Ежелгі Египет құдайы Исида

Кіріспе

Көне Египет құдайы

Ancient Egyptian goddess

the ancient Egyptian goddess

Isis was a major goddess in ancient Egyptian religion whose worship spread throughout the Greco Roman world. Isis was first mentioned in the Old Kingdom (c. 2686 – c. 2181 BCE) as one of the main characters of the Osiris myth, in which she resurrects her slain brother and husband, the divine king Osiris, and produces and protects his heir, Horus. She was believed to help the dead enter the afterlife as she had helped Osiris, and she was considered the divine mother of the pharaoh, who was likened to Horus. Her maternal aid was invoked in healing spells to benefit ordinary people. Originally, she played a limited role in royal rituals and temple rites, although she was more prominent in funerary practices and magical texts. She was usually portrayed in art as a human woman wearing a throne like hieroglyph on her head. During the New Kingdom (c. 1550 – c. 1070 BCE), as she took on traits that originally belonged to Hathor, the preeminent goddess of earlier times, Isis was portrayed wearing Hathor's headdress: a sun disk between the horns of a cow. In the first millennium BCE, Osiris and Isis became the most widely worshipped Egyptian deities, and Isis absorbed traits from many other goddesses. Rulers in Egypt and its southern neighbor Nubia built temples dedicated primarily to Isis, and her temple at Philae was a religious center for Egyptians and Nubians alike. Her reputed magical power was greater than that of all other gods, and she was said to protect the kingdom from its enemies, govern the skies and the natural world, and wield power over fate itself. In the Hellenistic period (323–30 BCE), when Egypt was ruled and settled by Greeks, Isis was worshipped by Greeks and Egyptians, along with a new god, Serapis. Their worship diffused into the wider Mediterranean world. Isis's Greek devotees ascribed to her traits taken from Greek deities, such as the invention of marriage and the protection of ships at sea, and she retained strong links with Egypt and other Egyptian deities who were popular in the Hellenistic world, such as Osiris and Harpocrates. As Hellenistic culture was absorbed by Rome in the first century BCE, the cult of Isis became a part of Roman religion. Her devotees were a small proportion of the Roman Empire's population but were found all across its territory. Her following developed distinctive festivals such as the Navigium Isidis, as well as initiation ceremonies resembling those of other Greco Roman mystery cults. Some of her devotees said she encompassed all feminine divine powers in the world. The worship of Isis was ended by the rise of Christianity in the fourth through sixth centuries CE. Her worship may have influenced Christian beliefs and practices such as the veneration of Mary, but the evidence for this influence is ambiguous and often controversial. Isis continues to appear in Western culture, particularly in esotericism and modern paganism, often as a personification of nature or the feminine aspect of divinity.

Көне Египет құдайы Изида – Көне Египет дініндегі маңызды құдайлардың бірі, оның құлшынысы грек-рим әлеміне кең тараған. Изида алғаш рет Ежелгі Патшалықта (б.з.д. 2686 – 2181 ж.ш.) Озирис мифінің басты кейіпкері ретінде айтылған. Ол өлтірілген туысы және күйеуі, құдай патша Озиристі қайта тірілтіп, оның мұрагері, Хорусты дүниеге келтіріп, қорғады. Ол Озириске көмектескендей, өлгендердің артынан өмірге қадам басуына көмектеседі деп сенді, және ол Хорусқа теңелген фараонның құдайлық анасы саналды. Оның аналық қамқорлығы қарапайым халыққа көмектесу үшін емдеу сиқырында қолданылды. Бастапқыда ол патшалық және храмдық рәсімдерде шектеулі рөл атқарды, бірақ жерлеу рәсімдері мен сиқырлы мәтіндерде маңыздырақ болды. Ол көбінесе өнерде басында тақ сияқты иероглиф бар адам әйел ретінде бейнеленген. Жаңа Патшалықта (б.з.д. 1550 – 1070 ж.ш.), Изида бұрынғы заманның ең басты құдайы Хаторға тән қасиеттерді қабылдағанда, Хатордың бас киімін – сиыр мүйіздерінің арасындағы күн дискісін киді. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Озирис пен Изис ең көп құлшынылған египеттік құдайларға айналды, ал Изида көптеген басқа құдайлардан қасиеттерді сіңірді. Египет және оның оңтүстік көршісі Нубияның билеушілері Изидаға арналған храмдар салды, ал Филадағы храмы египеттіктер мен нубиялықтар үшін діни орталық болды. Оның сиқырлы күші басқа құдайлардан артық деп есептелді, ол елді жаулардан қорғайды, аспан мен табиғат әлеміне билік етеді және тағдырдың өзіне де ықпал ете алады делінді. Эллинистік кезеңде (б.з.д. 323 – 30 ж.), Египетті гректер басқарғанда және қоныстанғанда, Изида гректер мен египеттіктермен бірге жаңа құдай Сераписқа құлшынды. Олардың құлшынысы Жерорта теңізі аймағына кең тарады. Изидаға табынушы гректер оған грек құдайларынан алынған қасиеттерді жатқызды, мысалы, неке құруды ойлап табу және теңіздегі кемелерді қорғау, сонымен қатар ол Египетпен және басқа египеттік құдайлармен байланысын сақтады. Б.з.д. бірінші ғасырда эллинистік мәдениет Римге сіңген кезде Изиданың құлшынысы Рим дінінің бір бөлігіне айналды. Оның табынушылары Рим империясының барлық жерінде кездесті, бірақ олар халықтың аз бөлігін құрады. Оның ізбасарлары Navigium Isidis сияқты ерекше мерекелерді және басқа грек-рим құпия секталарына ұқсас бастама рәсімдерін жасады. Кейбір табынушылары оның әлемдегі барлық әйелдік құдайлық күшті қамтитынын айтты. Изидаға құлшындыру христиан дінінің өркендеуімен біздің заманымыздың IV-VI ғасырларында тоқтатылды. Оның құлшынысы христиан сенімдеріне және Мәриямға табыну сияқты әдет-ғұрыптарға әсер еткен болуы мүмкін, бірақ бұл әсердің дәлелі күмәнді және көбінесе даулы. Изида Батыс мәдениетінде, әсіресе эзотеризм мен қазіргі пагандықта, көбінесе табиғаттың бейнесі немесе құдайдың әйелдік жағы ретінде көрінеді.

Атауы мен шығу тегі

Кейбір мысыр құдайлары соңғы протодинастилік кезеңде (шамамен б.з.д. 3100 жылға дейін) пайда болғанмен, Изиданың және оның күйеуі Осиристің есімдері Бесінші династияға (шамамен б.з.д. 2494–2345 жылдар) дейін есіммен айтылмаған. Осы кезеңде Нюсерре Ини билігінде Изидаға сілтеме жасайтын жазу табылды, ал ол династияның соңында жазыла бастаған және мазмұны одан да ертерек уақытта қалыптасқан Пирамидалық мәтіндерде маңызды орын алады. Пирамидалық мәтіндердегі бірнеше бөлімдер Изиданы Нил дельтасының Бехбейт-эль-Хагар және Себеннитос жанындағы аймақтарымен байланыстырады, ал оның культы сонда пайда болған болуы мүмкін. Көптеген ғалымдар Изиданың тегін анықтауға тырысқанда оның атына назар аударды. Оның египеттік есімі жазылған, оның айтылуы уақыт өте келе өзгерген: Rūsat > Rūsaʾ > ʾŪsaʾ > ʾĒsə, ол египет тілінің копт түрінде ⲎⲤⲈ, Нубияның мероиттік тілінде және грек тілінде Ἶσις болып келді, осы есімнен оның қазіргі аты шыққан. Оның есімін иероглифтермен жазуда тақ белгісі бар, Изида оны өзінің танылу белгісі ретінде басында тағады. Бұл символ оның есіміндегі st дыбыстарын көрсететін фонограмма ретінде қызмет етеді, бірақ ол нақты тақтармен байланысты болуы мүмкін. Египеттіктерде таққа арналған термин де st болған және Изиданың есімімен ортақ этимологиялық түбірі болуы мүмкін. Сондықтан египтолог Курт Сетте оның бастапқыда тақтың персонификациясы болғанын болжады. Генри Франкфорт осымен келісіп, тақтың патшаның анасы ретінде қарастырылғанын, сондықтан оның адамды патшаға айналдыру қабілетіне байланысты құдай болғанын айтты. Алайда, Юрген Осинг және Клаус П. Кульман сияқты басқа ғалымдар Изиданың есімі мен тақ сөзі арасындағы айырмашылықтарға немесе тақтың құдайлық деңгейге көтерілгенін растайтын дәлелдің болмауына байланысты бұл түсіндірмеге қарсы шықты.

Рөлдер

Озирис өлімі мен қайта тірілуіне қатысты мифтік цикл алғаш рет Пирамида мәтіндерінде тіркелді және барлық египеттік мифтердің ішіндегі ең толымды және ықпалдысына айналды. Изида бұл мифте басқа басты кейіпкерлерге қарағанда белсендірек рөл атқарады, сондықтан ол Жаңа Мемлекеттен (шамамен б.з.д. 1550–1070) Птолемей кезеңіне (б.з.д. 305–30) дейінгі әдебиетте дамыған сайын, барлық египеттік құдайлардың ең күрделі әдеби кейіпкеріне айналды. Сонымен қатар, ол көптеген басқа қасиетті әйелдерден сипаттарды сіңіріп алып, өзінің маңыздылығын Озирис мифінен асып түсті.

Жұбайы және аза тұтушысы

Изида – Хелиополистің Эннеадасының бір бөлігі, құдай Атум немесе Радан тараған тоғыз құдайдан тұратын отбасы. Ол және оның бауырлары – Озирис, Сет және Нефтис – Жер құдайы Геб пен аспан құдайы Нуттан туған Эннеаданың соңғы ұрпағы. Әлемнің бастапқы билеушісі, жаратушы құдай, билігін Эннеаданың еркек буындары арқылы жеткізеді, сондықтан Озирис патша болады. Изида – Озиристің әйелі де, қарындасы да болып, оның патшайымы. Сет Озиристі өлтіреді және әңгіменің бірнеше нұсқасында оның денесін бөлік-бөлік етеді. Изида мен Нефтис, Анубис сияқты басқа құдайлармен бірге, ағаларының дене мүшелерін іздеп, қайта құрастырады. Бұл олардың ісі – мумификация мен басқа да ежелгі египеттік жерлеу салтының мифтік үлгісі. Кейбір мәтіндерде олар Сет немесе оның қызметшілері Озиристің денесін одан әрі жеңілтектеуінен де қорғауы керек. Изида – қайғыдан өлген жесірдің бейнесі. Оның және Нефтистің ағаларына деген махаббаты мен күйреуі оны қайта тірілтуге көмектеседі, сондай-ақ Изиданың сиқырлы дұғаларын оқуы да. Жерлеу мәтіндерінде Изида Озиристің өліміне қатысты қайғысы, оған деген құштарлығы және тіпті оны тастап кеткеніне ашуланып айтқан сөздері бар. Осы сезімдердің бәрі оның қайта жандануына ықпал етеді, себебі олар оны қозғалысқа итермелеуге арналған. Соңында Изида Озиристің денесіне тыныс пен өмір қайтарады және онымен бірігіп, ұлдары Горусты дүниеге әкеледі. Осыдан кейін Озирис тек Дуатта, яғни жер асты әлемінде ғана өмір сүреді. Бірақ ұлын және оның өлімін кектеуге, сондай-ақ оның үшін жерлеу рәсімдерін орындауға мұрагер тудыру арқылы Изида күйеуінің өлімнен кейінгі өмірде мәңгілік болып қалатынын қамтамасыз етеді. Изиданың өлімнен кейінгі өмірге қатысты сенімдері миф негізінде қалыптасқан. Ол өлген адамдардың жанын, Озириске көмектескендей, толықтырып жаңаруына көмектеседі. Хатор сияқты басқа құдайлар да, өлгендерге аналық қамқорлық көрсетіп, қорғау мен азық-түлікпен қамтамасыз етеді. Осылайша, Хатор сияқты, ол кейде батыс құдайы Именте кейпін киеді, ол қайтыс болған жандарды өмірден кейінгі өмірге өз баласы ретінде қарсы алады. Бірақ Египет тарихының көп бөлігінде Озирис сияқты еркек құдайлар, қайта туу үшін қажетті жаңару күштерін, соның ішінде жыныстық қуатты қамтамасыз етеді деп сенген. Изида осы күшті ынталандыру арқылы көмектеседі деп есептелген. Әйелдердің құдайлық күштері Жаңа Патшалықтың соңында өлімнен кейінгі өмірге қатысты сенімдерде маңыздырақ атанды. Әртүрлі Птолемейлік жерлеу мәтіндері Изиданың Горустың тууында белсенді рөл атқарып, инертті күйеуін жыныстық жағынан ынталандырғанын көрсетеді. Египеттегі Рим дәуіріндегі кейбір қабірлерде Изиданың өмірден кейінгі өмірде басты рөлде бейнеленгені бар, ал сол дәуірдегі жерлеу мәтіні әйелдердің Изида мен Нефтистің сүйемелдеуші тобына қосыла алатынына сенгендігін көрсетеді.

Isis is part of the Ennead of Heliopolis, a family of nine deities descended from the creator god, Atum or Ra. She and her siblings—Osiris, Set, and Nephthys—are the last generation of the Ennead, born to Geb, god of the earth, and Nut, goddess of the sky. The creator god, the world's original ruler, passes down his authority through the male generations of the Ennead, so that Osiris becomes king. Isis, who is Osiris's wife as well as his sister, is his queen. Set kills Osiris and, in several versions of the story, dismembers his corpse. Isis and Nephthys, along with other deities such as Anubis, search for the pieces of their brother's body and reassemble it. Their efforts are the mythic prototype for mummification and other ancient Egyptian funerary practices. According to some texts, they must also protect Osiris's body from further desecration by Set or his servants. Isis is the epitome of a mourning widow. Her and Nephthys's love and grief for their brother help restore him to life, as does Isis's recitation of magical spells. Funerary texts contain speeches by Isis in which she expresses her sorrow at Osiris's death, her sexual desire for him, and even anger that he has left her. All these emotions play a part in his revival, as they are meant to stir him into action. Finally, Isis restores breath and life to Osiris's body and copulates with him, conceiving their son, Horus. After this point Osiris lives on only in the Duat, or underworld. But by producing a son and heir to avenge his death and carry out funerary rites for him, Isis has ensured that her husband will endure in the afterlife. Isis's role in afterlife beliefs was based on that in the myth. She helped to restore the souls of deceased humans to wholeness as she had done for Osiris. Like other goddesses, such as Hathor, she also acted as a mother to the deceased, providing protection and nourishment. Thus, like Hathor, she sometimes took the form of Imentet, the goddess of the west, who welcomed the deceased soul into the afterlife as her child. But for much of Egyptian history, male deities such as Osiris were believed to provide the regenerative powers, including sexual potency, that were crucial for rebirth. Isis was thought to merely assist by stimulating this power. Feminine divine powers became more important in afterlife beliefs in the late New Kingdom. Various Ptolemaic funerary texts emphasize that Isis took the active role in Horus's conception by sexually stimulating her inert husband, some tomb decoration from the Roman period in Egypt depicts Isis in a central role in the afterlife, and a funerary text from that era suggests that women were thought able to join the retinue of Isis and Nephthys in the afterlife.

Ана құдайы

Изида тіпті Пирамида мәтіндерінің ең ерте нұсқаларында да Горус анасы ретінде есептеледі. Алайда, бастапқыда Хатор оның анасы саналғанын көрсететін белгілер бар, ал басқа дәстүрлерде Хорустың үлкен түрі Нуттың ұлы және Изида мен Озиристің інісі деп айтылады. Изида, мүмкін, Озирис мифі Ежелгі мемлекеттік кезеңде қалыптасқан кезде ғана Горустың анасы атанған болар, бірақ онымен байланысы арқылы аналық сезімнің символына айналды. Мифтің дамыған түрінде Изида Нил дельтасының қамысты жерлерінде ұзақ жүктілік пен қиын босанудан кейін Горусты дүниеге келтіреді. Бала өскен кезде оны Сеттен және көптеген басқа да қауіптерден – жыландардан, сарышаяндардан және қарапайым аурулардан қорғауы керек. Кейбір мәтіндерде Изида адамдар арасында саяхаттап, олардың көмегін іздеуге мәжбүр болады. Бір әңгімеде жеті кішкентай сарышаян құдайы онымен бірге жүріп, күзетіп жүреді. Олар Изиске көмектесуден бас тартқан бай әйелден кек алады, оның ұлын шағып, осылайша қадірлі әйелдің кінәсіз баланы емдеуіне себеп болады. Изиданың адамдардың қайғы-қасіретін басуға дайын, мейірімді құдай ретінде танылуы оның танымалдылығына үлкен үлес қосты. Изида ұлы Сеттің басып алған билігін қайтару үшін оған қарсы шыққанда да оған көмектесе береді, бірақ ана мен бала кейде қақтығысқандай бейнеленеді, мысалы, Горус Изиданың басын кесіп, оның бастапқы басын сиыр басымен ауыстырады – бұл Изиданың киетін сиыр мүйізді бас киімінің шығу тегін түсіндіретін миф. Изиданың аналық қыры басқа құдайларға да қатысты. Орта мемлекеттік кезеңдегі (б.з.д. 2055–1650 ж.ж.) табыт мәтіндерінде Хорустың төрт ұлы, өлген адамның ішкі органдарын қорғауға арналған жерлеу құдайлары, Изида мен Хорустың үлкен түрінің ұрпақтары екені айтылады. Сол дәуірде Хорус құнарлылық құдайы Минмен біріктірілді, сондықтан Изида Миннің анасы саналды. Миннің бір түрі – Камутеф, «анасының бұқасы», ол құдайлар мен патшалықтың циклдік жаңартылуын бейнеледі, өзінің анасын жүкті етіп, өзін тудыру үшін. Осылайша Изида Миннің әйелі де саналды. Осы патшалық идеологияның нәтижесінде бірнеше мәтіндерде Хорус Изиданы зорлағандығы айтылады. Орта және Жаңа мемлекеттік кезеңдердегі ең маңызды египет құдайы Амон да Камутеф рөлін алды, ал ол осы түрде болғанда Изида көбінесе оның әйелі ретінде танылды. Мемфисте тірі құдай ретінде құлшылық етілген бұқа Апис Изиданың ұлы екені айтылды, оның әкесі Озирис Апис деп аталған Озиристің бір түрі. Осылайша, әрбір Апис бұқасының биологиялық анасы «Изида сиыры» деп аталды. Ра Изиданың Бастеттің анасы екенін айтқан. Орта мемлекеттік кезеңдегі Весткар папирусындағы бір әңгімеде Изида үш болашақ патшаның босануына акушерлік көмек көрсететін құдайлар тобының ішінде болады. Ол Жаңа мемлекеттік кезеңдегі мәтіндерде де осындай рөл атқарады, онда билік құрған фараондардың құдайдан тағайындалған тууы сипатталады. Весткар папирусында Изида үш баланың есімдерін туған кезде айқайлайды. Барбара С. Леско бұл оқиғаны Изиданың болашақ оқиғаларды болжауға немесе оларға әсер етуге қабілетті екенін көрсетеді, бұл Shai және Renenutet сияқты тууға басшылық еткен басқа құдайлар сияқты. Көптен кейінгі мәтіндерде Изида «өмірдің иесі, тағдыр мен жаздың билеушісі» деп аталады және ол Shai және Renenutet бақылайды, дәл сол сияқты Египет тарихының бұрынғы дәуірлерінде Амон сияқты басқа да ұлы құдайлар істегендей. Осы құдайларды басқару арқылы Изида адам өмірінің ұзақтығы мен сапасын анықтады.

Isis is treated as the mother of Horus even in the earliest copies of the Pyramid Texts. Yet there are signs that Hathor was originally regarded as his mother, and other traditions make an elder form of Horus the son of Nut and a sibling of Isis and Osiris. Isis may only have come to be Horus's mother as the Osiris myth took shape during the Old Kingdom, but through her relationship with him she came to be seen as the epitome of maternal devotion. In the developed form of the myth, Isis gives birth to Horus, after a long pregnancy and a difficult labor, in the papyrus thickets of the Nile Delta. As her child grows she must protect him from Set and many other hazards—snakes, scorpions, and simple illness. In some texts, Isis travels among humans and must seek their help. According to one such story, seven minor scorpion deities travel with and guard her. They take revenge on a wealthy woman who has refused to help Isis by stinging the woman's son, making it necessary for the goddess to heal the blameless child. Isis's reputation as a compassionate deity, willing to relieve human suffering, contributed greatly to her appeal. Isis continues to assist her son when he challenges Set to claim the kingship that Set has usurped, although mother and son are sometimes portrayed in conflict, as when Horus beheads Isis and she replaces her original head with that of a cow—an origin myth explaining the cow horn headdress that Isis wears. Isis's maternal aspect extended to other deities as well. The Coffin Texts from the Middle Kingdom (c. 2055–1650 BCE) say the Four sons of Horus, funerary deities who were thought to protect the internal organs of the deceased, were the offspring of Isis and the elder form of Horus. In the same era, Horus was syncretized with the fertility god Min, so Isis was regarded as Min's mother. A form of Min known as Kamutef, "bull of his mother", who represented the cyclical regeneration of the gods and of kingship, was said to impregnate his mother to engender himself. Thus, Isis was also regarded as Min's consort. The same ideology of kingship may lie behind a tradition, found in a few texts, that Horus raped Isis. Amun, the foremost Egyptian deity during the Middle and New Kingdoms, also took on the role of Kamutef, and when he was in this form, Isis often acted as his consort. Apis, a bull that was worshipped as a living god at Memphis, was said to be Isis's son, fathered by a form of Osiris known as Osiris Apis. The biological mother of each Apis bull was thus known as the "Isis cow". Isis was said to be the mother of Bastet by Ra. A story in the Westcar Papyrus from the Middle Kingdom includes Isis among a group of goddesses who serve as midwives during the delivery of three future kings. She serves a similar role in New Kingdom texts that describe the divinely ordained births of reigning pharaohs. In the Westcar Papyrus, Isis calls out the names of the three children as they are born. Barbara S. Lesko sees this story as a sign that Isis had the power to predict or influence future events, as did other deities who presided over birth, such as Shai and Renenutet. Texts from much later times call Isis "mistress of life, ruler of fate and destiny" and indicate she has control over Shai and Renenutet, just as other great deities such as Amun were said to do in earlier eras of Egyptian history. By governing these deities, Isis determined the length and quality of human lives.

Патшалық пен патшалықты қорғайтын құдай

Хорус әр тірі перғауынмен, Озирис перғауынның қайтыс болған ата-бабаларымен теңестірілді. Сондықтан Изида патшалардың мифологиялық анасы және әйелі болды. Пирамида мәтіндерінде оның патша үшін басты маңызы – оны өмірден кейінгі өмірде қорғап, көмектесетін құдайлардың бірі ретінде еді. Жаңа патшалық кезінде оның патшалық идеологиядағы беделі артты. Сол кезден бастап ғибадатхана рельефтерінде патша Изиданың кеудесінен сүт еміп жатқаны бейнеленген; оның сүті оның баласын емдеген ғана емес, сонымен қатар оның билік етуге құдайлық құқығының символы болды. Патшалық идеологиясы патшаның әйелдері және оның мұрагерлерінің аналары ретінде қызмет еткен құдайлардың жердегі бейнесі ретінде патшайымдардың маңыздылығына көбірек мән берді. Бастапқыда осы құдайлардың ішіндегі ең маңыздысы Хатор болды, оның атрибуттары өнерде патшайымдардың тәждеріне енгізілді. Бірақ оның патшалықпен мифологиялық байланыстары болғандықтан, Изидаға да адам патшалары сияқты атақтар мен регалиялар берілді. Изиданың Сетке қарсы Озиристі қорғаудағы іс-әрекеттері оның кейіпкерінің үлкен, соғысқа бейім жағының бір бөлігіне айналды. Жаңа патшалықтағы жерлеу мәтіндерінде Изида Раның кемесімен жер асты әлемін кезіп, Раның қас жауы Апепті бағындырған бірнеше құдайлардың бірі ретінде бейнеленген. Патшалар да оның қорғау сиқырына жүгініп, жауларынан қорғаныш іздеді. Мысырды шапқан нубиялық халықтармен шекаралас Филадағы Птолемей ғибадатханасында ол бүкіл ұлттың қорғаушысы ретінде сипатталған, «миллиондаған сарбаздан» да тиімді, Птолемей патшалары мен Рим императорларына Мысырдың жауларын бағындыруда көмектескен.

Сиқыр мен даналықтың құдайы

Изида өзінің сиқырлы күшімен, Озиристі тірілтіп, Хорусты қорғап, емдеп, сондай-ақ айлакерлігімен де танымал болды. Ол сиқырлы білімінің арқасында "миллионнан астам құдайлардан да ақылды" деп есептелді. Жаңа патшалық дәуіріндегі "Хор мен Сеттің таласы" әңгімесінде Изида осы қабілеттерін Сетті ұлымен болған қақтығысында жеңіп алу үшін пайдаланады. Бірде ол жас әйелге айналып, Сетке өзінің мұраға қатысты дауға тартылғанын айтады. Сет бұл жағдайды әділетсіздік деп бағалағанда, Изида оны келекелеп, өзін-өзі кінәлі деп мойдалағанын айтады. Кейінгі мәтіндерде ол өзгеріп-түрлену қабілетін Сет пен оның ізбасарларына қарсы күресу және оларды жою үшін қолданады. Изида туралы көптеген әңгімелер тарихшалар түрінде кездеседі, олар сиқырлы мәтіндерге қосымша, сиқырдың мақсатына байланысты мифтік оқиғаларды баяндайды. Бір сиқырда Изида Раны шағып, оны ауыр сырқатқа шалдықтыратын жылан жаратады. Ра өзінің шын, құпия есімін айтса, оны емдеуге уәде береді. Бұл білім зор күштің көзі болып табылады. Ра көптеген сұрақтардан кейін есімін айтады, ол оны Хорусқа жеткізеді, оның патшалық билігін күшейтеді. Бұл оқиға Изистің сиқырлы қабілетінің басқа құдайлардан басым болуын түсіндіретін бастау тарихы ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ ол Раны бағындыру үшін сиқыр қолданғандықтан, оқиға оның осы қабілеттеріне ие екенін оның есімін білгенге дейін де көрсетеді.

Аспан құдайы

Изис алған көптеген рөлдер оған аспандағы маңызды орын сыйлады. Пирамида мәтіндеріндегі бөлімдер Изисті Сириус жұлдызын бейнелейтін Сопдет құдайымен тығыз байланыстырады, оның күйеуі Сах – Орион шоқжұлдызымен және ұлы Сопдумен арақатынасы Изистің Озирис пен Хоруспен арақатынасына ұқсас. Нилдің тасқыны басталар алдында Сириустың гелиактық шығуы Сопдетке тасқынмен және өсімдіктердің өсуімен тығыз байланыс берді. Сопдетпен байланысының арқасында Изида да тасқынмен байланысты болды, ол кейде Озирис үшін төккен жасымен теңестірілді. Птолемей дәуірінде ол жаңбырмен байланысты болды, египеттік мәтіндер оны "аспандағы Нил" деп атайды; Раның кемесін қорғайтын күнмен; және аймен, мүмкін, грек ай құдайы Артемидамен египеттік құдайға ортақ байланыс арқылы байланысты болғандықтан. Филағидағы гимндерде ол "Көк әйел" деп аталады, оның аспандағы билігі Озиристің Дуаттағы және Хорустың жердегі билігімен салыстырылады.

Әлемдік құдай

Птолемей дәуірінде Изистің ықпал ету саласына бүкіл ғалам кіре алатын. Мысырды қорғап, оның патшасын қолдаған қасиетті күш болғандықтан, ол барлық елдерге билік етті, ал жаңбыр сыйлап, табиғатты тірілтті. Фила ғибраты бастапқыда оны аспанның билеушісі деп атап, оның билігін одан әрі кеңейтеді, сондықтан оның құдіреті аспан, жер және Дуатты қамтиды. Оның табиғатқа қатысты күші адамдарды, бақытты өлгендерді және құдайларды нәрлендіреді. Птолемейлік Мысырдың грек тіліндегі басқа ғибраттары оны «барлық құдайлардың көркем жаратылысы» деп сипаттайды. Мысыр тарихының барысында көптеген қасиетті күштер, үлкендері де, кішілері де, осы сияқты ұлылықпен сипатталған. Жаңа Мемлекетте Амон осылай сипатталған, ал Рим Мысырында мұндай сөздер көбінесе Изиске қатысты қолданылды. Мұндай мәтіндер басқа қасиетті күштердің бар екенін жоққа шығармайды, бірақ оларды жоғарғы қасиетті күштің бір бөлігі ретінде қарастырады, бұл теология кейде «суммадизм» деп аталады. Кейінгі, Птолемей және Рим дәуірлерінде көптеген ғибадатханаларда жергілікті қасиетті күштерге басты рөл беру үшін ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жаратылыс туралы түсініктерді бейімдеген жаратылыс мифтері болды. Фила ғибратында Изис жаратушы ретінде сипатталған, бұрынғы мәтіндерде Птах қасиетті күшінің жұмысы туралы айтылған, ол әлемді өзінің ақылымен жобалап, оны жасады. Изис те оның сияқты «жүрегі ойлаған және қолымен жасаған» ғаламды құрды. Мысыр тарихындағы басқа қасиетті күштер сияқты, Изис әрбір құлшылық орталығында көптеген бейнелерге ие болды, және әрбір құлшылық орталығы оның мінезінің әртүрлі аспектілерін баса көрсетті. Жергілікті Изис құлшылықтары оның жалпыламалығына қарағанда олардың қасиетті күшінің ерекше белгілеріне көбірек назар аударды, ал кейбір мысыр ғибраттары Изиске Мысыр мен Жерорта теңізіндегі құлшылық орталықтарындағы басқа қасиетті күштерді оның көріністері ретінде қарастырады. Дендерадағы ғибадатханасындағы мәтінде «әрбір номеде ол әрбір қалада, әрбір номеде ұлы Горуспен бірге» делінген.

Иконография

Ежелгі Мысыр өнерінде Изида көбінесе қалыпты құдай белгілеріне ие әйел ретінде бейнеленген: жамылғы киім, бір қолында қағаз құрегі, екіншісінде анк белгісі. Оның бастапқы бас киімі – оның атын жазу үшін қолданылған тақ белгісі болған. Ол Нефтиспен бірге жиі кездеседі, әсіресе Озиристің өліміне күйініп, оны тағында қолдап тұрғанда немесе өлгендердің саркофагтарын қорғағанда. Мұндай жағдайларда олардың қолдары көбінесе қайғыдан беттерін жауып немесе Озирис немесе қайтыс болған адамды қорғау ниетімен олардың айналасына созылған. Осы жағдайларда олар көбінесе қырандар немесе қыран қанаттары бар әйелдер түрінде бейнеленген. Бұл бейнеге қырандардың дауысы мен аза тұтушы әйелдердің дауысы арасындағы ұқсастық себеп болуы мүмкін, немесе құдайлардың өлген бауырларын іздеуіне, қыранның өлік іздеуіне теңеу метафорасы. Изида кейде басқа жануарлар түрінде де пайда болды: аналық сипатын көрсететін шошқа, әсіресе Аписпен байланысты болғанда сиыр, немесе шаян. Ол сондай-ақ ағаш немесе ағаштан шыққан әйел түрінде де бейнеленген, кейде өлгендерге тамақ және су сыйлаған. Бұл бейне аналық күтімді білдіреді. Жаңа Мемлекеттен бастап, Изида мен Хатордың тығыз байланысының арқасында Изида Хатордың систра (шайқалмалы аспап) және күн дискісімен қоршалған сиыр мүйіздерінен жасалған бас киімі сияқты атрибуттарын қабылдады. Кейде екі бас киім де біріктіріліп, тақ белгісі күн дискісінің үстіне орналастырылған. Сол дәуірде ол адам патшайымының белгілерін – мысық пішіндес тәжді басына және маңдайына патшалық урейді (көтерілген кобра) кие бастады. Птолемей және Рим дәуірінде Изиданың мүсіндері мен мүсіншелері грек мүсін өнерінің стилінде, Мысыр және Грек дәстүрінен алынған атрибуттармен бейнеленген. Кейбір бейнелер оның басқа құдайлармен байланысын жаңаша көрсеткен. Изида Термутис, Изида мен Рененутеттің бірігуі, ол ауыл шаруашылығының құнарлылығын білдірді, бұл стильде әйелдің денесінің төменгі жағы жыланнан жасалған. Басына әсем бас киім киіп, жыныс мүшелерін ашық көрсеткен әйелдің мүсіншелері Изида Афродитаны бейнелеуі мүмкін. Тиет символы, анкқа ұқсас иілген пішін, кем дегенде Жаңа Мемлекеттен бастап Изиданың эмблемасы ретінде танылды, бірақ ол одан бұрын да болған. Ол қызыл жасмықтан жасалып, Изиданың қанымен теңестірілді. Ол жерлеу амулеті ретінде қолданылып, киген адамды қорғауға көмектеседі деп сендірілді.

In Ancient Egyptian art, Isis was most commonly depicted as a woman with the typical attributes of a goddess: a sheath dress, a staff of papyrus in one hand, and an ankh sign in the other. Her original headdress was the throne sign used in writing her name. She and Nephthys often appear together, particularly when mourning Osiris's death, supporting him on his throne, or protecting the sarcophagi of the dead. In these situations their arms are often flung across their faces, in a gesture of mourning, or outstretched around Osiris or the deceased as a sign of their protective role. In these circumstances they were often depicted as kites or women with the wings of kites. This form may be inspired by a similarity between the kites' calls and the cries of wailing women, or by a metaphor likening the kite's search for carrion to the goddesses' search for their dead brother. Isis sometimes appeared in other animal forms: as a sow, representing her maternal character; as a cow, particularly when linked with Apis; or as a scorpion. She also took the form of a tree or a woman emerging from a tree, sometimes offering food and water to deceased souls. This form alluded to the maternal nourishment she provided. Beginning in the New Kingdom, thanks to the close links between Isis and Hathor, Isis took on Hathor's attributes, such as a sistrum rattle and a headdress of cow horns enclosing a sun disk. Sometimes both headdresses were combined, so the throne glyph sat atop the sun disk. In the same era, she began to wear the insignia of a human queen, such as a vulture shaped crown on her head and the royal uraeus, or rearing cobra, on her brow. In Ptolemaic and Roman times, statues and figurines of Isis often showed her in a Greek sculptural style, with attributes taken from Egyptian and Greek tradition. Some of these images reflected her linkage with other goddesses in novel ways. Isis Thermuthis, a combination of Isis and Renenutet who represented agricultural fertility, was depicted in this style as a woman with the lower body of a snake. Figurines of a woman wearing an elaborate headdress and exposing her genitals may represent Isis Aphrodite. The tyet symbol, a looped shape similar to the ankh, came to be seen as Isis's emblem at least as early as the New Kingdom, though it existed long before. It was often made of red jasper and likened to Isis's blood. Used as a funerary amulet, it was said to confer her protection on the wearer.

Патшалықпен қарым-қатынасы

Озирис мифосындағы маңыздылығына қарамастан, Изида бастапқыда тірі патшаны қоршаған идеологияда кіші құдай болған. Ол Драматикалық Рамесей папирусындағыдай, Орта патшалықта Сенусрет I билік еткен кездегі патшалық ритуалдар сценарийіндегідей, тек шағын рөл атқарды. Жаңа патшалық кезінде оның маңызы артты, ол Хатормен және адам патшайымымен байланысты болды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтың басында Озирис, Изида және Гор үштігіне назар аудартылып, Изиданың танымалдығы күрт өсті. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда Оттыздық династияның Нектанебо I оны өз қамқоршы құдайы деп жариялап, оны саяси билікке одан да тығыз байланыстырды. VIII ғасырдан IV ғасырға дейін Нубияны билеген Куш патшалығы Мысырдың патшалыққа қатысты идеологиясын қабылдап, бейімдеді. Ол Изиданы Куш патшасының әйелі немесе анасы болған кандакемен теңестірді. 305-30 жылдары аралығында Мысырды фараон ретінде билеген грек патшалары, өздерінің грек және мысырлық халқының көз алдында таққа деген құқықтарын нығайту үшін оларды мысырлық және грек құдайларымен байланыстыратын идеологияны жасады. Ғасырлар бойы грек отарлаушылары мен Мысырға келгендер мысырлық құдайларды өздерінікімен салыстырып, оны interpretatio graeca деп атады. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда Мысыр туралы жазған грек Геродот Изиданы Деметрамен теңеді, оның қызы Персефонаны іздеуі Изиданың Озиристі іздеуіне ұқсас болды. Деметра Птолемей дәуірінде мысырлықтар тарапынан кеңінен қабылданған грек құдайларының бірі болды, сондықтан олардың екеуінің де ұқсастығы екі мәдениет арасындағы байланысты қамтамасыз етті. Басқа жағдайларда Изида мінезінің жыныстық жақтары арқылы Афродитамен байланысты болды. Осы дәстүрлерге сүйене отырып, алғашқы екі Птолемейлер Озирис пен Апис сипаттарын грек құдайлары Зевс пен Диониспен біріктірген жаңа құдай Серапис культін жариялады. Грекшеленген түрінде бейнеленген Изида Серапис пен Озиристің әйелі ретінде қарастырылды. Птолемей II және оның қарындасы әйелі Арсиноэ II өздерінің айналасында билеуші культті дамытты, сондықтан олар Серапис пен Изида сияқты ғибадатханаларда құлшылыққа ие болды, ал Арсиноэ Изида мен Афродитаға теңелді. Кейінгі Птолемей патшайымдарының кейбіреулері өздерін Изидамен одан да жақын байланыстырды. II ғасырда біздің заманымыздан бұрын Клеопатра III өзінің есімі орнына Изиданың есімін қолданды, ал Римге қосылғанға дейін Мысырдың соңғы билеушісі Клеопатра VII «жаңа Изида» деген лақап атты қолданды.

Despite her significance in the Osiris myth, Isis was originally a minor deity in the ideology surrounding the living king. She played only a small role, for instance, in the Dramatic Ramesseum Papyrus, the script for royal rituals performed in the reign of Senusret I in the Middle Kingdom. Her importance grew during the New Kingdom, when she was increasingly connected with Hathor and the human queen. The early first millennium BCE saw an increased emphasis on the family triad of Osiris, Isis, and Horus and an explosive growth in Isis's popularity. In the fourth century BCE, Nectanebo I of the Thirtieth Dynasty claimed Isis as his patron deity, tying her still more closely to political power. The Kingdom of Kush, which ruled Nubia from the eighth century BCE to the fourth century CE, absorbed and adapted the Egyptian ideology surrounding kingship. It equated Isis with the kandake, the queen or queen mother of the Kushite king. The Ptolemaic Greek kings, who ruled Egypt as pharaohs from 305 to 30 BCE, developed an ideology that linked them with both Egyptian and Greek deities, to strengthen their claim to the throne in the eyes of their Greek and Egyptian subjects. For centuries before, Greek colonists and visitors to Egypt had drawn parallels between Egyptian deities and their own, in a process known as interpretatio graeca. Herodotus, a Greek who wrote about Egypt in the fifth century BCE, likened Isis to Demeter, whose mythical search for her daughter Persephone resembled Isis's search for Osiris. Demeter was one of the few Greek deities to be widely adopted by Egyptians in Ptolemaic times, so the similarity between her and Isis provided a link between the two cultures. In other cases, Isis was linked with Aphrodite through the sexual aspects of her character. Building on these traditions, the first two Ptolemies promoted the cult of the new god Serapis, who combined aspects of Osiris and Apis with those of Greek gods such as Zeus and Dionysus. Isis, portrayed in a Hellenized form, was regarded as the consort of Serapis as well as of Osiris. Ptolemy II and his sister and wife Arsinoe II developed a ruler cult around themselves, so that they were worshipped in the same temples as Serapis and Isis, and Arsinoe was likened to both Isis and Aphrodite. Some later Ptolemaic queens identified themselves still more closely with Isis. Cleopatra III, in the second century BCE, used Isis's name in place of her own in inscriptions, and Cleopatra VII, the last ruler of Egypt before it was annexed by Rome, used the epithet "the new Isis".

Ғибадатханалар мен мерекелер

Жаңа патшалықтың соңына дейін Изис культі Озирис, Мин немесе Амон сияқты еркек құдайлармен тығыз байланысты болды. Ол көбінесе олардың анасы немесе жұбайы ретінде бірге табынылды, әсіресе Хордың түрлі жергілікті формаларының анасы ретінде кеңінен құрметтелді. Дегенмен, кейбір жерлерде оның тәуелсіз дін қызметкерлері болды және Жаңа патшалықтың соңында Озирис культінің орталығы – Абидос қаласындағы кем дегенде бір ғибадатханасы болды. Изисқа арналған ең ертедегі маңызды ғибадатханалар Солтүстік Мысырдағы Бехбейт-эль-Хагардағы Исейон және алыс оңтүстіктегі Фила болды. Екеуі де Оттызыншы династия кезінде салынып, Птолемей патшалары толықтырған немесе кеңейткен. Изисқа деген кең тараған құрметінің арқасында Фила Жерорта теңізінің түкпір-түкпірінен паломниктерді тартты. Птолемей дәуірінде Изисқа арналған көптеген басқа ғибадатханалар пайда болды, олар Александрия мен Канопустан бастап Жерорта теңізі жағалауындағы Мысырдың Нубиямен шекарасына дейін созылды. Изис ғибадатханалары Филадан оңтүстікке қарай Махаррақаға дейін созылған аймақта орналасты және египеттіктер мен түрлі нубиялық халықтар үшін қасиетті орындар болды. Куш нубиялықтары Изисқа арналған ғибадатханаларын Уад-бан-Нақаға дейін, тіпті олардың астанасы Мероеге дейін салған. Кез келген құдайға арналған ең көп кездесетін ғибадат – дін қызметкерлерінің құдайдың бейнесін киіммен жауып, оған тағам ұсынатын күнделікті құрбандық рәсімі болды. Рим дәуірінде Мысырдағы Изис ғибадатханалары египеттік стильде, онда культ бейнесі тек дін қызметкерлеріне ғана қолжетімді жасырын киелі орында орналасқан, немесе грек-римдік стильде салынды, онда табынушыларға культ бейнесін көруге рұқсат етілді. Осы кезде грек және египеттік мәдениеттер тығыз өріліп, Изис құдайларына табынушылар арасында этникалық айырмашылық болмаған болуы мүмкін. Осы адамдар Изиске египеттік стильдегі ғибадатханалардың сыртында да, грек стильдегі ғибадатханалар ішіндегі бейнесінің алдында да дұға еткен болуы мүмкін. Хояк айында Озирис үшін Мысырдың барлық айманында күрделі рәсімдер өткізілді, ал Изида мен Нефтис кем дегенде Жаңа патшалық дәуірінен бастап осы рәсімдерде маңызды рөл атқарды. Птолемей дәуірінде екі әйел Хояк айында Изида мен Нефтистің рөлін сомдап, өлген ағаларына жоқтау айтып ән шырқады. Олардың әндері Изида мен Нефтистің мерекелік әндері мен жоқтауларында сақталған. Изисқа арналған мерекелер ақырында қалыптасты. Рим дәуірінде Мысырдың барлық айманындағы египеттіктер оның туған күнін – Амезияны жергілікті Изис бейнесін егістері арқылы алып жүріп атап өтті, бұл оның құнарлылық күштерін тойлау болды. Фила ғибадатханасының дін қызметкерлері Изис бейнесі көршілес Биге аралына келген сайын он күнде бір рет мереке өткізді, ол Озиристің жерленген жері деп есептелді, және олар үшін жерлеу рәсімдерін орындады. Культ бейнесі соңғы ғасырларда да оңтүстіктегі көршілес ғибадатханаларды аралады, тіпті Филаның белсенділігі азайған кезде де, бұл ғибадатханалар Рим билігінен тыс нубиялық халықтар басқарды. IV және V ғасырларда христиандық Рим империясының, соның ішінде Мысырдың басты дініне айналды. Мысыр ғибадатханалары қаржы тапшылығы мен христиандық қарсылықтың салдарынан біртіндеп және әртүрлі уақытта жойылды. Нубиялық табынушыларының қолдауымен Фила ғибадатханасы кем дегенде біздің заманымыздың V ғасырының ортасына дейін ұйымдастырылған дін қызметкерлері мен тұрақты мерекелерге ие болды, бұл оны Мысырдағы соңғы толыққанды жұмыс істейтін ғибадатханаға айналдырды.

Down to the end of the New Kingdom, Isis's cult was closely tied to those of male deities such as Osiris, Min, or Amun. She was commonly worshipped alongside them as their mother or consort, and she was especially widely worshipped as the mother of various local forms of Horus. Nevertheless, she had independent priesthoods at some sites and at least one temple of her own, at Osiris's cult center of Abydos, during the late New Kingdom. The earliest known major temples to Isis were the Iseion at Behbeit el Hagar in northern Egypt and Philae in the far south. Both began construction during the Thirtieth Dynasty and were completed or enlarged by Ptolemaic kings. Thanks to Isis's widespread fame, Philae drew pilgrims from across the Mediterranean. Many other temples of Isis sprang up in Ptolemaic times, ranging from Alexandria and Canopus on the Mediterranean coast to Egypt's frontier with Nubia. A series of temples of Isis stood in that region, stretching from Philae south to Maharraqa, and were sites of worship for both Egyptians and various Nubian peoples. The Nubians of Kush built their own temples to Isis at sites as far south as Wad ban Naqa, including one in their capital, Meroe. The most frequent temple rite for any deity was the daily offering ritual, in which priests clothed the deity's cult image and offered it food. In Roman times, temples to Isis in Egypt could be built either in Egyptian style, in which the cult image was in a secluded sanctuary accessible only to priests, and in a Greco Roman style in which devotees were allowed to see the cult image. Greek and Egyptian culture were highly intermingled by this time, and there may have been no ethnic separation between Isis's worshippers. The same people may have prayed to Isis outside Egyptian style temples and in front of her statue inside Greek style temples. An elaborate series of rites were performed all across Egypt for Osiris during the month of Khoiak, and Isis and Nephthys were prominent in these rites at least as early as the New Kingdom. In Ptolemaic times, two women acted out the roles of Isis and Nephthys during Khoiak, singing or chanting in mourning for their dead brother. Their chants are preserved in the Festival Songs of Isis and Nephthys and Lamentations of Isis and Nephthys. Festivals dedicated to Isis eventually developed. In Roman times, Egyptians across the country celebrated her birthday, the Amesysia, by carrying the local cult statue of Isis through their fields, probably celebrating her powers of fertility. The priests at Philae held a festival every ten days when the cult statue of Isis visited the neighboring island of Bigeh, which was said to be Osiris's place of burial, and the priests performed funerary rites for him. The cult statue also visited the neighboring temples to the south, even during the last centuries of activity at Philae when those temples were run by Nubian peoples outside Roman rule. Christianity became the dominant religion in the Roman Empire, including Egypt, during the fourth and fifth centuries CE. Egyptian temple cults died out, gradually and at various times, from a combination of lack of funds and Christian hostility. Isis's temple at Philae, supported by its Nubian worshippers, still had an organized priesthood and regular festivals until at least the mid fifth century CE, making it the last fully functioning temple in Egypt.

Жерлеу

Пирамидалық мәтіндердегі көптеген сиқырларда Изида мен Нефтис қайтыс болған патшаның өлгеннен кейінгі өмірге жетуіне көмектеседі. Орта патшалықтағы табыт мәтіндерінде Изида одан да жиі кездеседі, бірақ осы мәтіндерде Озирис одан көбірек өлгендерді қайта тірілтеді. Жаңа патшалық деректері, мысалы, Өлгендер кітабында Изиданың Дуаттағы қауіп-қатерлерге тап болғанда қайтыс болған жандарды қорғайтыны сипатталған. Олар сондай-ақ Изиданы жандардың моральдық адалдығын бағалайтын құдайлар кеңесінің мүшесі ретінде сипаттайды, және ол осы сот отырысын басқарып тұрған Озириспен бірге суреттерде бейнеленеді. Изида мен Нефтис жерлеу рәсімдеріне қатысты, онда Абидос фестиваліндегідей екі жоқтаушы әйел қайтыс болған адамға аза айтты, ал екі құдай Озириске аза айтқандай. Изида жиі жерлеу заттарында көрсетілген немесе оған сілтеме жасалған: саркофагтар мен канопалық сандықтарда Хордың төрт ұлын қорғаған төрт құдайдың бірі ретінде, қабір өнерінде өлгендерге тіршілік сыйлайтын сүтін ұсынып, Изиданың күші оларды зияннан сақтайтынына көз жеткізу үшін мумияларға жиі қойылған тайет амулеттерінде. Кейінгі жерлеу мәтіндерінде оның Озирис үшін аза тұтуы басым болды, және осындай мәтіндердің бірі, Тыныс алу кітаптарының бірі, оның Озирис үшін жазғандығы айтылады. Нубиялық жерлеу дінінде Изида күйеуінен гөрі маңыздырақ деп есептелді, өйткені ол белсенді серіктес болды, ал ол оны өлгеннен кейінгі өмірде күту үшін жасаған құрбандықтарды пассивті түрде қабылдады.

Халықтық ғибадат

Мысырдың көптеген құдайларынан өзгеше, Изис Жаңа Мемлекеттің соңына дейін дұғаларда сирек айтылып, жеке есімдерде қолданылмаған. Кейінгі кезеңнен бастап ол осы дереккөздерде ең көп аталатын құдайлардың біріне айналды, олар көбінесе оның мейірімді мінезі мен көмек сұрағандарға жауап беруге дайындығын көрсетеді. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Изис емізетін Хорус бейнесіндегі жүздеген мыңдаған амулеттер мен құрбандық мүсіндері жасалды, ал Рим Мысырында ол үй дініндегі өнерде, мысалы, мүсіндер мен панельдік суреттерде жиі бейнеленген құдайлардың бірі болды. Изида Орта Мемлекеттен бастап сиқырлы мәтіндерде маңызды рөл атқарды. Хорустың бала кезінде бастан өткерген қауіптері сиқырлы емдеу сиқырларында жиі кездесетін тақырып, онда Изистің оны емдеуге жасаған тырыстары кез келген науқасты емдеуге дейін жалғасады. Осы сиқырлардың көптегенінде Изида Раны Хорусқа көмектесуге мәжбүрлейді, егер оның ұлы емделмесе, аспандағы күнді тоқтататынын айтады. Басқа сиқырларда жүкті әйелдер Изиспен теңестіріліп, балаларын сәтті дүниеге әкелетініне көз жеткізіледі. Мысыр сиқыры христиандыққа қатысты ұғымдарды қабылдай бастады, христиандық Мысырда орныққаннан кейін, бірақ мысырлық және грек құдайлары ғибадатханалардағы құлшылық тоқтағаннан кейін де сиқырларда жиі пайда бола берді. Біздің заманымыздың VI, VII немесе VIII ғасырларына жататын сиқырлы сөздерде христиандық тұлғалармен бірге Изис есімі де айтылады.

Таралу

Бір қалада немесе елде құрылған культтер б.з.д. бірінші мыңжылдықтың ортасына дейін ежелгі әлемде қалыпты жағдай болған, онда әртүрлі мәдениеттер арасындағы қарым-қатынастың артуы кейбір культтердің кеңінен таралуына мүмкіндік берді. Гректер мысырлық құдайларды, соның ішінде Изиді, кем дегенде Архаикалық кезеңнен (шамамен б.з.д. 700-480 жж.) бұрын білген, ал Грекиядағы алғашқы белгілі ғибадатхананы б.з.д. төртінші ғасырға дейін немесе оның ішінде египеттіктер Афинада салған. Сол ғасырдың аяғында Ұлы Ескендірдің жаулап алулары Жерорта теңізі мен Таяу Шығыста эллиндік патшалықтарды құрды, оның ішінде Птолемейлік Мысыр, және грек және грек емес діндерді әлдеқайда жақын байланысқа салды. Мәдениеттердің таралуы көптеген діни дәстүрлердің б.з.д. соңғы үш ғасырда эллиндік әлемде таралуына мүмкіндік берді. Жаңа жылжымалы культтар әртүрлі мәдениеттегі адамдарға жағымды болу үшін көп өзгерді. Изида мен Серапис культтері осылайша кеңінен тарады. Саудагерлер мен басқа да Жерорта теңізі саяхатшылары арқылы тараған Изида мен Серапис культтері б.з.д. төртінші ғасырдың соңында грек порты қалаларында орнатылып, үшінші және екінші ғасырларда Грекия және Кіші Азияға тарады. Грек аралы Делос екі құдайдың да алғашқы культ орталығы болды, ал сауда орталығы ретінде оның мәртебесі мысырлық культтардың Италияға таралуына негіз болды. Изида мен Сераписке Селевкидтер империясының, Таяу Шығыстағы эллиндік патшалықтың, Иранның шығысына дейін шашыраңқы жерлерде де табынылған, бірақ Селевкидтер шығыс аумағын Парф империясына жоғалтып алғандықтан, олар аймақтан жоғалып кеткен. Гректер мысырлық дінін экзотикалық және кейде таңғажайып деп санады, бірақ ежелгі даналыққа толы. Жерорта теңізінің шығыс аймақтарындағы басқа да культтар сияқты, Изис культі де гректер мен римдіктерді өзінің экзотикалық шығу тегімен ойнап, өзіне тартты, бірақ Грекияға жеткеннен кейін ол алған форма қатты эллиндік болды. Изис культі Италияға және Римнің ықпал ету аясына б.з.д. екінші ғасырда жетті. Бұл б.з.д. соңғы ғасырларда Рим Республикасының аумағы кеңейген кезде Римге енгізілген көптеген культтардың бірі болды. Республиканың билігі Римнің кеңейуімен байланысты мәдени өзгерістердің ортасында Рим мәдени болмысын анықтаудың жолы ретінде қай культ қабылдайтынына және қайсысына емес екенін анықтауға тырысты. Изис жағдайында оған арналған ғибадатханалар мен құрбандық үстелдері қаланың жүрегінде Капитолий төбесінде, б.з.д. бірінші ғасырдың басында жеке тұлғалар орнатты. Оның культының Рим билігінің бақылауынан тәуелсіздігі оларды алаңдатады. Б.з.д. 50-ші және 40-шы жылдары Рим республикасының дағдарысы көптеген римдіктерді құдайлар арасындағы бейбітшілік бұзылып жатыр деп қорқытқан кезде Рим Сенаты осы ғибадатханаларды жойды, бірақ Изиді қаладан мүлдем тыйым салмады. Мысырлық культтар Рим Республикасының соңғы соғысы кезінде (б.з.д. 32-30) Рим, болашақ император Август Октавианның басшылығымен, Клеопатра VII-нің басқаруымен Мысырға қарсы соғысқанда, одан әрі жаушылыққа ұшырады. Октавианның жеңісінен кейін ол Изида мен Сераписке арналған ғибадатханаларды қаладағы ең ішкі, қасиетті шекарадағы помериум ішінде тыйым салды, бірақ оларды қаланың кейбір бөліктерінде рұқсат етті, осылайша мысырлық құдайларды римдік емес, бірақ Римге қолайлы деп белгіледі. Тиберийдің (14-37 жж.) тұсында Римнен уақытша шығарылғанға қарамастан, египет культтері біртіндеп Римнің діни пейзажының қабылданған бөлігіне айналды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырының аяғындағы Флавий императорлары Серапис пен Изисті дәстүрлі римдік құдайлар Юпитер мен Минерва сияқты өздерінің басқарушылары ретінде қарастырды. Рим мәдениетіне енген сайын Изиске табынудың египеттік негізін көрсететін жаңа ерекшеліктері пайда болды. Бұл культтар Римнің батыс провинцияларына да тарады. Біздің заманымыздың екінші ғасырының аяғы мен үшінші ғасырдың басында Изис пен Сераписке батыс империяның көптеген қалаларында табынған, бірақ ауылдарда көп болмаған. Олардың ғибадатханалары Арабия мен Сирия провинцияларындағы Петра мен Пальмирадан Испаниядағы Италикаға және Британиядағы Лондонға дейін табылған. Бұл уақытта олар римдік құдайлармен теңестірілетін болды.

Cults based in a particular city or nation were the norm across the ancient world until the mid to late first millennium BCE, when increased contact between different cultures allowed some cults to spread more widely. Greeks were aware of Egyptian deities, including Isis, at least as early as the Archaic Period (c. 700–480 BCE), and her first known temple in Greece was built during or before the fourth century BCE by Egyptians living in Athens. The conquests of Alexander the Great late in that century created Hellenistic kingdoms around the Mediterranean and Near East, including Ptolemaic Egypt, and put Greek and non Greek religions in much closer contact. The resulting diffusion of cultures allowed many religious traditions to spread across the Hellenistic world in the last three centuries BCE. The new mobile cults adapted greatly to appeal to people from a variety of cultures. The cults of Isis and Serapis were among those that expanded in this way. Spread by merchants and other Mediterranean travelers, the cults of Isis and Serapis were established in Greek port cities at the end of the fourth century BCE and expanded throughout Greece and Asia Minor during the third and second centuries. The Greek island of Delos was an early cult center for both deities, and its status as a trading center made it a springboard for the Egyptian cults to diffuse into Italy. Isis and Serapis were also worshipped at scattered sites in the Seleucid Empire, the Hellenistic kingdom in the Middle East, as far east as Iran, though they disappeared from the region as the Seleucids lost their eastern territory to the Parthian Empire. Greeks regarded Egyptian religion as exotic and sometimes bizarre, yet full of ancient wisdom. Like other cults from the eastern regions of the Mediterranean, the cult of Isis attracted Greeks and Romans by playing upon its exotic origins, but the form it took after reaching Greece was heavily Hellenized. Isis's cult reached Italy and the Roman sphere of influence at some point in the second century BCE. It was one of many cults that were introduced to Rome as the Roman Republic's territory expanded in the last centuries BCE. Authorities in the Republic tried to define which cults were acceptable and which were not, as a way of defining Roman cultural identity amid the cultural changes brought on by Rome's expansion. In Isis's case, shrines and altars to her were set up on the Capitoline Hill, at the heart of the city, by private persons in the early first century BCE. The independence of her cult from the control of Roman authorities made it potentially unsettling to them. In the 50s and 40s BCE, when the crisis of the Roman Republic made many Romans fear that peace among the gods was being disrupted, the Roman Senate destroyed these shrines, although it did not ban Isis from the city outright. Egyptian cults faced further hostility during the Final War of the Roman Republic (32–30 BCE), when Rome, led by Octavian, the future emperor Augustus, fought Egypt under Cleopatra VII. After Octavian's victory, he banned shrines to Isis and Serapis within the pomerium, the city's innermost, sacred boundary, but allowed them in parts of the city outside the pomerium, thus marking Egyptian deities as non Roman but acceptable to Rome. Despite being temporarily expelled from Rome during the reign of Tiberius (14–37 CE), the Egyptian cults gradually became an accepted part of the Roman religious landscape. The Flavian emperors in the late first century CE treated Serapis and Isis as patrons of their rule in much the same manner as traditional Roman deities such as Jupiter and Minerva. Even as it was being integrated into Roman culture, Isis's worship developed new features that emphasized its Egyptian background. The cults also expanded into Rome's western provinces, beginning along the Mediterranean coast in early imperial times. At their peak in the late second and early third centuries CE, Isis and Serapis were worshipped in most towns across the western empire, though without much presence in the countryside. Their temples were found from Petra and Palmyra, in the Arabian and Syrian provinces, to Italica in Spain and Londinium in Britain. By this time they were on a comparable footing with native Roman deities.

Рөлдер

Изис культы, грек-рим әлеміндегі басқалары сияқты, нақты догмаға ие болған жоқ, ал оның сенімдері мен тәжірибелері аймақта таралып, уақыт өте келе дамыған кезде, тек шамалы ұқсас болған болуы мүмкін. Изисті мадақтайтын грек аретологиялары осы сенімдер туралы көптеген ақпаратты ұсынады. Аретологиялардың кейбір бөліктері Филадағы сияқты египеттік әндердегі идеяларға жақын, ал басқа элементтері толығымен грек тілінде. Басқа ақпарат Плутархтан (б.з. 46–120 ж.) алынған, оның «Изида мен Озирис туралы» кітабы египеттік құдайларды оның Орта платонизм философиясы негізінде түсіндіреді, сондай-ақ Изис құлшылығына қатысты грек және латын әдебиеттерінен, әсіресе Апулейдің (б.з. 125–180 ж.) «Метаморфозалар» немесе «Алтын есек» романынан алынған, ол басты кейіпкердің құдайды көріп, оның ізбасарына айналуын сипаттап аяқталады. Изистің Озирис мифосындағы әйел және ана рөлін кеңейте отырып, аретологиялар оны неке мен бала туудың ойлап табушысы деп атайды. Ол босанған әйелдерді қорғауға шақырылды және «Эфестік әңгіме» сияқты ежелгі грек романдарының бірінде олардың тазалығын сақтауға шақырылды. Кейбір көне мәтіндер оны жалпы әйелдердің қамқоршысы деп атады. Оның культы әйелдердің автономиясын шектеулі түрде қолдауға мүмкіншілік берген, Изистің билігі мен құқығы үлгі ретінде қызмет еткен, бірақ мифте ол күйеуі мен ұлына адал болған және толық тәуелсіздікке ие болған емес. Аретологиялар әйелдердің тәуелсіздігіне қатысты екіұшты көзқарасты көрсетеді: біреуі Изис әйелдерді ерлерге теңестірді дейді, ал екіншісі әйелдерді күйеулеріне бағынышты етті дейді. Изис көбінесе Серапис сияқты күнге байланысты ай құдайы ретінде сипатталған. Ол сондай-ақ жалпы ғаламдық құдай ретінде қарастырылды. Әртүрлі мәтіндерде ол күн, ай және жұлдыздардың қозғалысын ұйымдастырып, уақыт пен маусымдарды басқарады, бұл өз кезегінде жердің құнарлылығын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, осы мәтіндерде ол егіншілікті ойлап тапқаны, заңдар шығарғаны және адамзат қоғамының басқа да элементтерін ойлап тапқаны немесе дамытқаны айтылады. Бұл идея грек құдайлары мен мәдениеттік батырларының, соның ішінде Деметрдің, өркениетті құрудағы рөлі туралы ежелгі грек дәстүрлерінен алынған. Ол теңіздер мен порстарды да бақылаған. Теңізшілер өздерінің қауіпсіздігі мен сәттілігін қамтамасыз ету үшін оған арналған жазулар қалдырған. Бұл рөлінде ол Изис Пелагия, «Теңіз Изисі» немесе Изис Фария деп аталды, бұл желкенге немесе Александрия маяғы орналасқан Фарос аралына сілтеме жасайды. Эллинистік дәуірде пайда болған Изистің бұл түрі, египеттіктердің қайықтағы Изис бейнесінен, сондай-ақ теңіз саяхатын қорғайтын грек құдайларынан, мысалы Афродитадан әсерленген болуы мүмкін. Изида Пелагия Римде қосымша маңызға ие болды. Римнің азық-түлік жағдайлары провинциялардан, әсіресе Египеттен астық жеткізілімдеріне тәуелді болды. Сондықтан Изис мол өнімді қамтамасыз етіп, осы азық-түлікті теңіз арқылы тасымалдайтын кемелерді қорғады, соның салдарынан империяның жалпы әл-ауқатын қамтамасыз етті. Оның мемлекетті қорғауы Рим әскерлеріне де қатысты деп айтылады, Птолемей Египетіне ұқсас, кейде оны Изис Инвикта, «Жеңілмеген Изис» деп атаған. Оның атқаратын рөлдері сонша көп болғандықтан, оны «мирионимис», «мың есімді» және «пантея», «барлық құдай» деп атаған. Плутарх та, кейінірек философ Прокл да египеттік Нейт құдайының жамылғылы мүсіні туралы айтқан, оны Изиспен біріктірген, оны оның әмбебаптығы мен жұмбақ даналығының үлгісі ретінде келтірген. Онда: «Мен барлық болған, бармын және боламын, және ешбір өлімдік менің жамылғымды көтерген емес» деген сөздер жазылған. Изис өзінің ізбасарларына өмірден кейінгі өмірде де пайдасын тигізеді деп айтылған, бұл грек және рим дінінде көп айтылмаған. «Алтын есек» және Изиске табынушылардың қалдырған жазулары олардың көптегендары Изис оларға жақсы өмірге кепілдік береді деп ойлаған. Олар өлімнен кейінгі өмірді біркелкі сипаттаған. Кейбіреулер Озиристің жандандырғыш суынан пайда көретінін, ал басқалары грек дәстүріндегі Бақытты аралдарға жүзіп баратынын айтты. Египеттегідей, Изис тағдырдың үстінен билік етеді деп айтылған, бұл дәстүрлі грек дінінде тіпті құдайлар да қарсы тұра алмайтын күш болды. Валентино Гаспарини тағдырды бақылау Изистің әртүрлі қасиеттерін біріктіреді дейді. Ол ғаламды басқарады, бірақ ол адамдарды салыстырмалы түрде қарапайым бақытсыздықтардан арылтады, және оның ықпалы «бір уақытта жеке және жалпы» өлім саласына дейін жетеді.

Isis's cult, like others in the Greco Roman world, had no firm dogma, and its beliefs and practices may have stayed only loosely similar as it diffused across the region and evolved over time. Greek aretalogies that praise Isis provide much of the information about these beliefs. Parts of these aretalogies closely resemble ideas in late Egyptian hymns like those at Philae, while other elements are thoroughly Greek. Other information comes from Plutarch (c. 46–120 CE), whose book On Isis and Osiris interprets the Egyptian deities based on his Middle Platonist philosophy, and from several works of Greek and Latin literature that refer to Isis's worship, especially a novel by Apuleius (c. 125–180 CE) known as Metamorphoses or The Golden Ass, which ends by describing how the main character has a vision of the goddess and becomes her devotee. Elaborating upon Isis's role as a wife and mother in the Osiris myth, aretalogies call her the inventor of marriage and parenthood. She was invoked to protect women in childbirth and, in ancient Greek novels such as the Ephesian Tale, to protect their virginity. Some ancient texts called her the patroness of women in general. Her cult may have served to promote women's autonomy in a limited way, with Isis's power and authority serving as a precedent, but in myth she was devoted to, and never fully independent of, her husband and son. The aretalogies show ambiguous attitudes toward women's independence: one says Isis made women equal to men, whereas another says she made women subordinate to their husbands. Isis was often characterized as a moon goddess, paralleling the solar characteristics of Serapis. She was also seen as a cosmic goddess more generally. Various texts claim she organized the behavior of the sun, moon, and stars, governing time and the seasons which, in turn, guaranteed the fertility of the earth. These texts also credit her with inventing agriculture, establishing laws, and devising or promoting other elements of human society. This idea derives from older Greek traditions about the role of various Greek deities and culture heroes, including Demeter, in establishing civilization. She also oversaw seas and harbors. Sailors left inscriptions calling upon her to ensure the safety and good fortune of their voyages. In this role she was called Isis Pelagia, "Isis of the Sea", or Isis Pharia, referring to a sail or to the island of Pharos, site of the Lighthouse of Alexandria. This form of Isis, which emerged in Hellenistic times, may have been inspired by Egyptian images of Isis in a barque, as well as by Greek deities who protected seafaring, such as Aphrodite. Isis Pelagia developed an added significance in Rome. Rome's food supply was dependent on grain shipments from its provinces, especially Egypt. Isis therefore guaranteed fertile harvests and protected the ships that carried the resulting food across the seas—and thus ensured the well being of the empire as a whole. Her protection of the state was said to extend to Rome's armies, much as it was in Ptolemaic Egypt, and she was sometimes called Isis Invicta, "Unconquered Isis". Her roles were so numerous that she came to be called myrionymos, "one with countless names," and panthea, "all goddess". Both Plutarch and a later philosopher, Proclus, mentioned a veiled statue of the Egyptian goddess Neith, whom they conflated with Isis, citing it as an example of her universality and enigmatic wisdom. It bore the words "I am all that has been and is and will be; and no mortal has ever lifted my mantle." Isis was also said to benefit her followers in the afterlife, which was not much emphasized in Greek and Roman religion. The Golden Ass and inscriptions left by worshippers of Isis suggest that many of her followers thought she would guarantee them a better afterlife in return for their devotion. They characterized this afterlife inconsistently. Some said they would benefit from Osiris's enlivening water while others expected to sail to the Fortunate Isles of Greek tradition. As in Egypt, Isis was said to have power over fate, which in traditional Greek religion was a power not even the gods could defy. Valentino Gasparini says this control over destiny binds together Isis's disparate traits. She governs the cosmos, yet she also relieves people of their comparatively trivial misfortunes, and her influence extends into the realm of death, which is "individual and universal at the same time".

Басқа құдайлармен қарым-қатынас

Мысырлықтардың оннан астам құдайына эллиндік және римдік дәуірлерде бір-бірімен байланысты бірқатар табыну рәсімдерінде құлшылық етілді, бірақ олардың көпшілігі маңызсыз болған. Осы құдайлардың ең маңыздыларының ішінде Серапис Изиспен тығыз байланысты болды және өнерде жиі оныңмен бірге бейнеленді, бірақ Озирис оның мифінің орталық тұлғасы болып қала берді және оның рәсімдерінде маңызды рөл атқарды. Изис пен Сераписқа арналған ғибадатханалар кейде біріне жақын орналасқан, бірақ екеуіне де арналған бір ғибадатхананың болуы сирек кездесетін. Грек құдайларының өлмейтін болғанымен салыстырғанда, өлген құдай Озирис гректерге жат көрінді және эллиндік дәуірдегі египеттік құлшылықтарда маңызсыз рөл атқарды. Рим дәуірінде ол Дионис сияқты, қуанышты өмірден кейінгі әлемнің символына айналды, ал Изиске деген құлшылық оған көбірек назар аударды. Хорус, көбінесе Харпократ атымен, Изистің ғибадатханаларында Озирис немесе Сераписпен туған ұлы ретінде бейнеленді. Ол Аполлон сияқты грек құдайларының қасиеттерін сіңіріп алды және күн мен егіннің құдайы қызметін атқарды. Бұл топтың тағы бір мүшесі Анубис болды, ол грек құдайы Гермеспен, оның грекшеленген түрі Германбуспен байланысты болды. Изида кейде өзінің даналығын жазу мен білімнің египет құдайы Тоттан үйренген немесе тіпті оның қызы болған делінеді, ол грек-рим әлемінде Гермес Трисмегист деп танылған. Изиданың грек және рим құдайларымен, сондай-ақ басқа мәдениеттермен де кең байланыстары болды. Ол грек пантеонына толыққанды енбеді, бірақ әртүрлі уақытта Деметра, Афродита немесе сиырға айналып, Гера құдайынан Мысырға қуылған Ио сияқты грек мифологиялық кейіпкерлерімен теңестірілді. Деметраға табыну Грекияға келгеннен кейін Изиске табынуға ерекше әсер етті. Изистің әйелдермен қарым-қатынасына Артемидамен жиі теңестірілуі ықпал етті, ол құдайлық қасиеттерінің екі жағын біріктірді: бойжеткен және құнарлылықты ынталандырушы. Изиданың тағдырға билігі болғандықтан, ол грек және римдік тағдырдың тұлғаларымен, Тихе мен Фортунамен байланысты болды. Б.з.б. екінші мыңжылдықта Финикиядағы Библос қаласында Хатор жергілікті Баалат Гебал құдайының бір түрі ретінде табынылды. Изида б.з.б. бірінші мыңжылдықта Хаторды біртіндеп ығыстырып, аймақтың басқа бір құдайы Астартамен синкретизацияланды. Орталық Еуропадағы Норикумда Изида жергілікті қамқоршы құдай Нореямен синкретизацияланды, ал Петрада ол арабтың әл-Узза құдайымен байланысты болуы мүмкін. Римдік автор Тацит Изиске империядан тыс жерде тұратын герман халқы – суэбтердің табынғанын айтты, бірақ ол герман құдайының бейнесін Изиспен шатастырған болуы мүмкін, өйткені оның да символы кеме болған. Көптеген ареталогияларда Изиспен байланысты құдайлардың ұзақ тізімдері келтірілген. Бұл мәтіндер барлық құдайларды оның формалары ретінде қарастырады, бұл авторлардың пікірінше ол сумодеистік болмыс: бүкіл өркениетті әлемнің бір құдайы. Рим дінінде көптеген құдайлар осы сияқты діни мәтіндерде «бір» немесе «бірден-бір» деп аталды. Сонымен қатар, эллиндік философтар ғаламның біріктіретін, абстрактілік қағидасын жиі құдайлық деп қарастырды. Олардың көпшілігі дәстүрлі діндерді Плутархтың Изида мен Озириспен жасаған ісі сияқты осы жоғары болмыстың түсінігіне сәйкес ету үшін қайта түсіндірді. «Алтын есек» атты шығармада Изида «Менің бір тұлғам барлық құдайлар мен құдайлардың аспектілерін көрсетеді» дейді және ол «бүкіл әлемде әртүрлі формаларда, әр түрлі рәсімдермен және көптеген есімдермен табынады», дегенмен мысырлықтар мен нубилер оның шын есімін Изида деп атайды. Бірақ ол Жер орталығының әртүрлі халықтарының оған табынуының түрлерін санағанда тек әйел құдайларды ғана атайды. Грек-рим құдайлары жынысына қарай қатаң бөлінген, осылайша Изис шын мәнінде қаншалықты әмбебап бола алатынын шектеді. Бір ареталогия бұл мәселені Изида мен Серапис деп атайды, ол көбінесе көптеген еркек құдайларды қамтиды деп айтылады, екі «бірден-бір» құдай. Сол сияқты Плутарх пен Апулей Изистің маңыздылығын шектеп, оны Озириске бағынатын ретінде қарастырады. Оның бірегей екендігі туралы мәлімдеме нақты теологиялық тұжырым жасаудан гөрі оның ұлылығын атап өту үшін жасалды.

More than a dozen Egyptian deities were worshipped outside Egypt in Hellenistic and Roman times in a series of interrelated cults, though many were fairly minor. Of the most important of these deities, Serapis was closely connected with Isis and often appeared with her in art, but Osiris remained central to her myth and prominent in her rituals. Temples to Isis and Serapis sometimes stood next to each other, but it was rare for a single temple to be dedicated to both. Osiris, as a dead deity unlike the immortal gods of Greece, seemed strange to Greeks and played only a minor role in Egyptian cults in Hellenistic times. In Roman times he became, like Dionysus, a symbol of a joyous afterlife, and the Isis cult increasingly focused on him. Horus, often under the name Harpocrates, also appeared in Isis's temples as her son by Osiris or Serapis. He absorbed traits from Greek deities such as Apollo and served as a god of the sun and of crops. Another member of the group was Anubis, who was linked to the Greek god Hermes in his Hellenized form Hermanubis. Isis was also sometimes said to have learned her wisdom from, or even be the daughter of, Thoth, the Egyptian god of writing and knowledge, who was known in the Greco Roman world as Hermes Trismegistus. Isis also had an extensive network of connections with Greek and Roman deities, as well as some from other cultures. She was not fully integrated into the Greek pantheon, but she was at different times equated with a variety of Greek mythological figures, including Demeter, Aphrodite, or Io, a human woman who was turned into a cow and chased by the goddess Hera from Greece to Egypt. The cult of Demeter was an especially important influence on Isis's worship after its arrival in Greece. Isis's relationship with women was influenced by her frequent equation with Artemis, who had a dual role as a virgin goddess and a promoter of fertility. Because of Isis's power over fate, she was linked with the Greek and Roman personifications of fortune, Tyche and Fortuna. At Byblos in Phoenicia in the second millennium BCE, Hathor had been worshipped as a form of the local goddess Baalat Gebal. Isis gradually replaced Hathor there in the course of the first millennium BCE and became syncretized with another goddess from the region, Astarte. In Noricum in central Europe, Isis was syncretized with the local tutelary deity Noreia, and at Petra she may have been linked with the Arab goddess al Uzza. The Roman author Tacitus said Isis was worshipped by the Suebi, a Germanic people living outside the empire, but he may have mistaken a Germanic goddess for Isis because, like her, the goddess was symbolized by a ship. Many of the aretalogies include long lists of goddesses with whom Isis was linked. These texts treat all the deities they list as forms of her, suggesting that in the eyes of the authors she was a summodeistic being: the one goddess for the entire civilized world. In the Roman religious world, many deities were referred to as "one" or "unique" in religious texts like these. At the same time, Hellenistic philosophers frequently saw the unifying, abstract principle of the cosmos as divine. Many of them reinterpreted traditional religions to fit their concept of this highest being, as Plutarch did with Isis and Osiris. In The Golden Ass Isis says "my one person manifests the aspects of all the gods and goddesses" and that she is "worshipped by all the world under different forms, with various rites, and by manifold names," although the Egyptians and Nubians use her true name, Isis. But when she lists the forms in which various Mediterranean peoples worship her, she mentions only female deities. Greco Roman deities were firmly divided by gender, thus limiting how universal Isis could truly be. One aretalogy avoids this problem by calling Isis and Serapis, who was often said to subsume many male gods, the two "unique" deities. Similarly, both Plutarch and Apuleius limit Isis's importance by treating her as ultimately subordinate to Osiris. The claim that she was unique was meant to emphasize her greatness more than to make a precise theological statement.

Иконография

Изистің Мысырдан тыс жерде жасалған бейнелері, Мысырдағы эллинистік және рим дәуірінде жасалған көптеген бейнелер сияқты, эллинистік стильде болды. Оның атрибуттары кең ауқымды түрде өзгерді. Ол кейде Хатор сиыр мүйіздерінен жасалған бас киім киер еді, бірақ гректер мен римдіктер оның мөлшерін кішірейтетін және көбінесе оны жарты ай ретінде түсіндіретін. Ол жапырақтардан, гүлдерден немесе астық тілімдерінен жасалған бас киімдерді де кие алатын. Басқа да ортақ белгілерге шаштың бұралаған торы мен кеудесінің үстінде ірі түйінмен байланған күрделі плащ кіретін, ол қарапайым мысырлық киімнен шыққан, бірақ Мысырдан тыс жерде қасиеттің символы ретінде қарастырылды. Ол қолында египеттік иконографиядан алынған ураей немесе систр, немесе Изис культінде су немесе сүт құю үшін қолданылатын situla ыдысын ұстайтын. Изида Фортуна немесе Изида Тихе ретінде ол оң қолында тағдырды бақылауды білдіретін рульді, ал сол қолында молшылықты білдіретін мүйізді бұтақты ұстады. Изида Фария ретінде ол желкендей артынан созылатын плащ киер еді, ал Изида Лактанс ретінде ол Харпократты емізер еді. Кейде ол аспан шарларына аяғын тіреп, ғаламды басқаруын көрсететін. Оның әртүрлі рөлдерінен әртүрлі бейнелер туды; Роберт Стивен Бианки айтқандай, "Изида кез келген адамға кез келген нәрсені білдіре алады және оны кез келген жолмен бейнелеуге болады".

Қатысушылары мен діни қызметкерлер

Сол кездегі көптеген культтар сияқты, Изис культы да өз жандарындарынан Изиске ғана табынуды талап етпеді, және олардың берілгендік деңгейі, әдетте, кең ауқымды болды. Изиске табынушылардың кейбіреулері түрлі культтарда дін қызметкерлері ретінде қызмет етіп, әртүрлі құдайларға арналған бірнеше қадамдардан өтті. Дегенмен, көптеген жандар оған деген терең құрметтерін білдірді, ал кейбіреулері оны өмірлерінің мағынасы деп санады. Олар грек-рим әлеміндегі діни көзқарастарымен өзін-өзі анықтайтын, "жұдай" немесе "христиан" сияқты ерекше атауға ие болған санаулы діни топтардың бірі болды. Алайда, "Исиак" немесе "Исиакты" атауы сирек қолданылды. Исиактар Рим империясы халқының өте аз бөлігін құрады, бірақ олар қоғамның барлық деңгейлерінен келді – құлдардан және босатылғандардан бастап жоғары лауазымды шенеуніктерге және императорлық отбасының мүшелеріне дейін. Көне жазбалар Изис төменгі әлеуметтік топтарда танымал болғанын көрсетеді, бұл Рим Республикасындағы билік өкілдерінің таптар арасындағы күреспен алаңдауының себебі болуы мүмкін, сондықтан олар оның культына күдікпен қарады. Изис культында әйелдер грек-рим культтарына қарағанда көп қатысты, және империялық дәуірде олар өздерінің әріптестері сияқты иерархиядағы көптеген лауазымдарда дін қызметкерлері ретінде қызмет ете алды. Жазбаларда белгілі Исиактардың көп бөлігі әйелдер емес, және олар дін қызметкерлерінің жоғары дәрежесінде сирек кездеседі, бірақ римдік жазбаларда әйелдердің аты аз болғандықтан, олардың қатысуы тіркелгеннен көп болуы мүмкін. Бірнеше рим авторлары Изис культын әйелдер арасындағы ерсіздікті ынталандырды деп айыптады. Хайме Альвар культ ерлердің күдігін тудырды, себебі ол әйелдерге күйеулерінің бақылауынан тыс әрекет етуге мүмкіндік берді. Изис дін қызметкерлері ерекше қырқылған бас шаштарымен және ақ зығыр киімдерімен танымал болды, екі ерекшелік те египеттік дін қызметкерлерінің ерекшеліктерімен және олардың қасиетті тазалық талаптарымен байланысты. Изис ғибадатханасында дін қызметкерлерінің әртүрлі дәрежелері, сондай-ақ түрлі культтық бірлестіктер мен жай ғана жандардың арнайы міндеттері болуы мүмкін. Бірнеше ғибадатхананы бақылайтын иерархияның куәлігі жоқ, және әр ғибадатхана басқаларынан тәуелсіз жұмыс істеген болуы мүмкін.

Like most cults of the time, the Isis cult did not require its devotees to worship Isis exclusively, and their level of commitment probably varied greatly. Some devotees of Isis served as priests in a variety of cults and underwent several initiations dedicated to different deities. Nevertheless, many emphasized their strong devotion to her, and some considered her the focus of their lives. They were among the very few religious groups in the Greco Roman world to have a distinctive name for themselves, loosely equivalent to "Jew" or "Christian", that might indicate they defined themselves by their religious affiliation. However, the word—Isiacus or "Isiac"—was rarely used. Isiacs were a very small proportion of the Roman Empire's population, but they came from every level of society, from slaves and freedmen to high officials and members of the imperial family. Ancient accounts imply that Isis was popular with lower social classes, providing a possible reason why authorities in the Roman Republic, troubled by struggles between classes, regarded her cult with suspicion. Women were more strongly represented in the Isis cult than in most Greco Roman cults, and in imperial times, they could serve as priestesses in many of the same positions in the hierarchy as their male counterparts. Women make up much less than half of the Isiacs known from inscriptions and are rarely listed among the higher ranks of priests, but because women are underrepresented in Roman inscriptions, their participation may have been greater than is recorded. Several Roman writers accused Isis's cult of encouraging promiscuity among women. Jaime Alvar suggests the cult attracted male suspicion simply because it gave women a venue to act outside their husbands' control. Priests of Isis were known for their distinctive shaven heads and white linen clothes, both characteristics drawn from Egyptian priesthoods and their requirements of ritual purity. A temple of Isis could include several ranks of priests, as well as various cultic associations and specialized duties for lay devotees. There is no evidence of a hierarchy overseeing multiple temples, and each temple may well have functioned independently of the others.

Ғибадатханалар мен күнделікті рәсімдер

Мысырдан тыс египет құдайларына арналған ғибадатханалар, мысалы Пергамондағы Қызыл базилика, Помпейдегі Изис ғибадатханасы немесе Римдегі Исеум Кампенсе, көбінесе грек-рим стилінде салынған, бірақ мысырлық ғибадатханалар сияқты, қабырғалармен қоршалған кең аулалармен оралатын. Олар египеттік тақырыптағы өнермен безендірілген, кейде Мысырдан әкелінген ескі заттар да болған. Олардың жоспары дәстүрлі рим ғибадатханаларынан күрделірек болды және дін қызметкерлерін орналастыруға, сондай-ақ түрлі ритуалдық функцияларды орындауға арналған бөлмелерді қамтыды, ал құдайдың мүсіні жасырын ғибадатханада орналасқан. Мысырлық құлшылық мүсіндерінен өзгеше, Изистің эллиндік және римдік мүсіндері тірідей немесе одан да ірі болды. Күнделікті ритуал әлі де әр таңда мүсінді әсем киімге орап, оған құрбандық су шашуды қамтыды, бірақ мысырлық дәстүрге қарамастан, дін қызметкерлері Изистің қарапайым жандарында таңертеңгі ритуал кезінде құлшылық мүсінін көруге, тікелей дұға етуге және оның алдында ән шырқауға рұқсат берді. Бұл ғибадатханаларда суға да құрмет көрсетілді, ол Ніл өзенінің символы саналды. Эллинистік дәуірде салынған Изис ғибадатханаларында көбінесе осы қасиетті суды сақтайтын жер асты цистерналары болды, олар Нилдің тасқынына ұқсатып, су деңгейін көтеріп, төмендетуге мүмкіндік берді. Көптеген римдік ғибадатханалары Озиристің бейнесі ретінде құрметтелген су құмырасын пайдаланды.

Жеке ғибадат

Римдік лариялар, яғни үй ішіндегі киелі орындарында, үйдің мүшелерінің қалауына қарай таңдалған әртүрлі қорғаушы құдайлардың мүсіндері болған. Изида және басқа да египеттік құдайлар біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырдың соңынан біздің заманымыздың төртінші ғасырының басына дейін Италиядағы ларияларда кездесетін. Бұл культ өзінің жатақтарынан ритуалдық және моральдық тазалықты талап етіп, белгілі бір уақыттарда ритуалдық моншалау немесе бірнеше күнге жыныстық қатынастан бас тартуды қажет еткен. Исиактар кейде өздерінің құдайға адалдығын кездейсоқ жағдайларда көрсетіп, көшеде Изиданы мақтап әндейтін немесе күнәларын өкініш ретінде жұрт алдында жариялайтын. Грек құдайларына, соның ішінде Сераписке арналған кейбір храмдарда инкубация дәстүрі болған, онда жатақтар құдай түсіне кіріп, олардан кеңес алып немесе ауруларын емдеуді үміттенеді. Кейбір ғалымдар бұл тәжірибені Изида храмдарында да орын алғанын айтады, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер жоқ. Дегенмен, Изиданың басқа жағдайларда да түс арқылы хабарласады деп есептелген, соның ішінде жатақтарды қабылдау рәсіміне шақыру үшін.

Іске қосу

Изистің кейбір ғибадатханалары жаңа жақтастарды қабылдау үшін құпия рәсімдер өткізді. Бұл рәсімдер египеттіктерден бастау алған деп есептелді және египеттіктердің кейбір құпия рәсімдерінен нәр алған болуы мүмкін. Дегенмен, олар негізінен грек құпия культтеріне негізделген, әсіресе Деметрге арналған Элевсин құпиялары, египеттік элементтермен толықталған. Изистің грек-римдік культының ең танымал бөліктерінің бірі құпия рәсімдер болғанымен, олар Италияда, Грецияда және Кіші Азияда ғана өткізілгені белгілі. Рәсімге қатысушыға құдайдың керемет, мистикалық тәжірибесін сыйлап, оның ізбасарларының қатарына қосылу процесіне эмоционалдық күш қосты. "Алтын Есек" басты кейіпкердің Изис культына қалай қосылғанын баяндап, Изис культына қатысты ең толық мәліметтерді береді. Апулейдің культ туралы жазу мақсаты және оның көркемдемелі сипаттамасының дәлдігі көп талқыланған. Бірақ бұл оқиға басқа да мәліметтермен сәйкес келеді және ғалымдар осы тақырыпты зерттегенде оған көп сүйенеді. Ежелгі құпия рәсімдерде сезімдерді басып, өздеріне бағышталған құдаймен тікелей байланысқандай сезінуге мүмкіндік беретін түрлі күшті тәжірибелер қолданылды, мысалы, түндегі қараңғылық, кенеттен жарқын жарық пен қатты музыка мен шу. Апулейдің басты кейіпкері Луций бірнеше рәсімнен өтеді, бірақ тек біріншісі егжей-тегжейлі сипатталған. Түнде Изис ғибадатханасының ең ішкі бөлігіне кіргеннен кейін ол былай дейді: "Мен өлімнің шегіне жеттім, Прозерпинаның табалдырығын басып, барлық элементтерден өтіп қайтым. Түн ортасында мен күннің жарқырап, жарық шашыратын күйін көрдім, төмендегі және жоғарыдағы құдайлармен бетпе-бет келдім және оларға жақыннан құрмет көрсеттім". Бұл құпия сипаттама, рәсімге қатысушының өлілер әлеміне жасаған символдық саяхаты Озиристің қайта тууына, сондай-ақ египеттік мифологиядағы Раның жер асты әлемі арқылы жасаған саяхатына ұқсас екенін көрсетеді, бұл Изида күйеуіндей рәсімге қатысушыны өлімнен қайтарғанын білдіруі мүмкін.

Some temples of Isis performed mystery rites to initiate new members of the cult. These rites were claimed to be of Egyptian origin and may have drawn on the secretive tendencies of some Egyptian rites. However, they were mainly based on Greek mystery cults, especially the Eleusinian mysteries dedicated to Demeter, colored with Egyptian elements. Although mystery rites are among the best known elements of Isis's Greco Roman cult, they are only known to have been performed in Italy, Greece, and Asia Minor. By giving the devotee a dramatic, mystical experience of the goddess, initiations added emotional intensity to the process of joining her following. The Golden Ass, in describing how the protagonist joins Isis's cult, gives the only detailed account of Isiac initiation. Apuleius's motives for writing about the cult and the accuracy of his fictionalized description are much debated. But the account is broadly consistent with other evidence about initiations, and scholars rely heavily on it when studying the subject. Ancient mystery rites used a variety of intense experiences, such as nocturnal darkness interrupted by bright light and loud music and noise, to overwhelm their senses and give them an intense religious experience that felt like direct contact with the god they devoted themselves to. Apuleius's protagonist, Lucius, undergoes a series of initiations, though only the first is described in detail. After entering the innermost part of Isis's temple at night, he says, "I came to the boundary of death and, having trodden on the threshold of Proserpina, I travelled through all the elements and returned. In the middle of the night I saw the sun flashing with bright light, I came face to face with the gods below and the gods above and paid reverence to them from close at hand." This cryptic description suggests that the initiate's symbolic journey to the world of the dead was likened to Osiris's rebirth, as well as to Ra's journey through the underworld in Egyptian myth, possibly implying that Isis brought the initiate back from death as she did her husband.

Фестивальдар

Рим күнтізбесі бірінші ғасырдың басынан-ақ Изиданың ең маңызды екі мейрамын тіркеген. Бірінші мейрам наурыз айында өткен Navigium Isidis болды, ол Изиданың теңізге тигізген әсерін тойлап, теңізшілердің қауіпсіздігі үшін дұға ретінде қызмет етті, соңынан римдіктер мен олардың басшылары үшін де дұға жасалды. Ол Isiac дін қызметкерлері мен ізбасарларының әртүрлі костюмдер мен қасиетті белгілермен қатысқан әсем шеруден тұрды, олар жергілікті Изида ғибадатханасынан теңізге немесе жақын жердегі өзенге кеме үлгісін алып жүрді. Екінші мейрам қазан айының соңы мен қараша айының басында өткен Isia болды. Мысырлық Хойак мейрамы сияқты, Isia да Изиданың Озиристі іздеуінің қайта жандандырылуын, содан кейін құдайдың денесі табылғанда қуанышпен қарсы алуын қамтыды. Изидаға арналған тағы бірнеше шағын мейрамдар болды, соның ішінде наурыз айының соңында Гарпократтың тууы тойланған болуы мүмкін Пелусия, және 12 тамызда Изиданың тууы тойланған шамдар мейрамы – Lychnapsia. Христиан дінінің өркендеуіне және ғасыр соңында күшейген жазықсыздарға қарсы қуғынға қарамастан, Изида және басқа да көпқұдайлы діндердің мейрамдары төртінші ғасырдың бойында тойланды. Isia кемінде 417 жылға дейін тойланды, ал Navigium Isidis алтыншы ғасырға дейін жалғасты. Барған сайын римдік мейрамдардың діни мағынасы ұмытылып немесе елеусіз қалды, тіпті дәстүрлер сақталған сайын. Кейбір жағдайларда бұл дәстүрлер ерте орта ғасырлардағы классикалық және христиан мәдениеттерінің біріккен бөлігіне айналды.

Христиан дініне әсер етуі мүмкін

Изис туралы даулы мәселе – оның құлшылығы христиандыққа әсер еткен-емекендігі. Изис культының кейбір әдет-ғұрыптары Рим империясы христианды қабылдағанда, христиандық дәстүрлерге енген пұтқа табынушылықтың діни амалдарының бірі болуы мүмкін. Мысалы, Андреас Альфөлди 1930 жылдары ортағасырлық карнавал фестивалі, онда модельдік қайық тасымалданған, Изистің кеме сапары (Navigium Isidis) салдарынан пайда болды деп мәлімдеді. Көп назар христиандықтың белгілерінің, Изис культы сияқты, жалған құдайлардың құпия діндерінен алынған болуы мүмкін бе деген сұраққа аударылған. Изиске адал жандар, христиандар сияқты, басқалардан жоғары санаған құдайға жеке міндеттеме берді. Христиандық пен Изис культында басталу рәсімі болды: Изис үшін мистириялар, христиандықта крещение. Мистик культтардың ортақ тақырыбы – өліп, қайта тірілген құдайдың өмірі, ғибадат етушінің өмірден кейінгі әл-ауқатымен байланысты болуы мүмкін. Христиандықтың негізгі сенімдері мистик культтардан алынған деген пікір 200 жылдан астам уақыт бойы қызу пікірталстарға себеп болды. Осы мәселелерге жауап ретінде ежелгі мистик культтарды зерттейтін ғалымдар Хью Боуден мен Хайме Альвар христиандық пен мистик культтар арасындағы ұқсастықтар идеялардың тікелей қарызы емес, олардың ортақ негізі – грек-рим мәдениетінен туындады деп санайды. Изис пен Исаның анасы Марияның ұқсастықтары да зерттелді. Олар протестанттар мен католиктер арасында дау тудырды, өйткені көптеген протестанттар католиктердің Марияға құрмет көрсетуі – пұтқа табынушылықтың қалдығы деп санайды. Классицист Р.Е. Витт Изисті Марияның "үлкен алдын қорғаншысы" деп қарастырды. Ол бұрын Изиске табынған христиандар Марияны дәстүрлі құдайлары сияқты көретінін болжады. Ол екі құдайдың да ауыл шаруашылығы мен теңізшілерді қорғау сияқты ортақ ықпал салалары бар екенін атап өтті. Ол Марияның "Құдай анасы" деген атағын Изистің "құдай анасы" деген атағымен, ал Марияның "көктемнің ханымы" деген атағын Изистің "көктемнің ханымы" деген атағымен салыстырды. Алғашқы христиандық тарихшысы Стивен Бенко Марияға құрмет көрсетуге Изис ғана емес, бірнеше әйелді құдайлардың табынуы да зор әсер еткенін айтады. Ал шіркеу тарихшысы Джон МакГаккин Мария осы құдайлардан тек бейнелерді, мысалы, иконографияны қабылдады, бірақ оның культының негіздері христиан дінінде болды дейді. Изис пен Хорус бейнеленген суреттер Марияның иконографиясына әсер еткен, әсіресе, бала емізетін Марияның суреттеріне, өйткені емізуші әйелдердің суреттері ежелгі Жерорта теңізі әлемінде Мысырдан тыс жерде сирек кездесетін. Винсент Тран Там Тин Изистің Хорусты емізуінің соңғы суреттері біздің заманымыздың IV ғасырына, ал Исаны емізудің ең алғашқы суреттері біздің заманымыздың VII ғасырына жатады деп көрсетеді. Сабрина Хиггинс оның зерттеуіне сүйене отырып, егер Изис пен Марияның иконографиясы арасында байланыс болса, ол Мысырдағы суреттермен шектеледі дейді. Ал Томас Ф. Мэтьюс пен Норман Мюллер Изистің антикалық панельдік суреттердегі позысы Мысырдың ішінде де, сыртында да бірнеше Мариялық иконаларға әсер етті деп санайды. Элизабет Болман бұл ерте Мысыр суреттерінде Марияның Исаны емізуі оның құдайлық қасиеттерін, ескі Мысыр иконографиясындағы емізуші әйелді құдайлардың суреттері сияқты, көрсетуді мақсат еткенін айтады. Хиггинс мұндай ұқсастықтар Изистің суреттері Марияның суреттеріне әсер еткенін дәлелдейді, бірақ христиандар Изистің иконографиясын немесе оның культының басқа элементтерін әдейі қабылдады деп дәлелдей алмайды.

A contentious question about Isis is whether her cult influenced Christianity. Some Isiac customs may have been among the pagan religious practices that were incorporated into Christian traditions as the Roman Empire was Christianized. Andreas Alföldi, for instance, argued in the 1930s that the medieval Carnival festival, in which a model boat was carried, developed from the Navigium Isidis. Much attention focuses on whether traits of Christianity were borrowed from pagan mystery cults, including that of Isis. The more devoted members of Isis's cult made a personal commitment to a deity they regarded as superior to others, as Christians did. Both Christianity and the Isis cult had an initiation rite: the mysteries for Isis, baptism in Christianity. One of the mystery cults' shared themes—a god whose death and resurrection may be connected with the individual worshipper's well being in the afterlife—resembles the central theme of Christianity. The suggestion that Christianity's basic beliefs were taken from mystery cults has provoked heated debate for more than 200 years. In response to these controversies, both Hugh Bowden and Jaime Alvar, scholars who study ancient mystery cults, suggest that similarities between Christianity and the mystery cults were not produced by direct borrowing of ideas but by their common background: the Greco Roman culture in which they all developed. Similarities between Isis and Mary, the mother of Jesus, have also been scrutinized. They have been subject to controversy between Protestant Christians and the Catholic Church, as many Protestants have argued that Catholic veneration of Mary is a remnant of paganism. The classicist R. E. Witt saw Isis as the "great forerunner" of Mary. He suggested that converts to Christianity who had formerly worshipped Isis would have seen Mary in much the same terms as their traditional goddess. He pointed out that the two had several spheres of influence in common, such as agriculture and the protection of sailors. He compared Mary's title "Mother of God" to Isis's epithet "mother of the god", and Mary's "queen of heaven" to Isis's "queen of heaven". Stephen Benko, a historian of early Christianity, argues that devotion to Mary was deeply influenced by the worship of several goddesses, not just Isis. In contrast, John McGuckin, a church historian, says that Mary absorbed superficial traits from these goddesses, such as iconography, but the fundamentals of her cult were thoroughly Christian. Images of Isis with Horus in her lap are often suggested as an influence on the iconography of Mary, particularly images of the Mary nursing the infant Jesus, as images of nursing women were rare in the ancient Mediterranean world outside Egypt. Vincent Tran Tam Tinh points out that the latest images of Isis nursing Horus date to the fourth century CE, while the earliest images of Mary nursing Jesus date to the seventh century CE. Sabrina Higgins, drawing on his study, argues that if there is a connection between the iconographies of Isis and Mary, it is limited to images from Egypt. In contrast, Thomas F. Mathews and Norman Muller think Isis's pose in late antique panel paintings influenced several types of Marian icons, inside and outside Egypt. Elizabeth Bolman says these early Egyptian images of Mary nursing Jesus were meant to emphasize his divinity, much as images of nursing goddesses did in ancient Egyptian iconography. Higgins argues that such similarities prove that images of Isis influenced those of Mary, but not that Christians deliberately adopted Isis's iconography or other elements of her cult.

Кейінгі мәдениеттерге әсері

Изис есімі оның табынуының жойылуынан аман қалды. Гректер мен римдіктер сияқты көптеген еуропалықтар ежелгі Мысырды терең және көбінесе мистикалық даналықтың отаны деп есептейді, ал бұл даналық жиі Изиспен байланыстырылады. Джованни Боккаччоның 1374 жылғы «De mulieribus claris» еңбегіндегі Изис туралы өмірбаяны, классикалық дереккөздерге негізделген, оны адамзатқа өркениеттің дағдыларын үйреткен тарихи патшайым ретінде қарастырады. Ренессанс дәуірінің кейбір ойшылдары Изис туралы осы көзқарасты кеңейтті. 1490 жылдары Аннио да Витербо Изида мен Осирис Грекиядан бұрын Италияны өркениетке жеткізгенін мәлімдеді, осылайша оның туған елі мен Мысыр арасында тікелей байланыс орнатты. Аннионың қамқоршысы, Папа Александр VI үшін салынған Борджиа пәтерлеріндегі суреттерде осы тақырыпты Осирис мифін бейнелеу арқылы көрсетілген. Батыс эзотерикасы Изиске жиі сілтеме жасайды. Екі римдік эзотерикалық мәтін Изиданың Хорусқа құпия білімді тапсырған мифтік мотивін пайдаланған. «Kore Kosmou» еңбегінде ол Гермес Трисмегисттен қалған даналықты үйретеді, ал ертедегі алхимиялық мәтінде «Изида Пайғамбар ұлына Хорусқа алхимиялық рецепттерді береді». Ертедегі заманауи эзотерикалық әдебиеттер Гермес Трисмегисті Мысырдың данасы ретінде қарастырып, оның авторлығына жатқызылатын мәтіндерді жиі пайдаланған, кейде Изиске де сілтеме жасаған. Апулейдің Исиакқа қатысты бастауы туралы сипаттамасы көптеген құпия қоғамдардың практикасына әсер етті. Жан Террассонның 1731 жылғы «Сетос» романы Апулейді Изиске арналған египеттік бастауыш рәсімінің шабыт көзі ретінде пайдаланды. Ол XVIII ғасырда әртүрлі масондық және масондыққа ұқсас қоғамдарда, сондай-ақ басқа да әдеби шығармаларда, әсіресе Вольфганг Амадей Моцарттың 1791 жылғы «Солғай флейта» операсында нақты рәсімдер арқылы еліктелді. Ренессанстан бастап Плутарх пен Прокл айтқан Изистің жамылған мүсіні табиғаттың бейнесі ретінде түсіндірілді, бұл біздің заманымыздың V ғасырындағы Макробийдің еңбектеріндегі Изисті табиғатпен теңеген үзіндіге негізделген. XVII-XVIII ғасырлардағы авторлар бұл бейнеге түрлі мағыналар берді. Изида табиғатты барлық нәрсенің анасы ретінде, ғылымның ашылуын күтіп тұрған шындықтар жиынтығы ретінде, пантеистік ұғымның символы ретінде бейнеленді, ол табиғаттың ішінде бар, немесе экстаздық құпия рәсімдер арқылы сезінуге болатын ғажайып күш ретінде таңғажайып әсер ететін жоғары күш ретінде бейнеленді. Француз төңкерісі кезінде Францияны христианнан айыру кезінде ол дәстүрлі христиандыққа балама ретінде қызмет етті: табиғатты, қазіргі заманғы ғылыми даналықты және христиандыққа дейінгі өткенге байланысты символ ретінде. Осы себептерге байланысты Изис бейнесі революциялық үкімет демеушілік еткен өнер туындыларында пайда болды, мысалы, Регенерация фонтаны және Бірінші француз империясы. Изис жамылғысының метафорасы он тоғызыншы ғасырда да тарала берді. Эзотерикалық теософиялық дәстүрдің негізін қалаушы Хелена Блаватская өзінің 1877 жылғы «Изиданың жамылғысын ашу» атты кітабында ғылым аша алмайтын табиғат туралы рухани шындықтарды ашатынын білдірді. Қазіргі египеттіктер арасында Изида 1920-1930 жылдардағы фараондық қозғалыста ұлттық символ ретінде қолданылды, өйткені Египет британдық биліктен тәуелсіздік алды. Мұхаммед Нагидің Мысыр парламентіне салынған «Мысырдың қайта өрлеуі» атты суреті мен Тауфик әл Хакимнің «Рухтың қайта оралуы» атты пьесасында Изис ұлттың қайта өрлеуін бейнелейді. Махмуд Мохтардың «Мысырдың қайта өрлеуі» деп аталатын мүсіні Изистің орамалын алып тастауының мотивін ойнайды. Изида әдебиетте, мысалы супергеройлар франшизасында жиі кездеседі, ал оның аты мен бейнесі жарнамалар мен жеке есімдер сияқты әртүрлі жерлерде пайда болады. Исидор есімі грек тілінде «Изиданың сыйы» дегенді білдіреді, ол христиандықта өзінің пұтқа табынушылыққа негізделгеніне қарамастан сақталып қалды, осылайша ағылшын тіліндегі Исидор есімі және оның нұсқалары пайда болды. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында «Изида» әйелдерге қоятын танымал есімге айналды. Изида қазіргі эзотерикалық және пұтқа табынушылық сенім жүйелерінде көрініс табады. Апулейдің әсерінен пайда болған барлық әйел құдайлық күш-қуатын бейнелейтін бір құдай туралы түсінік он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдың басындағы әдебиетте кең таралған тақырыпқа айналды. Эзотеризмдегі ықпалды топтар мен тұлғалар, мысалы ХІХ ғасырдың аяғындағы Алтын Таңның Герметикалық Ордені және 1930 жылдары Дион Фортуна, осы барлық жайтты өз сенім жүйелеріне қабылдады және оны Изис деп атады. Осы Изис түсінігі көптеген неопаган сиқыршылық түрлеріндегі Ұлы Құдайға әсер етті. Бүгінде ежелгі египеттік дінді қайта құру, мысалы, Кеметик Православие немесе Мәңгілік Көздің Шіркеуі, Изисті олар құрметтейтін құдайлардың қатарына қосады. Әйелдік құдайлыққа бағытталған эклектикалық діни ұйым өзін Изис Феллоушипі деп атайды, өйткені оның бірінші дін қызметкерінің сөзінде Изис «барлық адамдар үшін барлық Құдайлар бола алады».

The memory of Isis survived the extinction of her worship. Like the Greeks and Romans, many modern Europeans have regarded ancient Egypt as the home of profound and often mystical wisdom, and this wisdom has often been linked with Isis. Giovanni Boccaccio's biography of Isis in his 1374 work De mulieribus claris, based on classical sources, treated her as a historical queen who taught skills of civilization to humankind. Some Renaissance thinkers elaborated this perspective on Isis. Annio da Viterbo, in the 1490s, claimed Isis and Osiris had civilized Italy before Greece, thus drawing a direct connection between his home country and Egypt. The Borgia Apartments painted for Annio's patron, Pope Alexander VI, incorporate this same theme in their illustrated rendition of the Osiris myth. Western esotericism has often made reference to Isis. Two Roman esoteric texts used the mythic motif in which Isis passes down secret knowledge to Horus. In Kore Kosmou, she teaches him wisdom passed down from Hermes Trismegistus, and in the early alchemical text Isis the Prophetess to Her Son Horus, she gives him alchemical recipes. Early modern esoteric literature, which saw Hermes Trismegistus as an Egyptian sage and frequently made use of texts attributed to his hand, sometimes referred to Isis as well. In a different vein, Apuleius's description of Isiac initiation has influenced the practices of many secret societies. Jean Terrasson's 1731 novel Sethos used Apuleius as inspiration for a fanciful Egyptian initiation rite dedicated to Isis. It was imitated by actual rituals in various Masonic and Masonic inspired societies during the eighteenth century, as well as in other literary works, most notably Wolfgang Amadeus Mozart's 1791 opera The Magic Flute. From the Renaissance on, the veiled statue of Isis that Plutarch and Proclus mentioned was interpreted as a personification of nature, based on a passage in the works of Macrobius in the fifth century CE that equated Isis with nature. Authors in the seventeenth and eighteenth centuries ascribed a wide variety of meanings to this image. Isis represented nature as the mother of all things, as a set of truths waiting to be unveiled by science, as a symbol of the pantheist concept of an anonymous, enigmatic deity who was immanent within nature, or as an awe inspiring sublime power that could be experienced through ecstatic mystery rites. In the dechristianization of France during the French Revolution, she served as an alternative to traditional Christianity: a symbol that could represent nature, modern scientific wisdom, and a link to the pre Christian past. For these reasons, Isis's image appeared in artwork sponsored by the revolutionary government, such as the Fontaine de la Régénération, and by the First French Empire. The metaphor of Isis's veil continued to circulate through the nineteenth century. Helena Blavatsky, the founder of the esoteric Theosophical tradition, titled her 1877 book on Theosophy Isis Unveiled, implying that it would reveal spiritual truths about nature that science could not. Among modern Egyptians, Isis was used as a national symbol during the Pharaonism movement of the 1920s and 1930s, as Egypt gained independence from British rule. In works such as Mohamed Naghi's painting in the parliament of Egypt, titled Egypt's Renaissance, and Tawfiq al Hakim's play The Return of the Spirit, Isis symbolizes the revival of the nation. A sculpture by Mahmoud Mokhtar, also called Egypt's Renaissance, plays upon the motif of Isis's removing her veil. Isis is found frequently in works of fiction, such as a superhero franchise, and her name and image appear in places as disparate as advertisements and personal names. The name Isidoros, meaning "gift of Isis" in Greek, survived in Christianity despite its pagan origins, giving rise to the English name Isidore and its variants. In the late twentieth and early twenty first centuries, "Isis" itself became a popular feminine given name. Isis continues to appear in modern esoteric and pagan belief systems. The concept of a single goddess incarnating all feminine divine powers, partly inspired by Apuleius, became a widespread theme in literature of the nineteenth and early twentieth centuries. Influential groups and figures in esotericism, such as the Hermetic Order of the Golden Dawn in the late nineteenth century and Dion Fortune in the 1930s, adopted this all encompassing goddess into their belief systems and called her Isis. This conception of Isis influenced the Great Goddess found in many forms of Neopagan witchcraft. Today, reconstructions of ancient Egyptian religion, such as Kemetic Orthodoxy or the Church of the Eternal Source, include Isis among the deities they revere. An eclectic religious organization focused on female divinity calls itself the Fellowship of Isis because, in the words of one of its priestesses, M. Isidora Forrest, Isis can be "all Goddesses to all people".