Кіріспе

Ежелгі Мысыр билеушілерінің атағы – Фараон (Египет тілі: pr ꜥꜣ; Библиялық иврит тілі: Parʿō) – ежелгі Мысыр монархтарын атау үшін қолданылатын халықтық термин. Олар шамамен б.з.д. 3150 жылдан бастап, Мысырдың Рим Республикасымен қосылуына дейін, б.з.д. 30 жылға дейін билік еткен. Алайда, жынысына қарамастан, «патша» терминін ежелгі мысырлықтар Жаңа Мемлекет кезеңіндегі Он сегізінші династияның ортасына дейін монархтарын атау үшін жиі қолданған. «Фараон» сөзінің билеушіге қатысты қолданылғанының ең ерте расталған мысалдары – Ахнатонға (шамамен б.з.д. 1353–1336 жылдары билік еткен) жолданған хат немесе Тютмос III-ге (шамамен б.з.д. 1479–1425 жылдары билік еткен) қатысты болуы мүмкін жазу. Ертедегі династияларда ежелгі Мысыр патшалары үш атаққа ие болған: Горус, Насвт-Бити (nswt bjtj) – «Седж және Арыстан» және Небти (nbtj) – «Екі бике». Кейіннен Алтын Горус, номен және преномен атаулары қосылды. Мысыр қоғамында дін күнделікті өмірдің орталық бөлігі болған. Патшаның бірі – құдайлар мен халық арасында делдалдық жасау. Осылайша патша діни және азаматтық басқарушының қызметін атқарған. Патша Мысырдың барлық жеріне иелік еткен, заңдар шығарған, салықтар жинаған және әскердің бас қолбасшысы болған. Діни тұрғыдан алғанда, патша діни рәсімдерге жетекшілік еткен және жаңа храмдар салынатын жерлерді таңдаған. Патша Маатты (mꜣꜥt) – ғаламдық тәртіпті, тепе-теңдікті және әділдікті сақтауға жауапты болған, соның ішінде елді қорғау үшін соғысқа бару немесе ресурстар алу мақсатында басқаларға шабуыл жасау да кірген. Жоғарғы және Төменгі Мысыр бірігуіне дейін Дешрет, яғни «Қызыл тәж» – Төменгі Мысыр патшалығының символы болса, ал Хеджет, «Ақ тәж» – Жоғарғы Мысыр патшалары киген. Екі патшалықтың бірігуінен кейін Пшент – қызыл және ақ тәждердің біріктірілген нұсқасы Фараонның ресми тәжіне айналды. Уақыт өте келе Хат, Немес, Атеф, Хемем тәжі және Кепреш сияқты жаңа бас киімдер әртүрлі династияларда пайда болды. Кейде осы бас киімдердің немесе тәждердің бірдей киіліп суреттелген жағдайлары да болған.

Этимология

Фараон сөзі түпкілікті мысырлық [[wikt:pr ꜥꜣ, * "үлкен үй" атауын білдіреді, ол екі буынды иероглифтермен жазылған: [[pr (иероглиф) "үй" және ꜥꜣ "баған", бұл жерде "үлкен" немесе "жоғары" мағынасын береді. Бұл патша сарайының атауы болған және соттың немесе сарай ғимараттарына қатысты кең ауқымды тіркестерде ғана қолданылған. Он екінші династиядан бастап, бұл сөз "Ұлы үй, өмір сүрсін, өркендесін және денсаулыққа ие болсын" деген тілек формуласында кездеседі, бірақ бұл да тек патша сарайына қатысты, адамға емес. Жаңа патшалық дәуірінде "фараон" сөзі патша болған адамды атау үшін қолданыла бастады. pr ꜥꜣ сөзінің билеушіге қатысты қолданылған ең алғашқы расталған мысалы - он сегізінші династияның патшасы Ахенатонға (б.з.д. 1353–1336 жылдары билік еткен) жазылған хатта: "Ұлы үй, L, W, H, Иесі". Дегенмен, pr ꜥꜣ атағы бірінші рет Тұтмоз III-ге (б.з.д. 1479–1425 жылдары) жеке қолданылған болуы мүмкін, егер Арман ғибадатханасындағы жазу осы патшаға қатысты екені расталса. Он сегізінші династия кезінде (б.з.д. XVI–XIV ғасырлар) "фараон" атағы билеушіні құрметпен атау үшін қолданылған. Бірақ, жиырма бірінші династияның соңында (б.з.д. X ғасыр) ол тек сарайға ғана қатысты емес, патшаның атынан бұрын басқа атақтармен бірге қолданыла бастады. Ал жиырма бесінші династиядан бастап (б.з.д. VIII–VII ғасырлар, үшінші аралық кезең) ол, кем дегенде, әдеттегі қолданыста, патшалық атаудың алдындағы жалғыз эпитет болды. Он тоғызыншы династиядан бастап pr ꜥꜣ сөзі ḥm, "Майесті" сияқты тұрақты түрде қолданылды. Сондықтан бұл термин ғимаратқа қатысты сөзден сол ғимаратта билік жүргізетін билеушіге құрметпен қарауға айналды, әсіресе жиырма екінші және жиырма үшінші династиялар кезінде. "Фараон" атағының билеушінің атына қосылғандығы туралы алғашқы дерек Сиамунның билігінің 17-ші жылында (б.з.д. X ғасыр) Карнак діни жылнамасының бір бөлігінде кездеседі. Мұнда Амон дінінің жұмыскеріне кіргізілген жазба "Фараон Сиамунның" билігіне қатысты. Бұл жаңа практика оның мұрагері Псусенн II және одан кейінгі жиырма екінші династияның патшалары кезінде жалғасты. Мысалы, Үлкен Дахла стеласы "Амонның сүйіктісі, Фараон Шошенк" патшасының билігінің 5-ші жылына қатысты, барлық египтологтар Шошенк I - жиырма екінші династияның негізін қалаушы екеніне келіседі, оның ішінде Алан Гардинер 1933 жылы бұл стеланың алғашқы жариялануында. Шошенк I - Сиамунның екінші мұрагері. Бұл арада египеттердің ресми жазбаларында патшаны pr ˤ3 деп атау дәстүрі жалғасты. Атау египет тілінде айтылған деп қайта құрылды, одан грек тарихшысы Геродот египет патшаларының бірінің атын алған. Еврей Киелі кітабында бұл атау ; деп кездеседі. Құран да оны фараон деп н (бұл жерде әрқашан Мысырдан шығу кітабындағы бір жаман патшаға, Жүсіптің оқиғасындағы жақсы патшаға қарама-қайшы) деп атайды. Араб тілінде түпнұсқадағы мысырлық ayin грек тіліндегі n аяқталуымен біріктірілген. Ағылшын тілінде бұл термин алғашқыда "Pharao" деп жазылған, бірақ Киелі кітаптың аудармашылары "Pharaoh" сөзін еврейше "х" әрпімен қайта жаңғыртқан. Бұл арада Мысырда сахид копт тілінде pərro, содан кейін ərro болып өзгерді, бұл сөз "p" деген анықтамалы мағыналы сөзді "the" деп қайта қою арқылы (көне мысырлық pꜣ-дан). Басқа да елеулі эпитеттер - nswt, "патша" деп аударылады; ḥm, "Майесті"; jty "монарх немесе егемен"; nb "болыс". Ең көне патшалық таяқтардың бірі Абидостағы Хасехемви қабірінен табылды. Ең көне таяқ - кейде қойшының таяғы деп аталатын хекка таяғы. Бұл регалияның ең көне үлгілері ежелгі Мысырдан қалған. Абидостағы қабірден Накада III дәуірінен қалған сұлтандық таяқ табылған. Патшаның тағы бір таяғы - "ағаш таяқ" (was sceptre).

Урейлер

Урей – көтерілген кобраның – ең ерте дәлелі бірінші династиядан Деннің билігі тұсынан мәлім. Кобра жауларына от түкіп, патшаны қорғаған деген сенім болған.

Дехрет

Төменгі Мысырдың қызыл тәжі, Дешрет тәжі, династиялық кезеңге дейінгі заманға дейін жетеді және басқарушыны символдайды. Накададан қыш ыдыс сынығынан қызыл тәж табылды, ал кейін Нармер қызыл тәж киген күйінде Нармер балтасы мен Нармер палитрасында бейнеленген.

Хеджет

Жоғарғы Египеттің ақ тәжі, Хеджет, Династиялық кезеңге дейінгі дәуірде II Скорпион, ал кейін Нармер киген.

Пшент

Бұл Deshret және Hedjet тәждерінің бірігіп, қос тәжге айналуы, осыған Pschent тәжі деп аталады. Бұл туралы алғаш рет Мысырдың бірінші династиясының ортасында айтылған. Ең ерте бейнеленген нұсқасы Джеттің билік кезегімен сәйкес келуі мүмкін, ал Дэннің билік кезінде оның болуы анық расталады.

Хат

Қат бас киімі шаш ұшын байлағандай етіп байланатын бір түрлі "жаулықтан" тұрады. Қат бас киімінің ең ерте бейнелері Деннің билігі тұсында кездеседі, бірақ Джосер билігіне дейін қайтадан табылмайды.

Немес

Немес бас киімі Джосер заманынан басталады. Бұл фараондық Египетте бейнеленген патшалық бас киімдердің ең көп таралған түрі. Қат бас киімінен өзге, кез келген тәждер Немес үстіне жиі бейнеленген. Саккарадағы оның Сердабындағы мүсін патшаның немес бас киімін кигенін көрсетеді. Тәждердің сиқырлы қасиеттері болған және олар түрлі рәсімдерде қолданылған деп есептеледі. Бриердің пікірінше, тәждер діни немесе мемлекеттік маңызы бар заттар болғандықтан, қайтыс болған патша оларды жеке меншігі ретінде сақтай алмаған. Тәждер, қазіргі монархиялардағы тәждер сияқты, мұрагерге берілген болуы мүмкін.

Атаулары

Ерте династиялық кезеңде патшалардың үш атағы болған. Хорус есімі ең ежелгісі және династиялық кезеңнің соңына дейін соңғы алдын-династиялық кезеңге дейін жетеді. Несу Бити есімі Бірінші династия кезінде қосылды. Небти (Екі бике) есімі алғаш рет Бірінші династияның соңында енгізілді. Кейбір билеушілер үшін олардың тек біреуі немесе екеуі ғана белгілі болуы мүмкін.

Хорустың аты

Хор есімін патша таққа отырғанда қабылдады. Бұл есім сарайды бейнелейтін төртбұрышты шеңберге жазылып, серех деп аталды. Серехтің ең ерте белгілі мысалы, Бірінші династияға дейінгі Ка патшаның тұсында кездеседі. Көптеген ерте патшалардың Хор есімдері Хормен байланысты екенін көрсетеді. Мысалы, Аха "Соғысшы Хорды", ал Джер "Күшті Хорды" білдіреді. Кейінгі патшалар өздерінің Хор есімдері арқылы патшалықтың идеалдарын көрсетеді. Хасехемви "Хор: екі күш бейбітшілікте", ал Небра "Хор, Күннің Иесі" деп аталады.

Ежелгі Мысыр

Ежелгі Мысырда перғауынды көбінесе құдай деп санаған. Бұл ұғым б.з.д. 3000 жылға дейін қалыптасты және египеттік құдайлық патшалық институты көптеген басқа қоғамдар мен мемлекеттерге әсер етіп, қазіргі заманға дейін сақталды. Перғауын сонымен қатар құдайлар мен адамдар арасында делдалдық қызмет атқарды. Бұл институт шумер қала-мемлекеттерінен өзгешелікпен ерекшеленеді, онда тайпа басшысы немесе патша халқы мен құдайлар арасындағы байланысты қамтамасыз еткенімен, өзі Жер бетіндегі құдай ретінде танылмаған. Шумерлердегі осы практикаға қатысты кейбір ерекше жағдайлар ежелгі Мысырдағы оның пайда болуынан кейін туындады. Мысалы, аңыз бойынша Гилгамеш патшасы Урук қаласында египеттік билеуші Джосердің замандасы ретінде билік еткен деп есептеледі, оның анасы Месопотамия құдайы Нинсун, ал әкесі Уруктың бұрынғы адам билеушісі болған. Тағы бір месопотамиялық құдай-патша – Аккадтың Нарам Син. Ерте династиялық кезеңде перғауын Хорус құдайының бейнесінде көрсетілген, сонымен қатар Жоғарғы және Төменгі Мысырды біріктіруші ретінде танымал болған. Джедефренің (б.з.д. 26 ғасыр) тұсында перғауынның әкесі болмады, себебі оның анасы Ра күн құдайының күшімен жүкті болған. Пирамида мәтінінің 571-ші мәлімдемесінде былай делінген: «Патшаны әкесі Атум аспан, жер, адамдар, құдайлар туғанға дейін және өлім пайда болғанға дейін жасаған». Жаңа мемлекет кезінде патшаның құдайлығы Амон-Ра құдайының көрінісімен байланысты болды, бұл оның «тірі патшалық ка» деп аталатын күшімен байланысты болды, ол тәж кигізу рәсімінде алған. Персияның Мысырды басып алу кезеңінде де перғауынның құдайлығы сақталды. Персия императоры Ұлы Дарий (б.з.д. 522–486 жж.) египеттік храмдардағы жазбаларда құдай ретінде сипатталған. Мұндай сипаттамалар жалғасты және Ескендірдің Мысырды жаулап алғаннан кейін Ұлы Ескендірге, ал кейіннен оның билігін жалғастырған Птолемей патшалығының билеушілеріне де қатысты.

Классикалық Грекия

Фараонның құдайлық қасиеттері туралы сипаттамалар Классикалық Грекия деректерінде жиі кездеспейді. Птолемей дәуіріндегі бір гимн Фараонның құдайлығын сипаттайды, бірақ бұл гректердің құдай патшалық туралы ұғымдарын да, египеттіктердің ұғымдарын да көрсете алады. Тарихшы Геродот бұған қарсы шығып, египеттік жұбылар патшаның құдайлығын мойындамайтынын айтады. Фараонның құдайлығын сипаттайтын жалғыз грек дерегі біздің заманымызға дейінгі I ғасырдағы Диодор Сицилийдің еңбектерінде кездеседі, ол ақпарат көзі ретінде Абдералық Гекатаевқа сүйенеді. Диодор басқа бір жерде Дарий I-нің Мысырды билеген алғашқы патша болып құрметке ие болғанын айту арқылы өзіне қарама-қайшылық тудырады. "Танхума" кітабында Езекиел 29:9-ға түсіндірме берілгенде, Фараон өзін ғаламның иесі деп жариялағандығы айтылады. Фараон дінге қарсы тұлға ретінде бейнеленеді, ол өзін құдай деп көрсетеді, ал оның бұл талаптары Нилге қажеттілік туғанда ашыққа шығады деп мәлімделеді.