты.
Қазіргі қалалардағы ежелгі Мысыр обелистері
Ежелгі римдіктер өз қалаларын 8 үлкен және 42 кіші египеттік обелисктермен безендірді. Көптеген обелисктер басқа жерлерде де қайта орнатылды, ал Римнен тыс ең танымал мысалдар – Англияның Лондон қаласындағы (69 фут (21 м)) және АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы (70 фут (21 м)) «Клеопатраның тігіштері» жұбы, сондай-ақ Францияның Париж қаласындағы Конкорд алаңындағы (Place de la Concorde) Луксор обелискінің үстіндегі 75 фут (23 м) биіктіктегі обелиск. Обэлисктер Мысырдан он тоғызыншы ғасырға дейін тасымалданды, олардың үшеуі Лондонға, Нью-Йоркке және Парижге жіберілді. Олардың тасымалы туралы әртүрлі газеттер хабарлады.
Колумбияға дейінгі
1919 жылы Перудегі Чавин де Хуантарда табылған ежелгі Тело обелискі – обелиск тәрізді пропорциялары бар монолиттік стела. Оның биіктігі 2,52 метр, және Шавин мәдениетінің тістер мен жануарлар бастары сияқты символдарымен төменгі рельеф түрінде өрнектелген. Ұзақ жылдар бойы Лимадағы Археология, Антропология және Перу тарихы ұлттық мұражайында (Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú) сақталған, ол 2008 жылдың шілдесінде ашылған Чавин ұлттық мұражайына (Museo Nacional de Chavín) көшірілді. Обелиск оны тапқан және «перу археологиясының әкесі» деп есептелген археолог Хулио С. Телоның құрметіне аталған. Ол Американың алғашқы түпкілікті археологы болды.
Ескерткіштер ретінде
Мысырлық обелисктер әлі де қызығушылық тудырады, бұрынғы қаһармандықтарды еске түсіріп, мемлекеттік биліктің символы болып табылады. Көптеген қазіргі заманғы обелисктер кірпіш немесе бетоннан салынған, сондықтан олар Мысырлық өрнектерінен айырмашылығы, монолит емес, және көбінесе үлкенірек. 19 және 20 ғасырлардағы мысалдарға Хельсинкидегі Императрица тасы (1835), Дублиндегі Веллингтон монументі (1861), Вашингтондағы Вашингтон монументі (1884), Буэнос-Айрестегі Буэнос-Айрес обелискісі (1936), Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңындағы Халық қаһармандарына арналған монумент (1958) және Джакартадағы Ұлттық монумент (1975) кіреді. Дегенмен, кейбіреулері ежелгі монолит обелиск жасау дәстүрін сақтап келеді.
Басқа пайдаланулар
Римде 1936-1950 жылдары Киелі Петр базиликасын елорданың орталығымен байланыстыру үшін жасалған Via della Conciliazione жолы, шам бағаналары ретінде қызмет ететін обелискілермен қапталған. Францияда және басқа Еуропа елдерінде, қабір тастары мен белгішелер сияқты, өлгендерге арналған ескерткіштерге көбінесе обелиск нысаны берілген, бірақ олар көлемі жағынан кішідірек. Бұл практика ислам әлемінде де кеңінен таралған. Заманауи обелискілер шекара белгілері ретінде геодезиялық жұмыстарда да қолданылады.
Көлік пен тіреу эксперименттері
1999 жылдың жаз айының соңында Роджер Хопкинс пен Марк Лехнер NOVA командасымен бірлесіп 25 тонналық обелискіні тіктеді. Бұл 25 тонналық обелискіні тіктеудің үшінші әрекеті болды; 1994 және 1999 жылдардағы алғашқы екеуі сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, 2 тонналық және 9 тонналық обелискіні көтерудің екі сәтті әрекеті жасалды. 1999 жылдың тамыз-қыркүйек айларында олар алдыңғы тәжірибелерінен сабақ алып, сәтті тіктеуге қол жеткізді. Алдымен Хопкинс пен Раис Абдель Алим 25 тонна салмақтағы тас блогын сүйреу тәжірибесін ұйымдастырды. Олар жерге ағаштан жасалған рельстерді орнатып, 25 тоннаға жуық салмақты мегалитті орналастырған шанақты дайындады. Бастапқыда 100-ден астам адам оны сүйреуге тырысты, бірақ оны жылжыта алмады. Соңында, 130-дан астам адам бірдей тартып, тағы он шақты адам рычагтарды қолданып шанақты алға жылжытты. Бір күн ішінде жұмысшылар оны 10–20 фут сүйреп әкетті. Арқандардың жыртылуына қарамастан, ескерткішті осылай жылжытуға болатынын дәлелдеді. Ежелгі технологияларды қолдана отырып, мегалит тасты сүйреу үшін Мысырда және басқа да жерлерде қосымша тәжірибелер жүргізілді, олардың кейбіреулері төменде тізімделген. Бір тәжірибе – кішкентай обелискіні Нил өзенінде баржамен тасымалдау. Баржа ежелгі Мысыр үлгісі бойынша салынған. Обелискіні ұстау үшін ол өте кең болуы керек еді, ұзындығы енінен 2 есе артық, ал обелискіден кем дегенде екі есе ұзын болды. Обелискінің ұзындығы шамамен 3 метр болды, ал ең үлкен мысырлық обелискіні тасымалдауға жеткілікті үлкен баржаның ұзындығы 61 метр, ені 30 метрге жуық болуы керек еді. Жұмысшылар арқандарды пайдаланып, оны өзеннен баржаға сүйреп тартты. Баржа Нил өзеніне сәтті жіберілді. Соңғы және сәтті тіктеу шарасын Рик Браун, Хопкинс, Лехнер және Грег Муллен Массачусетс карьерінде ұйымдастырды. Дайындық жұмыстары заманауи технологиямен жасалды, бірақ тәжірибелер көрсеткендей, жеткілікті уақыт пен адамдар болғанда, ежелгі технологиямен де жасауға болар еді. Бастапқыда обелискі шағыл мен тас аралас пандусқа орналастырды. Ортасында құрғақ құммен толтырылған шұңқыр жасалды. Алдыңғы тәжірибелер көрсеткендей, ылғалды құм жақсы ағып кетпейді. Пандустың шеттері тас қабырғалармен бекітілді. Адамдар құмды баяу алып тастап обелискіні көтерді, ал үш топ адам арқандарды тартып, оның шұңқырға түсуін бақылады. Арқа қабырғасы обелискіні дұрыс орнына бағыттау үшін жасалған. Обелискінің сығақтан шығып кетпеуі үшін бұрылу ойығы болуы керек еді. Оны тым алысқа жылжымауы үшін тежегіш арқандар қолданылды. Мұндай бұрылу ойықтары ежелгі тұғырларда табылған. Ауырлық күші жұмыстың көп бөлігін атқарды, соңғы 15 градустық бұрылысты обелискіні алға тарту арқылы аяқтады. Оны алға құлатпау үшін тағы да тежегіш арқандар қолданылды. 12 қыркүйекте жоба аяқталды. Бұл тәжірибе Луксор және басқа да жерлерде обелискілердің қалай тіктелгенін түсіндіру үшін пайдаланылды. Бұл ойды 3000 жыл бұрын жазылған папирус шолуындағы бір жазуда қолдау тапқандай, онда бір жазушы екіншісіне "Раббыңның ескерткішінің астындағы құмды босатыңдар!" – деп бұйрық береді. Луксордағы обелискілерді осы әдіспен тіктеу үшін пандус пен обелискіні түсіруге арналған платформа үшін миллионнан астам текше метр тас, саз кірпіш және құм қолдану қажет болды. Ежелгі заманда сәтті тіктелген ең үлкен обелискінің салмағы Аксумда табылған, бірақ зерттеушілер оның тіктеу кезінде сынғанын айтады.