Қытай Ежелгі Мысыр Діні мен Мәдениеті

Кіріспе

Ежелгі Египет қоғамының ажырамас бөлігі болған сенімдер мен рәсімдер жүйесі

Ежелгі Египет діні – ежелгі Египет мәдениетінің ажырамас бөлігі болған, көпқұдайлық сенімдер мен рәсімдердің күрделі жүйесі. Ол египеттіктердің әлемді басқарып, онымен байланыста болған көптеген құдайлармен қарым-қатынасына негізделген. Шамамен 1500 құдай белгілі. Құдайлардың ықыласын алу үшін дұға ету мен құрбандықтар сияқты рәсімдер орындалған. Діннің негізгі бағыты – Египеттің билеушілері, фараондар, олар өз лауазымының арқасында құдайлық күшке ие деп саналған. Олар халқы мен құдайлар арасында делдалдық қызмет атқарған, құдайларды ритуалдар мен құрбандықтар арқылы қолдауға міндетті болған, осылайша олар Маатты – космостың тәртібін сақтап, Исефетті – хаосты кері қайтаратын. Мемлекет діни рәсімдерге және ғибадатханалар салуға зор қаржы жұмсаған. Адамдар жеке мақсаттары үшін құдайлармен байланысқа түсе алатын, дұға арқылы көмек сұрап немесе сиқыр арқылы құдайларды әрекет етуге мәжбүрлей алатын. Бұл тәжірибелер ресми рәсімдер мен институттардан ерекшеленсе де, олармен тығыз байланысты болған. Фараонның мәртебесі төмендеген сайын, Египет тарихы барысында халықтық діни дәстүрдің беделі артқан. Египеттіктердің өмірден кейінгі өмірге сенуі және жерлеу рәсімдерінің маңыздылығы, өлгеннен кейін жандардың өмір сүруін қамтамасыз ету үшін жасалған зор күш-жігерде көрінеді – қабірлер, қабір заттары мен құрбандықтар арқылы қайтыс болғандардың денелері мен рухтарын сақтау үшін. Бұл дін Египеттің тарихына дейінгі дәуірінде пайда болып, 3500 жылға жуық уақыт бойы өмір сүрген. Діни сенімнің егжей-тегжейі уақыт өте келе өзгерген, белгілі бір құдайлардың маңыздылығы артып, төмендеген, ал олардың күрделі қарым-қатынастары ауысқан. Әртүрлі уақыттарда кейбір құдайлар басқаларынан жоғарырақ болған, соның ішінде күн құдайы Ра, жаратушы құдай Амон және ана құдайы Исида. Фараон Ахенатен тарапынан жарияланған теологияда қысқа мерзімге дәстүрлі пантеонның орнына жалғыз құдай – Атон келген. Ежелгі Египет діні мен мифологиясы көптеген жазбалар мен ескерткіштерді қалдырған, сонымен қатар ежелгі және қазіргі мәдениеттерге маңызды әсер еткен.

Ancient Egyptian religion was a complex system of polytheistic beliefs and rituals that formed an integral part of ancient Egyptian culture. It centered on the Egyptians' interactions with many deities believed to be present and in control of the world. About 1500 deities are known. Rituals such as prayer and offerings were provided to the gods to gain their favor. Formal religious practice centered on the pharaohs, the rulers of Egypt, believed to possess divine powers by virtue of their positions. They acted as intermediaries between their people and the gods, and were obligated to sustain the gods through rituals and offerings so that they could maintain Ma'at, the order of the cosmos, and repel Isfet, which was chaos. The state dedicated enormous resources to religious rituals and to the construction of temples. Individuals could interact with the gods for their own purposes, appealing for help through prayer or compelling the gods to act through magic. These practices were distinct from, but closely linked with, the formal rituals and institutions. The popular religious tradition grew more prominent over the course of Egyptian history as the status of the pharaoh declined. Egyptian belief in the afterlife and the importance of funerary practices is evident in the great efforts made to ensure the survival of their souls after death – via the provision of tombs, grave goods and offerings to preserve the bodies and spirits of the deceased. The religion had its roots in Egypt's prehistory and lasted for 3,500 years. The details of religious belief changed over time as the importance of particular gods rose and declined, and their intricate relationships shifted. At various times, certain gods became preeminent over the others, including the sun god Ra, the creator god Amun, and the mother goddess Isis. For a brief period, in the theology promulgated by the pharaoh Akhenaten, a single god, the Aten, replaced the traditional pantheon. Ancient Egyptian religion and mythology left behind many writings and monuments, along with significant influences on ancient and modern cultures.

Нанымдар

Қазіргі кезде "Ежелгі Мысыр діні" деп аталатын нанымдар мен рәсімдер мысыр мәдениетінің барлық салаларының ажырамас бөлігі болғандықтан, мысыр тілінде "дін" ұғымына дәл келтірілетін жеке термин болған жоқ. Ежелгі Мысыр діні – адамдар мен құдайлар әлемі арасындағы байланысқа ортақ назар аударатын, кең және әртүрлі сенімдер мен амалдар жиынтығынан тұрды. Құдайлар мекендеген әлемдегі құдайлардың ерекшеліктері, мысырлықтардың өмір сүретін әлемнің қасиеттерін түсінулерімен тығыз байланысты болды.

Тәңірлер

Мысырлықтар табиғат құбылыстарын өздерінен-өзді құдайлық күштер деп санады. Бұл құдайлық күштерге элементтер, жануарлардың ерекшеліктері немесе абстрактілі күштер кіретін. Мысырлықтар табиғаттың және адамзат қоғамының барлық салаларына қатысы бар құдайлар пантеонына сенді. Олардың діни амалдары осы құбылыстарды сақтау және оларды ынаятқа алу, сондай-ақ оларды адам баласының пайдасына айналдыруға бағытталған. Бұл көпқұдайлық жүйе өте күрделі болды, себебі кейбір құдайлар көптеген түрлі бейнелерде бар деп сендірілді, ал кейбіреулері бірнеше мифологиялық рөлдерге ие болды. Керісінше, күн сияқты көптеген табиғи күштер бірнеше құдайлармен байланысты болды. Әлемде маңызды рөл атқаратын құдайлардан бастап, шектеулі немесе тек белгілі бір жерде ғана атқаратын кіші құдайлар мен "шайтандарға" дейін алуан түрлі құдайлар бар еді. Бұл шетелдік мәдениеттерден қабылданған құдайларды, кейде адамдарды да қамтыды: қайтыс болған фараондар құдайлар деп есептелді, ал кейде Имхотеп сияқты көрнекті қарапайым адамдар да құдайландырылды. Көркем өнердегі құдайлардың бейнелері, егер олар көрінетін болса, құдайлардың қалай көрінуі мүмкін екендігінің сөзбе-сөз бейнесі ретінде қарастырылмады, өйткені құдайлардың нағыз табиғаты құпия деп саналды. Оның орнына, бұл бейнелер абстрактілі құдайларға танылатын форма берді, әр құдайдың табиғаттағы рөлін көрсету үшін символдық бейнелерді пайдаланды. Бұл иконография тұрақты емес еді, және көптеген құдайлар бірнеше түрде бейнеленуі мүмкін. Мысырдың көптеген құдайлары оларға табыну ең маңызды болған белгілі бір аймақтармен байланысты болды. Алайда, бұл байланыстар уақыт өте келе өзгерді және құдайдың бір жермен байланысты болуы сол жерде пайда болғанын білдірмейді. Мысалы, Монту құдайы Теба қаласының түпкілікті қамқоршысы болған. Бірақ Орта Мемлекет кезінде оның орнын басқа жерде пайда болған Амон басты. Құдайлардың жекелеген құдайлардың халық арасындағы танымалдылығы мен маңыздылығы да осыған ұқсас түрде өзгерді. Құдайлардың өзара қарым-қатынасы күрделі болды, бұл олар бейнелеген күштердің өзара әрекеттесуін көрсетеді. Мысырлықтар көбінесе осы қарым-қатынастарды көрсету үшін құдайларды топтастырды. Ең көп таралған топтардың бірі – әке, ана және баладан тұратын отбасылық үштік, оларға бірге табынушылық ететін. Кейбір топтар кең ауқымды маңызға ие болды. Мұндай топтардың бірі – Эннеада – тудыру құдайының теологиялық жүйесін құрады. Құдайлар арасындағы қарым-қатынас синкретизм процесінде де көрініс таба алатын, онда екі немесе одан да көп түрлі құдайлар бірігіп, біріктірілген құдайды құрайды. Бұл процесс екінші құдай бірінші құдайға тиесілі рөлді қабылдағанда, екінші құдайдың "ішінде" бірінші құдайдың болуын мойындау болды. Бұл құдайлар арасындағы байланыс өте өзгермелі болды және екі құдайдың бірігуін білдірмеді, сондықтан кейбір құдайлар бірнеше синкретикалық байланыстарды дамыта алатын. Кейде синкретизм ұқсас сипаттамалары бар құдайларды біріктірді. Басқа жағдайларда, ол әртүрлі табиғаттары бар құдайларды біріктірді, мысалы, жасырын күш құдайы Амон мен күн құдайы Раны біріктірді. Нәтижесінде пайда болған Амон-Ра құдайы барлық нәрсенің артында тұрған күшті табиғаттағы ең зор және көзге көрінетін күшпен біріктірді. Көптеген құдайларға басқа құдайлардан жоғары екенін көрсететін эпитеттер берілді, бұл табиғат күштерінің көптігінен тыс бірлікке сіңдіретін. Бұл әсіресе мысырлық дінінде ерекше маңызға ие болған бірнеше құдайларға қатысты. Олардың арасында патшаның қамқоршысы Горус, күн құдайы Ра және ана құдайы Изида болды. Жаңа Мемлекет кезінде (шамамен 1550–1070 ж.б.э.) Амон осы лауазымды иеленді. Бұл кезеңнің теологиясы Амонның барлық нәрседе болуын және билігін ерекше сипаттады, сондықтан ол басқа құдайлардан гөрі құдайлық күштің толық қамтитын күшін бейнеледі.

The Egyptians believed that the phenomena of nature were divine forces in and of themselves. These deified forces included the elements, animal characteristics, or abstract forces. The Egyptians believed in a pantheon of gods, which were involved in all aspects of nature and human society. Their religious practices were efforts to sustain and placate these phenomena and turn them to human advantage. This polytheistic system was very complex, as some deities were believed to exist in many different manifestations, and some had multiple mythological roles. Conversely, many natural forces, such as the sun, were associated with multiple deities. The diverse pantheon ranged from gods with vital roles in the universe to minor deities or "demons" with very limited or localized functions. It could include gods adopted from foreign cultures, and sometimes humans: deceased pharaohs were believed to be divine, and occasionally, distinguished commoners such as Imhotep also became deified. The depictions of the gods in art were not meant as literal representations of how the gods might appear if they were visible, as the gods' true natures were believed to be mysterious. Instead, these depictions gave recognizable forms to the abstract deities by using symbolic imagery to indicate each god's role in nature. This iconography was not fixed, and many of the gods could be depicted in more than one form. Many gods were associated with particular regions in Egypt where their cults were most important. However, these associations changed over time, and they did not mean that the god associated with a place had originated there. For instance, the god Montu was the original patron of the city of Thebes. Over the course of the Middle Kingdom, however, he was displaced in that role by Amun, who may have arisen elsewhere. The national popularity and importance of individual gods fluctuated in a similar way. Deities had complex interrelationships, which partly reflected the interaction of the forces they represented. The Egyptians often grouped gods together to reflect these relationships. One of the more common combinations was a family triad consisting of a father, mother, and child, who were worshipped together. Some groups had wide ranging importance. One such group, the Ennead, assembled nine deities into a theological system that was involved in the mythological areas of creation, kingship, and the afterlife. The relationships between deities could also be expressed in the process of syncretism, in which two or more different gods were linked to form a composite deity. This process was a recognition of the presence of one god "in" another when the second god took on a role belonging to the first. These links between deities were fluid, and did not represent the permanent merging of two gods into one; therefore, some gods could develop multiple syncretic connections. Sometimes, syncretism combined deities with very similar characteristics. At other times, it joined gods with very different natures, as when Amun, the god of hidden power, was linked with Ra, the god of the sun. The resulting god, Amun Ra, thus united the power that lay behind all things with the greatest and most visible force in nature. Many deities could be given epithets that seem to indicate that they were greater than any other god, suggesting some kind of unity beyond the multitude of natural forces. This is particularly true of a few gods who, at various points, rose to supreme importance in Egyptian religion. These included the royal patron Horus, the sun god Ra, and the mother goddess Isis. During the New Kingdom (c. 1550–c. 1070 BC), Amun held this position. The theology of the period described in particular detail Amun's presence in and rule over all things, so that he, more than any other deity, embodied the all encompassing power of the divine.

Космология

Египеттіктердің әлем туралы түсінігі Маатқа негізделген, бұл сөз ағылшын тілінде «ақиқат», «әділет» және «рет» сияқты бірнеше ұғымды қамтиды. Бұл ғаламның өзгермейтін, мәңгілік реті болды, ол ғарышта да, адам қоғамында да болды және көбінесе қадірлі құдай ретінде бейнеленді. Ол әлем жаратылғаннан бері бар еді, ал оның жоқтығында әлем өзінің тұтастығын жоғалтар еді. Египеттіктердің сенімі бойынша, Маат үнемі тәртіпсіздік күштерінен қауіп көрді, сондықтан бүкіл қоғам оны сақтауға міндетті болды. Адам деңгейінде бұл қоғамның барлық мүшелері ынтымақтасып, бірге өмір сүруі керек екенін білдірді; ғарыштық деңгейде бұл табиғаттың барлық күштері – құдайлар – тепе-теңдікте жұмыс істеуін жалғастыруы керек екенін білдірді. Бұл мақсат египеттік діннің орталық бөлігі болды. Египеттіктер Маатты ғарышта құрбандықтар арқылы құдайларды күтіп, тәртіпсіздіктің алдын алып, табиғат айналымдарын жалғастыратын рәсімдерді орындау арқылы сақтауға тырысты. Египеттіктердің ғарышқа қатысты көзқарасының ең маңызды бөлігі – уақытқа қатысты түсінік болды, ол Маатты сақтаумен тығыз байланысты болды. Уақыттың сызықтық ағыны бойында циклдік үлгі қайталанып тұрды, онда Маат бастапқы жаратылысты еске түсіретін мерзімдік оқиғалар арқылы жаңартылды. Бұл оқиғалардың арасында жыл сайынғы Нілдің тасқыны және бір патшадан екіншісіне мұрагерлік алмасуы болды, бірақ ең маңыздысы – күн құдайы Раның күнделікті сапары еді. Египеттіктер ғарыштың пішіні туралы ойлағанда, жерді жазық кеңістік деп есептеді, оны құдай Геб бейнеледі, ал оның үстінен аспан құдайы Нут көпіршіктей аркаланып жатты. Екеуін де ауа құдайы Шу бөліп тұрды. Жердің астында параллель әлем, жер асты және аспан асты жатыр, ал аспаннан тыс жерде жаратылыстан бұрын болған хаос пен бастапқы сулы тұңғиық – Нудың шексіз кеңістігі жатыр. Египеттіктер сондай-ақ Дуат деп аталатын бір орынға сенді, ол өлім мен қайта туумен байланысты құпия аймақ, ол жер асты әлемінде немесе аспанда орналасқан болуы мүмкін. Әр күні Ра жер бетімен аспанның астынан өтіп, түнде Дуат арқылы өтіп, таңда қайта туырады. Египеттіктердің сенімінде бұл ғарышта үш түрлі саналы жандар мекендейді: бірі – құдайлар; екіншісі – құдайлар әлемінде өмір сүріп, құдайлардың көптеген қабілеттеріне ие болған қайтыс болған адамдардың рухтары; ал үшіншісі – тірі адамдар, олардың ішіндегі ең маңыздысы – адам мен құдайлар әлемін байланыстыратын перғауын еді.

The Egyptian conception of the universe centered on Ma'at, a word that encompasses several concepts in English, including "truth", "justice", and "order". It was the fixed, eternal order of the universe, both in the cosmos and in human society, and was often personified as a goddess. It had existed since the creation of the world, and without it the world would lose its cohesion. In Egyptian belief, Ma'at was constantly under threat from the forces of disorder, so all of society was required to maintain it. On the human level this meant that all members of society should cooperate and coexist; on the cosmic level it meant that all of the forces of nature—the gods—should continue to function in balance. This latter goal was central to Egyptian religion. The Egyptians sought to maintain Ma'at in the cosmos by sustaining the gods through offerings and by performing rituals which staved off disorder and perpetuated the cycles of nature. The most important part of the Egyptian view of the cosmos was the conception of time, which was greatly concerned with the maintenance of Ma'at. Throughout the linear passage of time, a cyclical pattern recurred, in which Ma'at was renewed by periodic events which echoed the original creation. Among these events were the annual Nile flood and the succession from one king to another, but the most important was the daily journey of the sun god Ra. When thinking of the shape of the cosmos, the Egyptians saw the earth as a flat expanse of land, personified by the god Geb, over which arched the sky goddess Nut. The two were separated by Shu, the god of air. Beneath the Earth lay a parallel underworld and undersky, and beyond the skies lay the infinite expanse of Nu, the chaos and primordial watery abyss that had existed before creation. The Egyptians also believed in a place called the Duat, a mysterious region associated with death and rebirth, that may have lain in the underworld or in the sky. Each day, Ra traveled over the earth across the underside of the sky, and at night he passed through the Duat to be reborn at dawn. In Egyptian belief, this cosmos was inhabited by three types of sentient beings: one was the gods; another was the spirits of deceased humans, who existed in the divine realm and possessed many of the gods' abilities; living humans were the third category, and the most important among them was the pharaoh, who bridged the human and divine realms.

Патшалық

Мысырлық ғалымдар перғауынның құдай саналғанының дәрежесін ұзақ уақыттан бері талқылап келеді. Ең ықтимал, мысырлықтар патша билігінің өзін құдай күші ретінде қарастырған. Сондықтан, мысырлықтар перғауынның адам екенін және адамдық әлсіздіктерге ұшырайтынын мойындағанмен, оны бірқатарда құдай деп санаған, себебі патшалықтың құдіреті оның бойында бейнеленген. Осылайша, ол Мысыр халқы мен құдайлар арасында делдалдық қызмет атқарды. Ол Маатты сақтауда маңызды рөл атқарды, адам қоғамында әділдік пен үйлесімді сақтап, ғибадатханалар мен құрбандықтар арқылы құдайларды күшпен қамтамасыз етті. Осы себептерге байланысты ол мемлекеттік діни іс-шаралардың барлығын қадағалады. Дегенмен, перғауынның нақты өміріндегі ықпалы мен беделі ресми жазбалардағы және бейнелеулердегі бейнесінен өзгеше болуы мүмкін, ал Жаңа Мемлекеттің соңында оның діни маңызы күрт төмендеді. Патша сонымен қатар көптеген құдайлармен байланысты болды. Ол патшалықтың өзін бейнелейтін Хоруспен тікелей байланысты болды, ал Раның ұлы ретінде қарастырылды, ол табиғатты басқарып, реттегендей, перғауын да қоғамды басқарды және реттеді. Жаңа Мемлекет кезінде ол ғаламдағы жоғарғы күш – Амонмен де байланысты болды. Өлгеннен кейін патша толыққанды құдайға айналды. Осы күйде ол тікелей Рамен теңестірілді, сондай-ақ өлім мен қайта туу құдайы және Хорустың мифологиялық әкесі Озириспен байланысты болды. Көптеген жерлеу храмдары қайтыс болған перғауынға құдай ретінде табынуға арналды. Ол басқа құдайлардың бар екенін жоққа шығармады, тек Атонға ғана табынудан бас тартты. Ахнатонның ізбасарлары тұсында Мысыр дәстүрлі дініне қайта оралды, ал Ахнатонның өзі дінге қарсы деп айыпталды.

Жазбалар

Мысырлықтар біртұтас діни кітабы болмаса да, түрлі-түрлі діни жазбаларды жасады. Бұл әртүрлі мәтіндердің жиынтығы мысырлықтардың діни амалдары мен наным-сенімдерін жан-жақты, бірақ толық емес түсінуге мүмкіндік береді.

Мифология

Мысыр мифтері – табиғаттағы құдайлардың іс-әрекеттерін және рөлдерін бейнелеуге, түсіндіруге арналған әңгімелер. Олар баяндаған оқиғалардың мәліметтері, олар сипаттаған құпия құдайлық құбылыстарға қатысты әртүрлі символдық көзқарастарды жеткізу үшін өзгеріп отыруы мүмкін, сондықтан көптеген мифтер әртүрлі және қайшы нұсқаларда сақталған. Мифтік әңгімелер көбінесе толық жазылмайтын, ал мәтіндерде көбінесе үлкен мифтен эпизодтар немесе сілтемелер кездеседі. Сондықтан, Мысыр мифологиясы туралы білім көбінесе белгілі бір құдайлардың рөлін егжей-тегжейлі баяндайтын мадақтардан, мифтік оқиғалармен байланысты амалдарды сипаттайтын рәсімдер мен сиқырлы мәтіндерден, сондай-ақ көптеген құдайлардың өмірден кейінгі әлемдегі рөлдерін атаған жерлеу мәтіндерінен алынады. Кейбір ақпараттар әдеттегі мәтіндердегі сілтемелер арқылы да беріледі. Соңында, гректер мен римдіктер, мысалы, Плутарх, Мысыр тарихының кейінгі кезеңдерінде сақталған кейбір мифтерді жазды. Мысыр мифтерінің маңыздыларының бірі – жаратылыс мифтері. Осы әңгімелерге сәйкес, әлем хаостың бастапқы мұхитынан құрғақ кеңістік ретінде пайда болды. Күн Жердегі тіршілік үшін өте маңызды болғандықтан, Раның алғашқы шығуы осы пайда болу сәтін белгіледі. Мифтің әртүрлі түрлері жаратылыс процесін әртүрлі жолдармен сипаттайды: бастапқы құдай Атумның әлемді құрайтын элементтерге айналуы, ақыл-ой құдайы Птаның шығармашылық сөзі және Амонның жасырын күші арқылы. Осы айырмашылықтарға қарамастан, жаратылыс актісі Мааттың бастапқы құрылуын және уақыт циклдерінің үлгісін білдірді. Олар діни мәтіндер сияқты папирусқа және ғибадатхана қабырғаларына жазылған, және олар ғибадатхана жазуларында кездесетін рәсімдердің бөлігі ретінде оқылған болуы мүмкін. Көбінесе олар белгілі бір құдайдың табиғаты, ерекшеліктері мен мифологиялық функцияларын ашуға арналған әдеби үлгіге сәйкес құрылған.

Жерлеу мәтіндері

Мысырлықтардың ең маңызды және кеңінен сақталған жазбаларының арасында, қайтыс болған жандардың өмірден кейінгі жағымды бір әлемге жетуін қамтамасыз ету үшін жасалған жерлеу мәтіндері бар. Олардың ең көнесі – Пирамидалық мәтіндер. Бұл – Ескі патшалық дәуірінде патша пирамидаларының қабырғаларына жазылған жүздеген сиқыр сөздердің жиынтығы. Олар перғауынға өмірден кейін құдайлардың қатарына қосылуға қажетті құралдарды сыйлау мақсатымен жасалған. Сиқыр сөздер әртүрлі ретпен және комбинацияларда кездеседі, олардың тек азы ғана барлық пирамидаларда табылған. Ескі патшалықтың соңында, Пирамидалық мәтіндерден материалдарды қамтитын жаңа жерлеу сиқырлары қабірлерде, негізінен табуттарда жазыла бастады. Бұл жазбалар жинағы «Қошқар мәтіндері» деп аталады және ол тек патшаларға ғана емес, сонымен қатар патша емес лауазымды тұлғалардың қабірлерінде де кездеседі. Жаңа патшалық дәуірінде бірнеше жаңа жерлеу мәтіндері пайда болды, олардың ең танымалсы – «Өлгендер кітабы». Алдыңғы кітаптардан айырмашылығы, оларда көбінесе кеңейтілген суреттер немесе миниатюралар болады. Кітап папирусқа көшіріліп, қарапайым халыққа сатылып, олардың қабірлеріне қойылатын. «Қошқар мәтіндері» жер асты әлемі туралы егжей-тегжейлі сипаттамалар мен оның қауіп-қатерлерін қалай жеңуге болатыны туралы нұсқауларды қамтиды. Жаңа патшалық дәуірінде бұл материал бірнеше «жер асты кітаптарының» пайда болуына себепкер болды, соның ішінде «Гейттер кітабы», «Үңгірлер кітабы» және «Амдуат». Сиқыр сөздердің шашыраңқы жинақтарынан айырмашылығы, бұл жер асты кітаптары Раның Дуат арқылы өтуінің және сол сияқты, қайтыс болған адамның жанының өлгендер әлемі арқылы жасаған сапарының құрылымдалған бейнелемесі болып табылады. Бастапқыда олар тек фараондық қабірлерге ғана арналған, бірақ үшінші аралық кезеңде олар кеңінен қолданыла бастады.

Ғибадатханалар

Ғибадатханалар Мысыр тарихының бастапқы кезеңдерінен бері болған, ал өркениет гүлденген шағында олар оның көптеген қалаларында кездесетін. Олардың арасында қайтыс болған фараондардың рухтарына арналған қабірлік ғибадатханалар мен қанаттас құдайларға арналған ғибадатханалар да болды, алайда олардың арасындағы шекара көңілдік болды, себебі құдайлық пен патшалық өте тығыз байланысты еді. Осылайша, ғибадатханалар египеттік қоғамның орталық бөлігіне жатты, олардың күтіміне зор қаражат жұмсалды, соның ішінде монархиядан түскен сыйлықтар мен олардың кең аумақты иеліктерінен алынған табыстар да бар еді. Фараондар құдайларды құрметтеу міндетінің бір бөлігі ретінде оларды жиі кеңейтіп, осылайша көптеген ғибадатханалар зор көлемге ие болды. Дегенмен, барлық құдайларға арналған ғибадатханалар болған жоқ, себебі ресми дінде маңызды рөл атқарған көптеген құдайлар аз ғибадатқа ие болды, ал көптеген үй құдайлары ғибадатханалардағы рәсімдерге емес, халықтың құрметіне бөленді. Мысырдың ең алғашқы ғибадатханалары шағын, тұрақсыз құрылыстар болды, бірақ Ежелгі және Орта патшалықтар кезеңінде олардың дизайны күрделене түсті және олар көбінесе тастан салынды. Жаңа патшалық кезеңінде Ежелгі және Орта патшалық ғибадатханаларында кездесетін элементтерден дамыған негізгі ғибадатханалық жоспар пайда болды. Бұл жоспар сол кезден бастап салынған ғибадатханалардың көпшілігі үшін қолданылды және бүгінгі күнге дейін сақталған көптеген ғибадатханалар осы жоспарға сәйкес келеді. Бұл стандартты жоспар бойынша ғибадатхана орталық процессиялық жол бойында салынды, ол бірнеше аулалар мен залдар арқылы ғибадатхананың қасиетті бөлігіне, онда ғибадатхана құдайының мүсіні орналасқан, алып келетін. Ғибадатхананың ең қасиетті бөлігіне тек фараон мен жоғары дәрежелі діни қызметкерлер ғана кіре алатын. Ғибадатхананың кіреберісінен қасиетті орынға дейінгі сапар адам әлемінен құдайлар әлеміне жасалған сапар ретінде қарастырылды, бұл ғибадатхана сәулетіндегі күрделі мифологиялық символизммен нығайтылды. Ғибадатхана ғимаратының сыртында қабырғалармен қоршалған кең аумақ орналасқан. Екі құрылыстың арасында көптеген қосалқы ғимараттар, соның ішінде ғибадатхананың қажеттіліктерін қамтамасыз ететін шеберханалар мен қоймалар, сондай-ақ ғибадатхананың қасиетті жазбалары мен әдеттегі жазбалары сақталатын кітапхана және білім беру орталығы орналасқан. Теориялық тұрғыдан алғанда, ғибадатханадағы рәсімдерді орындау фараонның міндеті еді, себебі ол Мысырдың құдайлар алдындағы ресми өкілі саналды. Бірақ шындығында, діни рәсімдерді көбінесе діни қызметкерлер орындады. Ежелгі және Орта патшалықтар кезеңінде жеке діни қызметкерлер тобы болған жоқ, оның орнына көптеген мемлекеттік қызметкерлер жылдың бірнеше айында осы қызметті атқарды, содан кейін өздерінің әдеттегі міндеттеріне оралды. Кәсіби діни қызметкерлік тек Жаңа патшалық кезеңінде кеңінен таралды, бірақ төменгі дәрежелі діни қызметкерлердің көпшілігі әлі де жартылай уақытпен жұмыс істеді. Олардың барлығы мемлекет тарапынан жұмысқа алынды, ал оларды тағайындауда соңғы сөзді фараон айтты. Алайда, ғибадатханалардың байлығы арта келе, олардың діни қызметкерлерінің ықпалы да өсіп, фараонның ықпалына теңесті. Үшінші аралық кезеңнің саяси фрагментациясы кезінде (б.з.д. 1070-664 жж.) Карнақтағы Амонның бас діни қызметкерлері тіпті Жоғарғы Мысырдың де-факто билеушілеріне айналды. Ғибадатхана қызметкерлерінің арасында діни қызметкерлерден басқа да көптеген адамдар болды, мысалы, ғибадатханадағы рәсімдерде музыканттар мен әншілер. Ғибадатхананың сыртында қолөнершілер мен басқа да жұмысшылар ғибадатхананың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге көмектесті, сондай-ақ ғибадатхананың жерлерінде жұмыс істеген шаруалар да болды. Олардың барлығына ғибадатханадан түскен табыстың бір бөлігі төленді. Сондықтан үлкен ғибадатханалар экономикалық белсенділіктің маңызды орталықтары болды, кейде мыңдаған адамдарды жұмысқа тартты.

Temples existed from the beginning of Egyptian history, and at the height of the civilization they were present in most of its towns. They included both mortuary temples to serve the spirits of deceased pharaohs and temples dedicated to patron gods, although the distinction was blurred because divinity and kingship were so closely intertwined. Thus, temples were central to Egyptian society, and vast resources were devoted to their upkeep, including both donations from the monarchy and large estates of their own. Pharaohs often expanded them as part of their obligation to honor the gods, so that many temples grew to enormous size. However, not all gods had temples dedicated to them, as many gods who were important in official theology received only minimal worship, and many household gods were the focus of popular veneration rather than temple ritual. The earliest Egyptian temples were small, impermanent structures, but through the Old and Middle Kingdoms their designs grew more elaborate, and they were increasingly built out of stone. In the New Kingdom, a basic temple layout emerged, which had evolved from common elements in Old and Middle Kingdom temples. With variations, this plan was used for most of the temples built from then on, and most of those that survive today adhere to it. In this standard plan, the temple was built along a central processional way that led through a series of courts and halls to the sanctuary, which held a statue of the temple's god. Access to this most sacred part of the temple was restricted to the pharaoh and the highest ranking priests. The journey from the temple entrance to the sanctuary was seen as a journey from the human world to the divine realm, a point emphasized by the complex mythological symbolism present in temple architecture. Well beyond the temple building proper was the outermost wall. Between the two lay many subsidiary buildings, including workshops and storage areas to supply the temple's needs, and the library where the temple's sacred writings and mundane records were kept, and which also served as a center of learning on a multitude of subjects. Theoretically it was the duty of the pharaoh to carry out temple rituals, as he was Egypt's official representative to the gods. In reality, ritual duties were almost always carried out by priests. During the Old and Middle Kingdoms, there was no separate class of priests; instead, many government officials served in this capacity for several months out of the year before returning to their secular duties. Only in the New Kingdom did professional priesthood become widespread, although most lower ranking priests were still part time. All were still employed by the state, and the pharaoh had final say in their appointments. However, as the wealth of the temples grew, the influence of their priesthoods increased, until it rivaled that of the pharaoh. In the political fragmentation of the Third Intermediate Period (c. 1070–664 BC), the high priests of Amun at Karnak even became the effective rulers of Upper Egypt. The temple staff also included many people other than priests, such as musicians and chanters in temple ceremonies. Outside the temple were artisans and other laborers who helped supply the temple's needs, as well as farmers who worked on temple estates. All were paid with portions of the temple's income. Large temples were therefore very important centers of economic activity, sometimes employing thousands of people.

Ресми рәсімдер мен мерекелер

Мемлекеттік діни рәсімдерге құдайға табынумен байланысты ғибадатханалардағы рәсімдер де, сондай-ақ құдайлық патшалыққа қатысты рәсімдер де кіретін. Соңғылардың ішінде патшалыққа ие болу рәсімдері мен Сед мейрамы бар, ол перғауынның күшін кезең-кезеңмен жаңару рәсімі болды және оның билігі кезінде мерзімімен өткізілді. Ғибадатханаларда көптеген рәсімдер болды, олардың ішінде бүкіл елде өткізілетін және жалғыз ғибадатханаға немесе бір құдайға арналған рәсімдер де бар еді. Кейбір рәсімдер күнделікті орындалса, ал кейбіреулері жыл сайын немесе сирек кездесетін. Ғибадатханалардағы ең көп таралған рәсім – таңертеңгі құрбандық шалу рәсімі, ол Мысырдың барлық ғибадатханаларында күнделікті орындалатын. Онда жоғары дәрежелі діни қызметкер немесе кейде перғауын құдайдың мүсінін жуып, майлап, әсемдеп киіндіріп, содан кейін оған құрбандықтар ұсынды. Соңынан, құдай құрбандықтардың рухани мәнін сіңіргеннен кейін, олардың өзі діни қызметкерлерге таратылды. Мұндай шаралардың көп бөлігі діни қызметкерлер ғана тойлап, ғибадатхана ішінде ғана өткізілді. Құдайға табынушылар белгілі бір құдайға байланысты жануарды алу және мумиялау үшін діни қызметкерлерге ақы төлеп, ал мумияны сол құдайға табыну орталығының жанындағы зиратқа қойды.

Оракулдар

Мысырлықтар құдайлардан білім немесе нұсқау алу үшін оракулдарды қолданған. Мысыр оракулдары көбінесе Жаңа Мемлекет кезеңінен бастап белгілі, бірақ олар одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. Патшаны қоса алғанда, барлық топтағы адамдар оракулдардан сұрақтар қойған. Оракулмен кеңесудің ең көп таралған жолы – мерекелік процессияда көтерілген құдай бейнесіне сұрақ қою және барканың қозғалысынан жауап іздеу болды. Басқа әдістерге діни қызметкерлердің құлшылық жануарларының мінез-құлқын түсіндіру, кездейсоқ таңдау жасау немесе дін қызметкері арқылы сөйлейтін мүсіндер арқылы кеңесу кірді. Құдайдың қалауын анықтау тәсілі дін қызметкерлеріне, құдайдың хабарларын жеткізуге және түсіндіруге үлкен ықпал берді.

Халықтық дін

Мемлекеттік культтер египеттік әлемнің тұрақтылығын сақтауға бағытталған болса, қарапайым халықтың күнделікті өмірмен тікелей байланысты өз діни амалдары болды. Бұл халықтық дін ресми культтерге қарағанда аз із қалдырды, және осы іздердің көп бөлігі египет халқының ең бай топтарынан шыққандықтан, олардың халықтың жалпы тәжірибесін қаншалықты дәл бейнелейтіні күмәнді. Халықтық діни амалдарға өмірдегі маңызды өзгерістерді белгілейтін рәсімдер де кірді. Олардың ішінде бала тууы – өйткені осы процесте қауіп-қатер болғандықтан, және балаға ат қою – себебі ат адамның жекелігінің маңызды бөлігі деп есептелген. Бұл рәсімдердің ең маңыздысы – өліммен байланысты болды, өйткені олар жанның одан әрі тірі қалуын қамтамасыз етті. Басқа діни амалдар құдайлардың қалауын білуге немесе олардың білімін алуға бағытталды. Оларға арман жору, оны құдайлық хабар деп қарау және болжамгерлерге жүгіну кірді. Адамдар сондай-ақ, сиқырлы рәсімдер арқылы құдайлардың мінез-құлқын өз пайдаларына өзгертуге тырысты. Жеке египеттіктер де құдайларға дұға етіп, оларға жеке құрбандықтар шалған. Осы сияқты жеке құдайшылдықтың іздері Жаңа Мемлекеттік кезеңінен бұрын сирек кездеседі. Бұл, әлдебір себептен, патшалық емес діни қызметті бейнелеуге байланысты мәдени шектеулердің салдары болуы мүмкін, ол Орта және Жаңа Мемлекеттік кезеңдерде жеңілдетілді. Жеке құдайшылдық Жаңа Мемлекеттік кезеңінің соңында одан да кең таралды, онда құдайлар жеке адамдардың өміріне тікелей араласып, жасаған қателіктері үшін жазалап, ізгілерді апаттан сақтайды деп сенді. Үй шаруашылықтарында да құдайларға немесе қайтыс болған туыстарға арнап құрбандық шалатын шағын киелі орындары болды. Мұндай жағдайларда шақырылған құдайлар мемлекеттік культтердегі құдайлардан біршама өзгеше болды. Халықтың маңызды құдайларының көптегені, мысалы, өнімділік құдайы Тауэрет және үйді қорғаушы Бес сияқты, өз ғибадатханаларына ие болған жоқ. Алайда, Амон мен Осирис сияқты көптеген басқа құдайлар халықтық және ресми діндерде де өте маңызды болды. Кейбір адамдар бір ғана құдайға ерекше берілген болуы мүмкін. Олар көбінесе өздерінің аймақтарымен немесе өмірдегі рөлдерімен байланысты құдайларды жақсы көретін. Мысалы, Птах құдайы Мемфис қаласында ерекше құрметке ие болды, бірақ шеберлердің қамқоршысы ретінде ол осы мамандық иелерінің бүкіл елдегі құрметіне бөенді.

While the state cults were meant to preserve the stability of the Egyptian world, lay individuals had their own religious practices that related more directly to daily life. This popular religion left less evidence than the official cults, and because this evidence was mostly produced by the wealthiest portion of the Egyptian population, it is uncertain to what degree it reflects the practices of the populace as a whole. Popular religious practice included ceremonies marking important transitions in life. These included birth, because of the danger involved in the process, and naming, because the name was held to be a crucial part of a person's identity. The most important of these ceremonies were those surrounding death, because they ensured the soul's survival beyond it. Other religious practices sought to discern the gods' will or seek their knowledge. These included the interpretation of dreams, which could be seen as messages from the divine realm, and the consultation of oracles. People also sought to affect the gods' behavior to their own benefit through magical rituals. Individual Egyptians also prayed to gods and gave them private offerings. Evidence of this type of personal piety is sparse before the New Kingdom. This is probably due to cultural restrictions on depiction of nonroyal religious activity, which relaxed during the Middle and New Kingdoms. Personal piety became still more prominent in the late New Kingdom, when it was believed that the gods intervened directly in individual lives, punishing wrongdoers and saving the pious from disaster. Households, too, often had their own small shrines for offering to gods or deceased relatives. The deities invoked in these situations differed somewhat from those at the center of state cults. Many of the important popular deities, such as the fertility goddess Taweret and the household protector Bes, had no temples of their own. However, many other gods, including Amun and Osiris, were very important in both popular and official religion. Some individuals might be particularly devoted to a single god. Often they favored deities affiliated with their own region, or with their role in life. The god Ptah, for instance, was particularly important in his cult center of Memphis, but as the patron of craftsmen he received the nationwide veneration of many in that occupation.

Сиқырлы

"Сиқыр" сөзі көбінесе египет тіліндегі хека терминін аудару үшін қолданылады, ол, Джеймс П. Аллен айтқандай, "жайындап әрекет ету арқылы нәрселерді орындау қабілеті" дегенді білдіреді. Хека – табиғи құбылыс деп есептелген, әлемді жарату үшін және құдайлар өз ниеттерін іске асыру үшін қолданған күш. Адамдар да оны қолдана алатын, ал сиқырлық амалдар дінмен тығыз байланысты болған. Шындығында, храмдарда орындалған қалыпты дастарқандар да сиқырлы саналған. Жеке мақсаттары үшін сиқырлы тәсілдерді қолданушылар да көп болған. Бұл мақсаттар басқа адамдарға зиян келтіргенімен, сиқырдың ешбір түрі өзінен-өзі жаушыл деп есептелмеген. Керісінше, сиқыр адамдар үшін жағымсыз оқиғалардың алдын алу немесе олардан құтылудың бір жолы ретінде қарастырылған. Сиқыр дін қызметкерлерімен тығыз байланысты болған. Храм кітапханаларында көптеген сиқырлық мәтіндер болғандықтан, осы мәтіндерді зерттеген лектор-руханиларға зор сиқырлық білім тағайындалған. Бұл руханилар көбінесе храмдардан тыс жұмыс істеп, сиқырлық қызметтерін қарапайым халыққа жалға берген. Дәрігерлер, сарыала шаруалары және сиқырлы талисман жасайтындар сияқты басқа да мамандықтар өз жұмысының бір бөлігі ретінде сиқырды жиі қолданған. Шаруалар да қарапайым сиқырды өздерінің қажеттері үшін қолданған болуы мүмкін, бірақ бұл сиқырлық білім ауызша берілгендіктен, оның дәлелдері шектеулі. Тіл хекамен тығыз байланысты болған, тіпті жазу құдайы Тоттың оны ойлап тапқаны айтылған. Сондықтан сиқыр көбінесе жазылған немесе айтылған дұғаларды қамтыған, бірақ олар көбінесе ритуалдық амалдармен бірге орындалған. Көбінесе бұл ритуалдар қалаған әрекетті орындау үшін тиісті құдайды шақырып, құдайды әрекет етуге мәжбүрлеу үшін хека күшін пайдаланған. Кейде бұл ритуалды орындаушыны немесе оның нысанын мифологиядағы кейіпкер рөліне енгізуді қамтыды, осылайша құдай сол адамға мифтегідей қатысты. Ритуалдарда сондай-ақ симпатиялық сиқыр қолданылған, ол ритуалдың нысанына сиқырлы түрде ұқсас деп саналатын заттарды пайдаланған. Мысырлықтар өздерінің хекасымен толы деп саналатын заттарды да жиі қолданған, мысалы, қарапайым мысырлықтар көптеп тағып жүретін сиқырлы қорғаныш амулеттерін.

The word "magic" is normally used to translate the Egyptian term heka, which meant, as James P. Allen puts it, "the ability to make things happen by indirect means". Heka was believed to be a natural phenomenon, the force which was used to create the universe and which the gods employed to work their will. Humans could also use it, and magical practices were closely intertwined with religion. In fact, even the regular rituals performed in temples were counted as magical. Individuals also frequently employed magical techniques for personal purposes. Although these ends could be harmful to other people, no form of magic was considered inimical in itself. Instead, magic was seen primarily as a way for humans to prevent or overcome negative events. Magic was closely associated with the priesthood. Because temple libraries contained numerous magical texts, great magical knowledge was ascribed to the lector priests, who studied these texts. These priests often worked outside their temples, hiring out their magical services to laymen. Other professions also commonly employed magic as part of their work, including doctors, scorpion charmers, and makers of magical amulets. It is also possible that the peasantry used simple magic for their own purposes, but because this magical knowledge would have been passed down orally, there is limited evidence of it. Language was closely linked with heka, to such a degree that Thoth, the god of writing, was sometimes said to be the inventor of heka. Therefore, magic frequently involved written or spoken incantations, although these were usually accompanied by ritual actions. Often these rituals invoked an appropriate deity to perform the desired action, using the power of heka to compel the deity to act. Sometimes this entailed casting the practitioner or subject of a ritual in the role of a character in mythology, thus inducing the god to act toward that person as it had in the myth. Rituals also employed sympathetic magic, using objects believed to have a magically significant resemblance to the subject of the rite. The Egyptians also commonly used objects believed to be imbued with heka of their own, such as the magically protective amulets worn in great numbers by ordinary Egyptians.

Жерлеу рәсімдері

Рухтың тірі қалуы үшін қажет деп саналғандықтан, мәйітті сақтау египеттік жерлеу рәсімдерінің орталық бөлігі болды. Бастапқыда египеттіктер өлгендерін шөлге жерлеген, онда құрғақ жағдай денені табиғи түрде мумияға айналдырған. Алайда, ерте дәуірде олар денені құмның құрғату әсерінен қорғау үшін қабірлерді пайдалана бастады, бұл дененің табиғи шіруіне әкелді. Осылайша, египеттіктер күрделі бальзамдау әдістерін жасады, онда мәйіт жасанды түрде құрғатылып, қабірге қою үшін оралатын болды. Дегенмен, бұл рәсімнің сапасы бағасына байланысты әртүрлі болды, ал оны сатып ала алмайтындар шөлдегі қабірлерге жерленді. Бальзамдау аяқталғаннан кейін, мәйіт марқұмның үйінен қабірге, туыстары мен достарымен, сондай-ақ түрлі дін қызметкерлерімен бірге жол асты. Жерлеуден бұрын дін қызметкерлері бірнеше рәсімдер орындады, оның ішінде өлген адамның сезімдерін қалпына келтіріп, құрбандықтарды қабылдау қабілетін беру үшін ауыз ашу рәсімі болды. Содан кейін мәйіт жерленді және қабір мөрленді. Кейін туыстары немесе жалдамалы дін қызметкерлері жақын жердегі жерлеу шіркеуінде өлген адамға үнемі тамақ сыйлады. Уақыт өте келе, отбасылар көбінесе ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған туыстарына сыйлықтар ұмытып кетті, сондықтан көптеген жерлеу культтері бір немесе екі буынға ғана созылды. Алайда, культ сақталып тұрғанда, тірі адамдар кейде өлген туыстарына көмек сұрап хат жазды, олардың құдайлар сияқты тірілер әлеміне әсер ете алады деп сенді. Египеттіктердің алғашқы қабірлері мастабалар, тіктөртбұрышты кірпіштен салынған құрылымдар болды, онда патшалар мен ақсүйектер жерленген. Олардың әрқайсысы жер астындағы қабір және жер үстіндегі жеке шіркеуді қамтыды. Ескі патшалық кезінде мастаба пирамидаға айналды, ол египеттік мифтердегі бастапқы төбешікті бейнеледі. Пирамидалар патшаларға арналған және олардың негізінде үлкен жерлеу храмдары орналасқан. Орта патшалық фараондары пирамидаларды салуды жалғастырды, бірақ мастабалардың танымалдылығы төмендеді. Көбінесе жеткілікті қаражаты бар қарапайым адамдар жақын жердегі жеке жерлеу шіркеулерімен бірге тасқа қашалған қабірлерге жерленді, бұл қабірді тонау қаупін азайтты. Жаңа патшалық дәуірінің басында тіпті фараондар да осындай қабірлерге жерленді және олар дін құлдырағанға дейін қолданыла берді. Қабирлерде мәйіттің мүсіндері сияқты көптеген түрлі заттар болуы мүмкін, егер дене зардап шексе, олар дененің орнына қолданылатын. Өлген адам тірі болғандай, өмірден кейінгі өмірде де жұмыс істеуі керек деп сенгендіктен, жерлеу кезінде өлген адамның орнына жұмыс істеуге арналған кішкентай модельдер жиі кездесетін. Ертедегі патшалар қабірлерінен табылған құрбандықтар, фараонның өмірден кейінгі қызметінде болуы мүмкін. Бай адамдардың қабірлерінде сондай-ақ дүниеден кейінгі өмірде қолдануға арналған жиһаз, киім және басқа да күнделікті заттар, сондай-ақ сиқырлы қорғаныс үшін амулеттер және басқа да заттар сақталды. Жерлеуге қосылған жерлеу мәтіндері де қосымша қорғаныс қызметін атқарды. Қабір қабырғаларында өлген адамның тамақ жеп отырған суреттері бейнеленген, олар тіпті жерлеу рәсімдері аяқталғаннан кейін де, сиқырлы түрде тамақ алуға мүмкіндік береді деп сенді.

Because it was considered necessary for the survival of the soul, preservation of the body was a central part of Egyptian funerary practices. Originally the Egyptians buried their dead in the desert, where the arid conditions mummified the body naturally. In the Early Dynastic Period, however, they began using tombs for greater protection, and the body was insulated from the desiccating effect of the sand and was subject to natural decay. Thus, the Egyptians developed their elaborate embalming practices, in which the corpse was artificially desiccated and wrapped to be placed in its coffin. The quality of the process varied according to cost, however, and those who could not afford it were still buried in desert graves. Once the mummification process was complete, the mummy was carried from the deceased person's house to the tomb in a funeral procession that included his or her relatives and friends, along with a variety of priests. Before the burial, these priests performed several rituals, including the Opening of the mouth ceremony intended to restore the dead person's senses and give him or her the ability to receive offerings. Then the mummy was buried and the tomb sealed. Afterwards, relatives or hired priests gave food offerings to the deceased in a nearby mortuary chapel at regular intervals. Over time, families inevitably neglected offerings to long dead relatives, so most mortuary cults only lasted one or two generations. However, while the cult lasted, the living sometimes wrote letters asking deceased relatives for help, in the belief that the dead could affect the world of the living as the gods did. The first Egyptian tombs were mastabas, rectangular brick structures where kings and nobles were entombed. Each of them contained a subterranean burial chamber and a separate, above ground chapel for mortuary rituals. In the Old Kingdom the mastaba developed into the pyramid, which symbolized the primeval mound of Egyptian myth. Pyramids were reserved for royalty, and were accompanied by large mortuary temples sitting at their base. Middle Kingdom pharaohs continued to build pyramids, but the popularity of mastabas waned. Increasingly, commoners with sufficient means were buried in rock cut tombs with separate mortuary chapels nearby, an approach which was less vulnerable to tomb robbery. By the beginning of the New Kingdom even the pharaohs were buried in such tombs, and they continued to be used until the decline of the religion itself. Tombs could contain a great variety of other items, including statues of the deceased to serve as substitutes for the body in case it was damaged. Because it was believed that the deceased would have to do work in the afterlife, just as in life, burials often included small models of humans to do work in place of the deceased. Human sacrifices found in early royal tombs were probably meant to serve the pharaoh in his afterlife. The tombs of wealthier individuals could also contain furniture, clothing, and other everyday objects intended for use in the afterlife, along with amulets and other items intended to provide magical protection against the hazards of the spirit world. Further protection was provided by funerary texts included in the burial. The tomb walls also bore artwork, such as images of the deceased eating food that were believed to allow him or her to magically receive sustenance even after the mortuary offerings had ceased.

Династия алды және ерте династиялық кезеңдер

Мысыр дінінің бастауы тарихқа дейінгі кезеңге дейін жетеді, бірақ оған байланысты дәлелдер тек сирек және түсініксіз археологиялық жазбаларда ғана кездеседі. Династияға дейінгі кезеңдегі сақтықпен жасалған жерлеулер сол кездегі адамдардың қандай да бір түріндегі өмірден кейінгі өмірге сене білгенін көрсетеді. Сонымен қатар, жануарлар ритуалдық түрде жерленген, бұл кейінірек дінде кездесетін жануарлардың бейнесіндегі құдайлардың қалыптасуын көрсететін амал болған. Адам бейнесіндегі құдайлар туралы дәлелдер аз, және осы типтегі құдайлар жануарлардың бейнесіндегілерге қарағанда кешірек пайда болған болуы мүмкін. Мысырдың әр аймағының бастапқыда өз қамқоршы құдайлары болған, бірақ осы кішкентай қауымдар бір-бірін бағындырған немесе сіңіріп алған кезде, жеңілген аймақтың құдайы басқа құдайдың мифологиясына енгізілген немесе оның құрамына толығымен сіңірілген. Бұл күрделі пантеонға алып келді, онда кейбір құдайлар тек жергілікті маңызға ие болды, ал басқалары кең ауқымды маңызға қол жеткізді. Археологиялық мәліметтер мысырлық діни жүйенің Шығыс Африка халықтарымен тығыз мәдени байланыста болғанын және Месопотамия немесе Жерорта теңізі аймақтарынан емес, африкалық бастаудан пайда болғанын көрсетеді. Ерте династиялық кезең шамамен 3000 ж.б.д. басталып, Мысырдың бірігуімен белгіленді. Бұл оқиға мысырлық дінін өзгертіп, кейбір құдайларды ұлттық деңгейде маңыздырақ етті, ал құдайлық фараонға табыну діни қызметтің орталық бағытына айналды. Хорус патшамен теңестірілді, ал оның Жоғарғы Мысырдағы Нехен қаласындағы құлшылық орталығы осы кезеңдегі ең маңызды діни орындардың бірі болды. Тағы бір маңызды орталық – Абидос, онда ертедегі билеушілер зәулім қабір кешендерін салған.

Ежелгі және орта патшалық

Ескі патшалық кезінде негізгі құдайлардың діни қызметкерлері күрделі ұлттық пантеонды мифологиясымен байланысты топтарға бөлуге тырысты және бір ғибадат орталығында құлшылық етті, мысалы, Атум, Ра, Озирис және Сет сияқты маңызды құдайларды біріктірген Гелиополис Эннеадасы. Осы уақытта пирамидалар, үлкен жерлеу ғибадатхана кешендерімен бірге, мастабаларды перғауындардың қабірлері ретінде ауыстырды. Пирамидалардың үлкен кешендерінен айырмашылығы, құдайларға арналған ғибадатханалар салыстырмалы түрде кішкентай болып қалды, бұл осы кезеңде ресми дін құдайларға тікелей құлшылық етуден гөрі құдайлық патшаға құлшылық етуді баса көрсетті. Бұл дәуірдегі жерлеу рәсімдері мен сәулет өнері кейінгі дәуірлерде құдайларға табыну үшін қолданылатын күрделі ғибадатханалар мен рәсімдерге әсер етті. Ежелгі мысырлықтар күнді өмірдің қуатты күші деп санаған. Күн құдайы Ра ерте династиялық кезеңнен (б.з.д. 3100–2686) табынып келген, бірақ бұл Ескі патшалық (2686–2181 б.з.д.) кезінде ғана, Ра Мысыр пантеонында басым тұлғаға айналған кезде, Күн культі билікті қолға алды. Ескі патшалықтың басында Раның ықпалы өсіп, оның Гелиополистегі табыну орталығы елдің ең маңызды діни орны болды. Бесінші династия кезінде Ра Мысырдың ең көрнекті құдайы болды және патшалықпен және өмірден кейінгі өмірмен тығыз байланысын дамытты, ол Мысыр тарихының қалған бөлігінде сақталды. Сол уақытта Озирис өмірден кейінгі маңызды құдайға айналды. Осы уақытта алғаш рет жазылған Пирамидалық мәтіндер, күн мен Осирийдің өмірден кейінгі өмір туралы түсініктерінің маңыздылығын көрсетеді, бірақ оларда әлдеқайда ескі дәстүрлердің қалдықтары бар. Бұл мәтіндер ежелгі Мысыр теологиясын түсіну үшін өте маңызды көз. "Қанатты диск" сияқты символдар жаңа ерекшеліктерге ие болды. Бастапқыда, бүркіттің қанаты бар күн дискісі бастапқыда Хорустың символы болды және оның Дельтадағы Бехдет қаласындағы табынуымен байланысты. Қасиетті кобралар дискінің екі жағына Ескі патшалық кезінде қосылды. Қанатқа байланған бұл диск ғибадатхана төбесінде және салтанатты кіреберісінде болды. Б.з.д. 22 ғасырында Ежелгі патшалық Бірінші аралық кезеңнің бұзылысына ұшырады. Ақырында Фива билеушілері Мысыр елін Орта патшалық құрамына біріктірді (шамамен б.з.д. 2055–1650). Бұл Фивалық перғауындар бастапқыда олардың қамқоршысы Монту құдайының ұлттық маңыздылығын арттырды, бірақ Орта патшалық кезінде ол Амонның көбейіп бара жатқан танымалдығымен көлеңкеленді. Бұл жаңа египет мемлекетінде жеке тақуалық маңызды болып, жазу арқылы еркін түрде білдірілді, бұл үрдіс Жаңа патшалықта жалғасты.

During the Old Kingdom, the priesthoods of the major deities attempted to organize the complicated national pantheon into groups linked by their mythology and worshipped in a single cult center, such as the Ennead of Heliopolis, which linked important deities such as Atum, Ra, Osiris, and Set in a single creation myth. Meanwhile, pyramids, accompanied by large mortuary temple complexes, replaced mastabas as the tombs of pharaohs. In contrast with the great size of the pyramid complexes, temples to gods remained comparatively small, suggesting that official religion in this period emphasized the cult of the divine king more than the direct worship of deities. The funerary rituals and architecture of this time greatly influenced the more elaborate temples and rituals used in worshipping the gods in later periods. The Ancient Egyptians regarded the sun as a powerful life force. The sun god Ra had been worshipped from the Early Dynastic period (3100–2686 BCE), but it was not until the Old Kingdom (2686–2181 BCE), when Ra became the dominant figure in the Egyptian pantheon, that the Sun Cult took power. Early in the Old Kingdom, Ra grew in influence, and his cult center at Heliopolis became the nation's most important religious site. By the Fifth Dynasty, Ra was the most prominent god in Egypt and had developed the close links with kingship and the afterlife that he retained for the rest of Egyptian history. Around the same time, Osiris became an important afterlife deity. The Pyramid Texts, first written at this time, reflect the prominence of the solar and Osirian concepts of the afterlife, although they also contain remnants of much older traditions. The texts are an extremely important source for understanding early Egyptian theology. Symbols such as the 'winged disc' took on new features. Originally, the solar disk with the wings of a hawk was originally the symbol of Horus and associated with his cult in the Delta town of Behdet. The sacred cobras were added on either side of the disc during the Old Kingdom. The winged disc had protective significance and was found on temple ceilings and ceremonial entrances. In the 22nd century BC, the Old Kingdom collapsed into the disorder of the First Intermediate Period. Eventually, rulers from Thebes reunified the Egyptian nation in the Middle Kingdom (c. 2055–1650 BC). These Theban pharaohs initially promoted their patron god Montu to national importance, but during the Middle Kingdom, he was eclipsed by the rising popularity of Amun. In this new Egyptian state, personal piety grew more important and was expressed more freely in writing, a trend that continued in the New Kingdom.

Жаңа патшалық

Орта патшалық Екінші аралық кезеңде (б.з.д. 1650–1550) құлдырады, бірақ елді қайтадан Тебан билеушілері біріктірді, олар Жаңа патшалықтың алғашқы фараондары болды. Жаңа тәртіп орнаған кезде Амон жоғарғы мемлекеттік құдайға айналды. Ол ұзақ жылдар бойы патшалықтың қамқоршысы болған Рамен біріктірілді, ал Карнақтағы Фивадағы ғибадатханасы Мысырдың ең маңызды діни орталығына айналды. Амонның мәртебесі көтерілуінің бір себебі Фиваның үлкен маңыздылығы болды, бірақ бұл кәсіби дін қызметкерлерінің өсуіне де байланысты. Олардың күрделі теологиялық талқылаулары Амонның әмбебап күші туралы толыққанды сипаттамаларды тудырды. Осы кезеңде басқа халықтармен байланыс күшейгеніне байланысты көптеген Жакын Шығыс құдайлары пантеонға енгізілді. Сонымен қатар, бағындырылған нубилер мысырлық діни сенімдерді қабылдады, әсіресе Амонды өздерінің құдайы ретінде қабылдады. Жаңа патшалықтың діни тәртібі Ахнатон билікке келген кезде бұзылды, ол Амонды Атонмен мемлекеттік құдай ретінде алмастырды. Ақырында ол көптеген құдайларға табынуды тоқтатып, Египет астанасын Амарна қаласына көшірді. Мысыр тарихының осы кезеңі, Амарна кезеңі, осы қаланың атымен аталды. Осылайша, Ахнатон бұрын-соңды болмаған мәртебеге ие болды: тек ол ғана Атонға құлшылық ете алатын, ал халық оған бағытталған құлшылықтарын оған арнады. Атондық жүйеде жетілген мифология мен ахиратқа сенім болмады, ал Атон алыс және бейперне болып көрінді, сондықтан жаңа тәртіп қарапайым египеттіктерге ұнаған жоқ. Демек, олардың көпшілігі жеке түрде дәстүрлі құдайларға құлшылық етуді жалғастырған болуы мүмкін. Дегенмен, басқа құдайларға мемлекеттік қолдаудың тоқтатылуы египеттік қоғамды күйретуге әкелді. Ахнатонның ізбасарлары дәстүрлі діни жүйені қалпына келтірді және ақырында барлық Атондық ескерткіштерді жойды. Амарна кезеңінен бұрын халықтық дін құдайлар мен олардың сыйынушылары арасындағы жеке қарым-қатынасқа бейімделген. Ахнатонның өзгерістері бұл тенденцияны кері қайтарды, бірақ дәстүрлі дін қалпына келтірілгеннен кейін, қарсы реакция болды. Халық құдайлар күнделікті өмірге тікелей араласады деп сенді. Амон, жоғарғы құдай, адам тағдырының соңғы төрешісі, Мысырдың нағыз билеушісі ретінде қарастырылды. Фараон сәйкесінше, құдай емес, адам ретінде қарастырылды. Шешім қабылдау құралы ретінде оракулдардың маңызы артты, сондай-ақ оракулдардың түсіндірушілерінің, дін қызметкерлерінің байлығы мен ықпалы да артты. Бұл тенденциялар қоғамның дәстүрлі құрылымын әлсіретіп, Жаңа патшалықтың құлауына себеп болды.

The Middle Kingdom crumbled in the Second Intermediate Period (c. 1650–1550 BC), but the country was again reunited by Theban rulers, who became the first pharaohs of the New Kingdom. Under the new regime, Amun became the supreme state god. He was syncretized with Ra, the long established patron of kingship and his temple at Karnak in Thebes became Egypt's most important religious center. Amun's elevation was partly due to the great importance of Thebes, but it was also due to the increasingly professional priesthood. Their sophisticated theological discussion produced detailed descriptions of Amun's universal power. Increased contact with outside peoples in this period led to the adoption of many Near Eastern deities into the pantheon. At the same time, the subjugated Nubians absorbed Egyptian religious beliefs, and in particular, adopted Amun as their own. The New Kingdom religious order was disrupted when Akhenaten acceded, and replaced Amun with the Aten as the state god. Eventually, he eliminated the official worship of most other gods and moved Egypt's capital to a new city at Amarna. This part of Egyptian history, the Amarna Period, is named after this. In doing so, Akhenaten claimed unprecedented status: only he could worship the Aten, and the populace directed their worship toward him. The Atenist system lacked well developed mythology and afterlife beliefs, and the Aten seemed distant and impersonal, so the new order did not appeal to ordinary Egyptians. Thus, many probably continued to worship the traditional gods in private. Nevertheless, the withdrawal of state support for the other deities severely disrupted Egyptian society. Akhenaten's successors restored the traditional religious system, and eventually, they dismantled all Atenist monuments. Before the Amarna Period, popular religion had trended toward more personal relationships between worshippers and their gods. Akhenaten's changes had reversed this trend, but once the traditional religion was restored, there was a backlash. The populace began to believe that the gods were much more directly involved in daily life. Amun, the supreme god, was increasingly seen as the final arbiter of human destiny, the true ruler of Egypt. The pharaoh was correspondingly more human and less divine. The importance of oracles as a means of decision making grew, as did the wealth and influence of the oracles' interpreters, the priesthood. These trends undermined the traditional structure of society and contributed to the breakdown of the New Kingdom.

Кейінгі кезеңдер

Б.з.д. 1-мыңжылдықта Мысыр бұрынғыдан әлдеқайда әлсіз болды, бірнеше кезеңде шетелдіктер елді басып алып, перғауындық мәртебеге ие болды. Перғауынның мәртебесі төмендеді, ал халықтың діни сенімі күшейе берді. Бұл кезеңде Мысырға тән ғибадат нысаны болған жануарларға табынушылық кеңінен тарала бастады, бұл уақыттың белгісіздігі мен шетелдік ықпалына жауап ретінде болуы мүмкін. Изида қорғаушы, сиқыр және жеке құтқару құдайы ретінде танымал болды және Мысырдың ең маңызды құдайына айналды. Б.з.д. 4-ғасырда Мысыр перғауындық рөлді атқарған Птолемей әулеті (305–30 ж.б.д.) тұсында эллинистік патшалыққа айналды, ол дәстүрлі дінді сақтап, көптеген ғибадатханаларды салған немесе қайта жаңартқан. Патшалықтың грек үстемдік сыныбы Мысыр құдайларын өздерінің құдайларымен теңестірді. Осы мәдени үйлесімнен Серапис пайда болды, ол Озирис пен Апис құдайларын грек құдайларының ерекшеліктерімен біріктірген және грек халқы арасында өте танымал болған құдай. Дегенмен, екі сенім жүйесі көбінесе бөлек қалды және Мысыр құдайлары Мысыр құдайлары болып қалды. Птолемей дәуірінің сенімдері Мысыр 30 ж.б.д. Рим империясының провинциясына айналғаннан кейін көп өзгермеді, Птолемей патшалары алыс императорлармен ауыстырылды. Изидаға табыну гректер мен римдіктердің Мысырдан тыс жерлерде де тарады, ал эллинистік түрінде империяның барлық айманына тарады. Мысырдың өзінде империя әлсірегенде ресми ғибадатханалар құлдырады, ал олардың орталықтандырушы ықпалы болмағандықтан діни тәжірибе фрагменттелген және жергілікті сипатқа ие болды. Осы уақытта христиан діні Мысырға тарады, ал біздің заманымыздың үшінші және төртінші ғасырларында христиан императорларының жарлықтары мен христиан миссионерлерінің қызметі дәстүрлі сенімдерді жойды. Дегенмен, ежелгі Мысырдың дәстүрлі діні ұзақ уақыт бойы сақталды. Мысырдың христиандануының белсенділігіне қарамастан, Филае қаласының ғибадатханаларындағы дәстүрлі ғибадат кем дегенде 5-ғасырға дейін сақталған. Шын мәнінде, бесінші ғасыр тарихшысы Приск 452 жылы Рим қолбасшысы Максимин мен Блеми және Нобадтар арасындағы келісім туралы айтады, бұл келісімнің шартында Изида құлшылық мүсініне қол жеткізу де қарастырылған. 6-ғасыр тарихшысы Прокопийдің айтуынша, Филадағы ғибадатханалар 537 жылы Византия императоры Юстиниан I-нің бұйрығымен жергілікті қолбасшы Персәрмен Нарсес тарапынан ресми түрде жабылды. Бұл оқиға ежелгі Мысыр дінінің аяқталуы деп саналады. Алайда, оның маңыздылығы Jitse Dijkstra жүргізген маңызды зерттеуден кейін сұраққа түсті, ол Филадегі ұйымдасқан пұтқа табынушылық 5-ғасырда аяқталғанын, себебі ондағы белсенді пұтқа табынушылық діни қызметкерлерінің соңғы жазбалары 450 жылдарға жатады деп мәлімдеді.

In the 1st millennium BC, Egypt was significantly weaker than in earlier times, and in several periods foreigners seized the country and assumed the position of pharaoh. The importance of the pharaoh continued to decline, and the emphasis on popular piety continued to increase. Animal cults, a characteristically Egyptian form of worship, became increasingly popular in this period, possibly as a response to the uncertainty and foreign influence of the time. Isis grew more popular as a goddess of protection, magic, and personal salvation, and became the most important goddess in Egypt. In the 4th century BC, Egypt became a Hellenistic kingdom under the Ptolemaic dynasty (305–30 BC), which assumed the pharaonic role, maintaining the traditional religion and building or rebuilding many temples. The kingdom's Greek ruling class identified the Egyptian deities with their own. From this cross cultural syncretism emerged Serapis, a god who combined Osiris and Apis with characteristics of Greek deities, and who became very popular among the Greek population. Nevertheless, for the most part the two belief systems remained separate, and the Egyptian deities remained Egyptian. Ptolemaic era beliefs changed little after Egypt became a province of the Roman Empire in 30 BC, with the Ptolemaic kings replaced by distant emperors. The cult of Isis appealed even to Greeks and Romans outside Egypt, and in Hellenized form it spread across the empire. In Egypt itself, as the empire weakened, official temples fell into decay, and without their centralizing influence religious practice became fragmented and localized. Meanwhile, Christianity spread across Egypt, and in the third and fourth centuries AD, edicts by Christian emperors and the missionary activity of Christians eroded traditional beliefs. Nevertheless, the traditional Egyptian religion persisted for a long time. The traditional worship in the temples of the city of Philae apparently survived at least until the 5th century, despite the active Christianization of Egypt. In fact, the fifth century historian Priscus mentions a treaty between the Roman commander Maximinus and the Blemmyes and Nobades in 452, which among other things ensured access to the cult image of Isis. According to the 6th century historian Procopius, the temples in Philae was closed down officially in AD 537 by the local commander Narses the Persarmenian in accordance with an order of Byzantine emperor Justinian I. This event is conventionally considered to mark the end of ancient Egyptian religion. However, its importance has recently come into question, following a major study by Jitse Dijkstra who argues that organized paganism at Philae ended in the fifth century, based on the fact that the last inscriptional evidence of an active pagan priesthood there dates to the 450s.