Кіріспе
Ежелгі Мысыр мифологиясындағы оқиға – Озирис туралы аңыз ежелгі Мысыр мифологиясындағы ең күрделі және ықпалды оқиға. Бұл Мысырдың бірінші патшасы, құдай Озиристің өлтірілуі және оның салдары туралы баяндайды. Озиристің інісі Сет оның тағын басып алады. Ал осы уақытта Озиристің әйелі Изида күйеуінің денесін қайта жасайды, осы арқылы олардың ұлы Горус дүниеге келеді. Оқиғаның қалған бөлігі Изида мен Озиристің одағынан туған Горустың тарихына арналған. Горус бастапқыда анасынан қорғалған жас бала болса, кейін Сеттің таққа таласушысына айналады. Олардың жиі шиеленіскен қақтығысы Горустың жеңісімен аяқталады, ол Сеттің заңсыз билігінен кейін Мысырға маатты (ғарыштық және әлеуметтік тәртіпті) қайта келтіреді және Озиристің қайта тірілу процесін толықтай аяқтайды. Күрделі символикаға толы бұл аңыз, ежелгі Мысырлықтардың патшалық және мұрагерлік, тәртіп пен хаос арасындағы күрес, сондай-ақ өлім мен өмірден кейінгі өмір туралы ұғымдарының негізгі бөлігі болып табылады. Бұл аңыз сонымен қатар орталықтағы төрт құдайдың ерекше сипаттарын көрсетеді және оларға табынудың көптеген элементтері осы аңыздан туындаған. Озирис аңызы б.з.д. 24-ші ғасырда немесе одан бұрын қалыптасқан. Оның көптеген элементтері діни идеялардан бастау алады, бірақ Горус пен Сет арасындағы күрес, ішінара, Династиялық алдындағы немесе ерте Династиялық кезеңдегі аймақтық қақтығыстан шабыттанған болуы мүмкін. Ғалымдар оқиғаның пайда болуына себеп болған оқиғалардың мәнін анықтауға тырысты, бірақ нақты қорытындыға келген жоқ. Аңыздың бөліктері египеттік мәтіндердің көптеген түрлерінде кездеседі – жерлеу мәтіндерінен және сиқырлы дұғалардан бастап, қысқа әңгімелерге дейін. Сондықтан бұл оқиға ежелгі Мысырдың басқа аңыздарына қарағанда толық және байланысты. Дегенмен, египеттік дереккөздер аңызды толыққанды баяндамайды және дереккөздер оқиғалардың нұсқаларында айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді. Грек және рим жазбалары, әсіресе Плутархтың «Изида мен Озирис туралы» еңбегі, қосымша ақпарат береді, бірақ олар әрқашан Мысырлықтардың сенімдерін дәл бейнелемейді. Осы жазбалар арқылы Озирис аңызы, ежелгі Мысырлықтардың сенімдері туралы білім жоғалғаннан кейін де сақталды және бүгінгі күнге дейін кеңінен танымал.
The Osiris myth is the most elaborate and influential story in ancient Egyptian mythology. It concerns the murder of the god Osiris, a primeval king of Egypt, and its consequences. Osiris's murderer, his brother Set, usurps his throne. Meanwhile, Osiris's wife Isis restores her husband's body, allowing him to posthumously conceive their son, Horus. The remainder of the story focuses on Horus, the product of the union of Isis and Osiris, who is at first a vulnerable child protected by his mother and then becomes Set's rival for the throne. Their often violent conflict ends with Horus's triumph, which restores maat (cosmic and social order) to Egypt after Set's unrighteous reign and completes the process of Osiris's resurrection. The myth, with its complex symbolism, is integral to ancient Egyptian conceptions of kingship and succession, conflict between order and disorder, and especially death and the afterlife. It also expresses the essential character of each of the four deities at its center, and many elements of their worship in ancient Egyptian religion were derived from the myth. The Osiris myth reached its basic form in or before the 24th century BCE. Many of its elements originated in religious ideas, but the struggle between Horus and Set may have been partly inspired by a regional conflict in Predynastic or Early Dynastic times. Scholars have tried to discern the exact nature of the events that gave rise to the story, but they have reached no definitive conclusions. Parts of the myth appear in a wide variety of Egyptian texts, from funerary texts and magical spells to short stories. The story is, therefore, more detailed and more cohesive than any other ancient Egyptian myth. Yet no Egyptian source gives a full account of the myth, and the sources vary widely in their versions of events. Greek and Roman writings, particularly On Isis and Osiris by Plutarch, provide more information but may not always accurately reflect Egyptian beliefs. Through these writings, the Osiris myth persisted after knowledge of most ancient Egyptian beliefs was lost, and it is still well known today.
Озирис өлімі мен қайта тірілуі
Әңгіменің басында Озирис Мысырды билейді, патшалықты ата-бабаларынан мұрагерлікпен алған, олардың тегі әлемді жаратқан Ра немесе Атумға дейін жетеді. Оның патшайымы – Изида, Озирис пен оның өлтірушісі Сетпен бірге жер анасы Геб пен аспан анасы Нуттың балалары. Египеттік дереккөздерде Озирис билігі туралы ақпарат аз; назар оның өліміне және одан кейін болған оқиғаларға аударылады. Озирис өмір сыйлайтын күшпен, әділ билеумен және Маат ережесімен байланысты, бұл идеалды табиғи тәртіпті сақтау ежелгі Египет мәдениетінің маңызды мақсаты болды. Сет зорлық-зомбылық пен хаоспен тығыз байланысты. Сондықтан Озиристің өлтірілуі тәртіп пен тәртіпсіздік арасындағы күрес пен өлімнің өмірді бұзуын көрсетеді. Мифтің кейбір нұсқалары Сеттің Озиристі өлтіруіне себептер келтіреді. Пирамида мәтіндеріндегі сиқырға сәйкес, Сет Озиристің тепкеніне кек алады, ал кейінгі кезеңдегі мәтінде Сеттің наразылығы Озиристің Нефтиспен жыныстық қатынасқа түскені, ол Сеттің жұбайы және Геб пен Нуттың төртінші баласы екендігінде. Қылмыс жиі айтылады, бірақ ешқашан нақты сипатталмайды. Египеттіктер жазба сөздердің шындыққа әсер ете алатынына сенгендіктен, Озирис өлімі сияқты теріс оқиғалар туралы тікелей жазудан қашқан. Кейде олар оның өлімін мүлдем жоққа шығарған, тіпті оған қатысты дәстүрлердің көп бөлігі оның өлтірілгенін анық көрсетеді. Кейбір мәтіндерде Сеттің Озиристі өлтіру үшін қолға түскен крокодил немесе бұқа сияқты жабайы жануарға айналғаны айтылады; ал басқаларында Озиристің денесі суға тасталғаны немесе суға батып кеткені айтылады. Бұл дәстүр Египетте Нилде суға батып кеткен адамдардың қасиетті саналған нанымының бастауы болды. Құрбанның өзі де әр түрлі болуы мүмкін, кейде Хорус құдайы, Хорустың көне түрі, Сет өлтіреді, содан кейін Хорустың басқа түрі, Изидадан Хорустың ұлы болып қайырылады. Жаңа патшалықтың соңында Сет Озиристің денесін бөліктерге бөліп, бүкіл Египетке шашыратты деген дәстүр қалыптасты. Озириске құрмет көрсету орталықтары ел бойынша мәйітті немесе оның белгілі бір бөліктерін өздерінің жанынан тапты деп мәлімдеді. Бұл бөліктердің саны қырық екіге жетеді деуге болады, әр бөлік Египеттегі қырық екі провинцияның бірімен теңестірілді. Осылайша патшалық құдайы өзінің патшалығының бейнесіне айналады. Озирис өлгеннен кейін, патшалық аралық немесе Сеттің патшалық билікті өз қолына алуы басталады. Осы арада Изида Нефтис көмегімен күйеуінің денесін іздейді. Озиристі іздеген немесе аза тұтқан кезде екі құдайды көбінесе соқырларға немесе шаяндарға теңеген, мүмкін, шаяндар өлік іздеп алысқа баратындықтан, египеттіктер олардың зарлы дауыстарын қайғылы дауыстармен байланыстырғандықтан немесе құдайлардың Хорусқа байланысы болғандықтан, ол көбінесе соқыр ретінде бейнеленеді. Жаңа патшалық кезінде Озиристің өлімі мен қайта тууы ежелгі Нил өзенінің Египетті құнарлы еткен су тасқынымен байланысты болған кезде, Нилдің суы Изиданың аза тұту көз жасына немесе Озиристің дене сұйықтықтарына теңестірілді. Озирис өзен суында және су тасқынынан кейін өскен өсімдіктерде өмір беретін құдайлық күшті бейнелеген. Құдайлар Озиристің денесін тауып, қалпына келтіреді, көбінесе басқа құдайлардың көмегімен, соның ішінде сиқырлы және емдейтін күштері бар деп саналатын Тот және бальзамалау мен жерлеу рәсімдерінің құдайы Анубис. Озирис алғашқы мумияға айналады, ал құдайлардың оның денесін қалпына келтірудегі күш-жігері – Египет бальзамалау практикасының мифологиялық негізі, ол өлімнен кейінгі шіруді болдырмауға және кері қайтаруға тырысты. Бұл оқиғаның бөлігі көбінесе Сет немесе оның ізбасарлары өлікке зақым келтіруге тырысатын эпизодтармен кеңейтіледі, ал Изис және оның одақтастары оны қорғауы керек. Озирис толықтай қалпына келген соң, Изида оның ұлы және заңды мұрагері Горусты құрсағына алады. Қорым мәтіндеріндегі бір екіұшты сиқырлы сөз Изиданың найзағайдың жарқырауымен жүкті болғанын білдіруі мүмкін, ал басқа көздер бойынша, әлі де құс түрінде, Изида өзінің қанаттарымен Озирис денесіне дем мен өмірді үрлейді және онымен жыныстық қатынасқа түседі. Озиристің қайта тірілуі тұрақты емес, және осы оқиғадан кейін ол тек Дуаттың билеушісі ретінде аталады, өлілердің алыстағы және құпия әлемі. Ол тек Дуатта өмір сүрсе де, ол және ол тұтастай алғанда, оның ұлында қайта туылады. Плутархтың мифтің осы бөлігімен байланысты болған бірізді есебі көптеген жағынан египеттік дереккөздерден ерекшеленеді. Плутарх египет құдайларының көбіне грек атауларын қолданған Сетті "Тифон" деп атайды. Ол жеті жиырма белгісіз серіктерімен және ежелгі Эфиопиядан (Нубия) келген патшайыммен Озириске қарсы қастандық жасайды. Сет Озиристің нақты өлшемдеріне сәйкес келетін әсем жәшік жасатады, содан кейін банкетте ол жәшікті ішіне сыйып алатын адамға сыйлық ретінде беретінін жариялайды. Қонақтар кезекпен табынға жатады, бірақ ешқайсысы сыймайды, Озирис болмаса. Ол жәшікке жатқанда, Сет және оның серіктері қақпақты жабыстырып, мөрлеп, Нилге лақтырады. Озиристің денесімен жәшік теңізге шығып, Библос қаласына жетеді, онда ағаш оның айналасында өседі. Библос патшасы ағашты кесіп, одан сарайы үшін тіреуіш жасатады, ішінде жәшікпен бірге. Изис күйеуінің денесін алу үшін ағаштан жәшікті шығаруы керек. Жәшікті алғаннан кейін, ол Библоста ағашты қалдырады, ол жергілікті тұрғындар үшін құлшынып қалады. Бұл эпизод египеттік дереккөздерден белгілі емес, Плутархтың кезінде және мүмкін Жаңа патшалық дәуірінде Библоста болған Изида мен Озириске арналған культтің себебін түсіндіреді. Плутарх Сеттің денені Изида тапқаннан кейін ғана ұрлап, бөліктерге бөлгенін де айтады. Содан кейін Изис күйеуінің денесінің әр бөлігін тауып, жерлейді, қоспағанда, оның мүшесін балықтар өзенде жеп қойғандықтан, оны сиқырмен қайта жасауы керек. Плутархқа сәйкес, египеттіктер балық жемеуге тыйым салған себебі осы. Египеттік есептерде Озиристің мүшесі зақымдалмаған күйде табылады, ал Плутархтың осы әңгімесімен салыстырылатын жалғыз жағдай – «Екі бауырдың әңгімесі», Жаңа патшалық дәуірінен мифке ұқсас халық ертегісі. Плутархтың есебіндегі соңғы айырмашылық Горустың дүниеге келуі. Әкесі өлгенге дейін Горустың әкесін қорғайтын түрі ұғымға келген және дүниеге келген. Бұл Озиристің Изидамен болған кейінгі одағынан туған әлсіз екінші бала, Харпократ. Осылайша египеттік дәстүрдегі Горустың екі бөлек түрі Плутархтың миф нұсқасында ерекше орынға ие болды.
Горустың тууы мен балалық шағы
Мысырлықтардың айтуынша, жүкті Изида Нил өзенінің дельтасындағы қалың папирустар арасында Сеттен жасырынады, өйткені туылмаған бала оған қауіпті. Бұл жер Ахбити деп аталады, египет тілінде «Төменгі Мысыр патшасының папирус тоғайы» деген мағына береді. Грек жазушылары осы орынды Хеммис деп атайды және оның Буто қаласына жақын екенін көрсетеді, бірақ мифте физикалық орналасуы, оқшаулау мен қауіпсіздіктің символдық орны ретіндегі мәнінен кем маңызды. Бұл тоғайдың ерекше статусы египеттік өнерде жиі бейнеленуімен көрсетіледі; Мысыр мифологиясындағы көптеген оқиғаларда фон минималды түрде сипатталады немесе суреттеледі. Осы тоғайда Изида Хорусты дүниеге келтіріп, өсіреді, сондықтан оны «Хорустың ұясы» деп те атайды. Изиданың баласын емізу бейнесі египеттік өнерде кең таралған мотив. Изиданың кең әлемде саяхаттайтынды көрсететін, Меттерних стеласы сияқты кезеңдік мәтіндер де бар. Ол өзінің кім екенін білмейтін қарапайым адамдардың арасында жүреді және тіпті олардан көмек сұрайды. Бұл да ерекше жағдай, өйткені мысыр мифологиясында құдайлар мен адамдар әдетте бөлек болады. Мифтің алғашқы кезеңіндегідей, оған басқа құдайлар да көмектеседі, олар оның болмағанда ұлын қорғайды. Бір сиқырлы дұға бойынша, Изида Хорусқа көмек іздеген кезде жеті кішкентай сарышаян құдайы онымен бірге саяхаттап, күзетіп жүреді. Олар тіпті Изидаға көмектесуден бас тартқан бай әйелден кек алады, оның ұлын шағып, Изиданың кінәсіз баланы емдеуіне себеп болады. Бұл оқиға кедейлер байлардан жақсырақ болуы мүмкін екенін көрсетеді және Изиданың әділ және мейірімді табиғатын көрсетеді. Мифтің осы кезеңінде Хорус қауіп-қатерге ұшыраған осал бала. Хорустың балалық шағын емдік сиқырларының негізі ретінде пайдаланатын сиқырлы мәтіндер оған түрлі ауруларды тағайындайды – сарышаян шағуынан бастап, қарапайым асқазан ауруларына дейін, дәстүрді әр сиқырдың арналған ауруына бейімдейді. Көбінесе бала құдайды жылан шағып алады, бұл египеттіктердің жылан шағуынан қорқуын және оның зиянын көрсетеді. Кейбір мәтіндерде осы жауыздар Сеттің өкілдері екені айтылады. Изида өзінің баласын құтқару үшін өзінің сиқырлы күштерін қолдануы немесе Ра немесе Геб сияқты құдайларға жалбарынуы немесе оларды қорқытуы мүмкін, осылайша олар оны емдейді. Ол оқиғаның алғашқы бөлігінде аза тұрғандай, Хорустың балалық шағында да адал ананың үлгісі болады. Оның баласын емдеуге жасаған тырыстықтары кез келген науқасты емдеуге кеңейтіледі.
Хорус пен Сеттің қақтығысы
Мифтің келесі кезеңі ересек Горус Сетті Мысыр тағына таластырғаннан кейін басталады. Олардың арасындағы айтыс жиі зорлық-зомбылықпен өтеді, бірақ бұл сондай-ақ Енеада алдындағы заңды сот ретінде сипатталады, бұл египет құдайларының жиналған тобы, кімнің патшалық мұрагерлік алуы керектігін шешеді. Бұл сот процесінің судьясы Геб болуы мүмкін, ол Озирис пен Сеттің әкесі ретінде тақты олардан бұрын ұстаған, немесе бұл жаратушы тәңірлер Ра немесе Атум, патшалықтың негізін қалаушылар болуы мүмкін. Басқа құдайлар да маңызды рөл атқарады: Тот жиі дау-дамайда татуластырушы немесе құдайлық төрешіге көмекші ретінде әрекет етеді, ал "Байқауларда" Изида өзінің айлакерлік және сиқырлы күшін ұлына көмектесу үшін қолданады. Хорус пен Сеттің бәсекелестігі екі қарама-қарсы жағынан суреттеледі. Екі көзқарас та мифтің ең алғашқы көзі - Пирамидалық мәтіндерінде пайда болады. Бұл мәтіндердің кейбір сиқырларында Горус Озиристің ұлы және Сеттің немере інісі, ал Озиристі өлтіру - бұл қақтығыстың басты қозғаушы күші. Екінші дәстүр бойынша, Хорус пен Сет ағайынды болып көрінеді. Бұл сәйкессіздік кейінгі көптеген дереккөздерде сақталады, онда екі құдай бір мәтіннің әртүрлі нүктелерінде аға-інілер немесе ағайындылар деп аталуы мүмкін. Құдайдың күресі көптеген кезеңдерді қамтиды. "Бейбітшілік" екі құдайдың дауды шешу үшін әртүрлі басқа құдайларға жүгінуін және жеңімпазды анықтау үшін қайықтардағы жарыстар немесе бегемот түрінде бір-бірімен күресу сияқты әртүрлі жарыстарда бәсекелесуін сипаттайды. Бұл оқиғада Горус Сетті бірнеше рет жеңіп, оған басқа құдайлардың көпшілігі қолдау көрсетеді. Алайда бұл дау 80 жыл бойы жалғасып келеді, себебі судья, яғни жаратушы құдай, Сетті жақтырады. Кейінгі ритуалдық мәтіндерде бұл қақтығыс екі құдайдың жиналған ізбасарлары қатысқан үлкен шайқас ретінде сипатталады. Құдайлар әлеміне қатысты күрес екі жақты күрестен да асып түседі. Бір кезде Изида Сетті ұлымен шайқасқа түскен кезде арпунамен шабуылдауға тырысады, бірақ ол орнына Хорусты шағады, ол ашуға кенеліп, оның басын кесіп алады. Тот Изистің басын сиырдың басымен алмастырады; Ілгі Изистің әдетте киетін сиыр мүйізінен жасалған бас киімі үшін мифтік шығу тегі бар. Соғыстың басты оқиғасында Сет Хорусты жыныстық қатынасқа тартады. Сеттің бұзғаны оның бәсекелесінің беделін төмендету үшін жасалған, бірақ ол сонымен қатар гомосексуалды құмарлықты қамтиды, Сеттің негізгі сипаттамаларының біріне сәйкес, оның күшті және кемсітусіз жыныстық қатынасы. Бұл оқиғаның ең ертедегі жазбасында, Орта патшалық папирусының бір бөлігінде, жыныстық қатынас Сет Хорусқа өзінің күш-қуатын беру шартымен келіскен Хорусқа жыныстық қатынас жасауды сұрағаннан кейін басталады. Бұл кездесу Горусты қауіпке ұшыратады, себебі мысырлық дәстүр бойынша, тұқым - улы затты секілді күшті және қауіпті зат. Кейбір мәтіндерге сәйкес, Сеттің тұқымдары Горустың денесіне еніп, оны науқастатып жібереді, бірақ "Бейбітшілік" романында Горус Сеттің тұқымдарын қолдарына ұстап, Сетті жеңілдетеді. Изида Сеттің жейтін салат жапырақтарына Хорустың тұқымдарын салып жазалайды. Сеттің жеңілгені осы тұқым оның маңдайына алтын дискі түрінде пайда болғанда анық болады. Ол өзінің қарсыласының тұқымымен жүкті болып, нәтижесінде дискке "туып береді". "Бейбітшілік" романында Тот дискіді алып, оны өз басына қояды; басқа деректер Тоттың өзі осы аномальдық туындыдан пайда болған деп болжайды. Тағы бір маңызды оқиға жауынгерлердің бір-біріне жасаған қиналыстарына қатысты: Хорус Сеттің ұясын жарақаттайды немесе ұрлайды, ал Сет Хорустың бір немесе кейде екеуінің де көзін зақымдайды немесе жыртып алады. Кейде көздің бөлшектері қақ айырылып қалады. Сеттің мүкіс болуы ерлік пен күш-қуаттың жоғалуын білдіреді. Хорустың көзін алып тастау одан да маңызды, өйткені осы ұрланған Хорустың көзі мысырлық діннің әртүрлі тұжырымдамаларын білдіреді. Горустың басты рөлдерінің бірі - аспан құдайы, сондықтан оның оң көзі - күн, сол көзі - ай деп айтылған. Сондықтан, Хорустың көзі ұрланған немесе жойылған жағдайда, айдың фазалық циклы немесе тұтылу кезінде қараңғылаумен теңестіріледі. Хорус жоғалтқан Көзін қайтарып алады немесе Изида, Тот және Хатор сияқты басқа құдайлар оны қайтарып алады немесе сауықтырады. Египетолог Герман те Велде жоғалған ұрықтар туралы дәстүр Сеттің Хорусқа ұрықтанғандығы туралы соңғы нұсқа екенін және оның жүкті болғаннан кейін Сеттің басынан шыққан ай тәрізді диск - ...
Қаулы
Мифтің көптеген бөліктері сияқты, бұл оқиғаның да шешімі күрделі және сан алуан. Көбінесе Хорус пен Сет арасында билік бөліседі. Бұл бөлініс, мысырлықтар өз әлеміндегі бірнеше негізгі қарама-қарсылықтармен салыстырылуы мүмкін. Хорус Нил маңындағы құнарлы жерлерді, мысыр цивилизациясының ядросын иеленсе, Сет шөлді немесе оған байланысты шетелдік аймақтарды алады; Хорус жерді билейді, ал Сет аспанда мекендейді; немесе әр құдай елдің дәстүрлі екі бөлігінің біреуін – Жоғарғы және Төменгі Мысырды иеленеді, мұнда әр құдай кез келген аймақпен байланысты болуы мүмкін. Бірақ Мемфис теологиясында Геб, судья ретінде, алдымен билікті талапкерлерге бөліп береді, сосын шешімін өзгертіп, Хорусқа толық билік жүктемелі етеді. Осы бейбіт келісімде Хорус пен Сет татуласып, олардың бейнелеген қарама-қарсылықтары біртұтас нәрсеге айналады. Осылайша, қырқыс шайқастан кейін тәртіп орнатылады. Мифтің соңына қатысты тағы бір көзқарас Хорустың жеңісіне баса назар аударады. Бұл нұсқада Сет қарсыласымен келісімге келмей, толығымен жеңіледі, кейде Мысырдан қуылады, тіпті жойылды делінеді. Оның жеңілісі мен ар-намысын жоғалтуы Мысыр тарихының кейінгі кезеңдеріндегі жазбаларда анық көрінеді, ол осы кезде тәртіпсіздік пен зұлымдықпен теңестіріліп, мысырлықтар оны табиғи тәртіптің бір бөлігі деп санамайды. Құдайлардың зор қуанышымен Хорус таққа отырып, Мысыр енді әділ патшаға ие болады. Сеттің кінәлі екендігі туралы құдайдың үкімі Озиристің өлтіруінен туған терісшілікті түзетіп, оның өлімнен кейінгі қайта жандану процесін аяқтайды. Кейде Сеттің жазасы ретінде Озиристің денесін қабірге көтеруге мәжбүр етеді. Жаңа патша әкесіне арналған қабірге қою рәсімдерін орындайды және оны күшпен қамтамасыз ету үшін тағамдық құрбандықтар береді, көбінесе осы жағдайда өмір мен молшылықты білдіретін Хорустың көзі де солардың ішінде болады. Кейбір деректерге сәйкес, Озирис тек осы іс-әрекеттер арқылы ғана қайта тіріліп, өлгендер әлемінде патша бола алады, бұл оның ұлының тірілер әлеміндегі патшалығымен үндеседі. Содан кейін Озирис өлім мен жаңарудың табиғи айналымдарымен, мысалы, оның өзінің қайта тірілуіне ұқсас егіннің жылдық өсуімен тығыз байланысты болады. Мифтердің тағы бір нұсқасында Сет жеңілген кезде Озирис Сет пен Хорус арасындағы шайқастан кейін қайта тіріледі.
Шығу тегі
Озирис мифі алғаш рет Пирамидалық мәтіндерде кездесетін болғандықтан, оның маңызды ерекшеліктерінің көпшілігі осы мәтіндер жазылмас бұрын қалыптасқан болуы керек. Осирис өлімі мен қайта тірілуі, Горус балалық шағы және Горус пен Сет арасындағы қақтығыс – бұл оқиғаның бастапқыда тәуелсіз мифтік эпизодтар болған болуы мүмкін. Егер осылай болса, олар Пирамидалық мәтіндер кезінде бір оқиғаға бірігіп, осы бөлімдерді шамалы байланыстырған болуы керек. Қай жағдайда болса да, миф түрлі ықпалдарға ұшырады. Оқиғаның көп бөлігі діни идеялар мен Египет қоғамының жалпы сипатына негізделген: патшалықтың қасиеттілігі, тақ мұрагерлігі, маатты сақтау күресі және өлімді жеңуге жасалған тыраштандыр. Мысалы, Изида мен Нефтидің өлген бауырларын жоқтауы – ритуалды аза тұтудың ерте дәстүрінің көрінісі болуы мүмкін. Дегенмен, келіспеушіліктер де бар. Озиристің шығу тегі көп талқыланады, ал оның өлімі туралы мифтің негізі де толық анық емес. 1906 жылы антрополог Джеймс Фрейзер осы мәселеге қатысты маңызды гипотеза ұсынды. Ол Озиристің, ежелгі Таяу Шығыстағы басқа «өліп, қайта тірілетін құдайлар» сияқты, өсімдіктердің бейнесі ретінде пайда болғанын айтты. Сондықтан оның өлімі мен қайта тірілуі – өсімдіктердің жыл сайын өліп, қайта жаңаруымен байланысты. Көптеген египтологтар осы түсіндірмені қабылдады. Бірақ ХХ ғасырдың соңында Озирис пен оның мифологиясын жан-жақты зерттеген Дж. Гвин Гриффитс Озиристің бастапқыда өлгендер әлемінің құдайлық билеушісі ретінде пайда болғанын, ал оның өсімдіктермен байланысы кейіннен пайда болған даму екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, салыстырмалы діндерді зерттеушілер «өліп, қайта тірілетін құдайлар» тұжырымын, немесе кемінде Фрейзердің барлық құдайлардың бір үлгіге сәйкес келеді деген болжамын сынға алды. Соңғы кезде египтолог Розали Дэвид Озиристің бастапқыда «Нілдің тасқынынан кейін ағаштар мен өсімдіктердің жылдық жаңаруын бейнелегенін» айтады. Тағы бір жалғасып жатқан пікірталас – Горус пен Сет арасындағы қақтығысқа қатысты. Египтологтар оны Мысыр тарихының басындағы немесе тарихқа дейінгі саяси оқиғалармен байланыстыруға тырысады. Жауынгерлердің патшалықты бөлісуі және Горус пен Сеттің Жоғарғы және Төменгі Мысырдың бірігуімен жиі байланыстырылуы – екі құдайдың ел ішіндегі белгілі бір бөлінуді бейнелейтінін көрсетеді. Мысыр дәстүрі мен археологиялық деректерге сүйенсек, Мысыр тарихының басында Оңтүстіктегі Жоғарғы Мысыр патшалығы Солтүстіктегі Төменгі Мысырды жаулап алып, біріктірген. Жоғарғы Мысыр билеушілері өздерін «Горустың ізбасарлары» деп атады, ал Горус біріккен мемлекеттің және оның патшаларының қамқоршысы болды. Дегенмен, Горусты және Сетті елдің екі жартысымен теңеуге болмайды. Екі құдайдың да әр аймақта бірнеше табыну орталықтары болды, Горус көбінесе Төменгі Мысырмен, ал Сет Жоғарғы Мысырмен байланысты. Бұл қарама-қайшылықтарды түсіндіруге жасалған танымал әрекеттердің бірін 1930 жылы Курт Сетте жасады. Ол Озиристің тарихи дәуірде Жоғарғы Мысыр Сетіне табынушылардың көтерілісіне дейін біріккен Мысырдың адам билеушісі болғанын айтты. Төменгі Мысырдың Горус ізбасарлары кейін Жоғарғы Мысырдың Горус табынушылары билікке қайта оралмай тұрып, Хордың жеңісі туралы мифті құрды. ХХ ғасырдың соңында Гриффитс Горус пен Сетті аға-інілер және ағайынды немере ағалар ретінде бейнелеуге назар аударды. Ол Мысыр мифологиясының алғашқы кезеңдерінде Горус пен Сеттің бауырлары ретіндегі күресі Озиристің өлтірілуінен бөлек болғанын дәлелдеді. Екі оқиға Пирамидалық мәтіндер жазылмас бұрын бір Озирис мифіне біріктірілді. Бұл бірігу нәтижесінде қатысқан құдайлардың шежіресі және Горус-Сет қақтығысының сипаты өзгертілді, Горус Озиристің өлімін кекке алуға тырысқан ұлы және мұрагері болды. Тәуелсіз дәстүрлердің іздері ұрыскерлердің қарым-қатынасының қарама-қайшылықты сипаттамаларында және Озирис мифіне қатысы жоқ мәтіндерде сақталды, олар Горусты Изида мен Озирис емес, Нут немесе Хатор құдайының ұлы етеді. Сондықтан Гриффитс Озиристің өлтірілуінің тарихи оқиғаларға негізделгенін жоққа шығарды. Бұл гипотеза Ян Асманн мен Джордж Харт сияқты соңғы ғалымдар тарапынан қабылданды. Гриффитс Горус-Сет бәсекелестігінің тарихи шығу тегін іздеді және оны түсіндіру үшін Горус табынушыларының Мысырдың екі түрлі династиялық бірігуін болжады, бұл Сете теориясына ұқсас. Дегенмен, мәселе әлі де шешілмеген, өйткені Горус пен Сетке қатысты басқа да саяси байланыстар жағдайды одан да күрделендіреді. Тіпті Жоғарғы Мысырда бір билеуші болмай тұрып, оның екі маңызды қаласы – Оңтүстіктегі Некхен және Солтүстіктегі Нақада болды. Горус Некхенде қамқоршы құдай болғандықтан, оның үстемдігімен Нақаданы қоса, Жоғарғы Мысырды біріктіргеніне сеніледі. Сет Нақадамен байланысты болғандықтан, құдайлар арасындағы қақтығыс алыс өткенде қалалар арасындағы антагонизмнің көрінісі болуы мүмкін. Көп уақыттан кейін, Екінші династияның соңында (б.з.д. 2890–2686 ж.) Перібсен патша Горустың дәстүрлі сұңқары иероглифінің орнына өзінің серех есімінде Сет жануарының бейнесін пайдаланды. Оның ізбасары Хасехемви өзінің серехінде Горус пен Сеттің екеуін де пайдаланды. Бұл деректер Екінші династияда Горус патшасының ізбасарлары мен Перібсен басқаратын Сетке табынушылар арасында қақтығыс болғанын болжауға мүмкіндік берді. Хасехемвидің екі жануар символын пайдалануы екі фракцияның келісіміне жеткенін көрсетеді, мифтегі шешім сияқты. Бұл оқиғалардың белгісіздігін ескере отырып, Герман те Вельде тарихи түбірлер мифті түсінуде аса пайдалы емес екенін және оның діни мағынасынан гөрі маңызды емес екенін айтады. Ол «Горус пен Сет мифінің шығу тегі тарихқа дейінгі діни дәстүрлердің тұмандылығында жоғалды» дейді.
Ықпал
Озирис аңызының Мысыр мәдениетіне тигізген әсері басқа ешқандай аңызға қарағанда зор әрі кең таралған. Әдебиетте бұл аңыз "Тартыс" сияқты қайта айтулардың негізі ғана емес, сонымен қатар, одан алысқан оқиғалардың да бастауы болды. "Екі бауырластың әңгімесі" – кейіпкерлері адамдардан құралған халық әңгімесінде Озирис аңызымен сабақтас элементтер кездеседі. Бір кейіпкердің мүшесі балық жеп қояды, кейін ол қайтыс болып, тіріледі. Тағы бір әңгіме, "Шындық пен жалғандық туралы әңгіме" Хорус пен Сеттің қақтығысын аллегория түрінде бейнелейді, онда кейіпкерлер осы ұғымдармен байланысты құдайлар емес, шындық пен жалғандықтың өзінің тұлғасы болып келеді.
Озирис және жерлеу рәсімі
Пирамида мәтіндері жазылған кезден бастап патшалар өлгеннен кейін Озиристің қайта тірілуіне және өлім патшалығына билік етуіне еліктеуге үміттенген. Шамамен 2055–1650 жылдар аралығында патшалыққа жатпайтын египеттіктер Озириске табынып, оның мифтеріне негізделген жерлеу рәсімдерін қабылдау арқылы өздері де өлімді жеңе алатындарына сенді. Осылайша Озирис Мысырдың ең маңызды өмірден кейінгі құдайына айналды. Бұл миф сонымен қатар Жаңа Патшалық дәуірінде кең таралған, тек ізгі адамдар ғана өлгеннен кейінгі өмірге жете алады деген ұғымға да әсер етті. Құдайлар жиыны Озирис пен Горды дұрыс деп танып, Озиристің өлімінің теріс жағын жойғандай, сондай-ақ қайтыс болған жанның да әділ екеніне көз жеткізілгенше оның өлімі жойылмайтын еді. Өлгендер әлемінің билеушісі және Маатпен байланысты құдай ретінде Озирис осы өлімнен кейінгі сотта судья болып, оның үлгісін ұстанғандарға өлімнен кейінгі өмірді сыйлады. Жаңа Патшалық дәуіріндегі Амдуат және Гейтс кітабы сияқты жерлеу мәтіндері Раны қайтыс болған жанмен теңестіреді. Онда ол Дуат арқылы саяхаттап, Озириспен бірігіп, таңда қайта туылады. Осылайша, Озирис өлгендерге ғана қайта тууға мүмкіндік бермей, сонымен қатар өмір мен Мааттың бастауы – күнді жаңартты, осылайша әлемнің өзін жаңартты. Озиристің маңыздылығы артаған сайын оның танымалдылығы да артты. Орта Патшалықтың соңында Абидос қаласындағы Озириске арналған негізгі ғибадатхананың жанында орналасқан Бірінші династия билеушісі Джердің ғасырлар бойы сақталған қабірі Озиристің қабірі деп есептелді. Сәйкесінше, ол Озириске табынудың маңызды орталығына айналды. Келесі 1500 жыл бойы жыл сайынғы фестиваль процессиясы Озиристің басты ғибадатханасынан қабір орнына дейін жүріп өтті. Мысырдың түкпір-түкпірінен келген патшалар мен қарапайым халық процессия жолының жанында кенотафтар ретінде қызмет еткен шағын ғибадатханалар салды. Осылайша олар Озириспен өмірден кейінгі байланыстарын нығайтуға тырысты. Тағы бір маңызды жерлеу фестивалі, Мысыр күнтізбесіндегі Хояк айында бірнеше күнге созылған ұлттық шара, Орта Патшалық дәуірінде Озириспен байланысты болды. Хояк айында Озиристің белгісі – джид бағанасы Озиристің қайта тірілуін бейнелейтін рәсімдік түрде тіктеп қойылды. Птолемей дәуірінде (б.з.д. 305–30) Хояк фестиваліне сонымен қатар "Озирис төсегіне" тұқымдар отырғызу кірді, ол топырақтан жасалған, мумия пішіндес төсек еді, Озиристің қайта тірілуімен өсімдіктердің маусымдық өсуі байланысты болды.
Хорус, Хорус көзі және патшалық
Бұл аңыздың діни маңызы жерлеу рәсімдерінен асып түсті. Отбасы мүшелері немесе жалданып алынған дін қызметкерлері марқұмға тамақ сыйлаған жерлеу құрбандықтары, Хорустың Көзін Озириске сыйлау туралы мифологиялық оқиғамен логикалық байланыста болды. Салыстыру арқылы, мифтің бұл эпизоды кейіннен адам мен құдайлар әлеміндегі басқа да өзара әрекеттесулермен теңестірілді. Ғибадатханадағы құрбандық шалу рәсімдерінде дін қызметкері Хорус рөлін алды, құдайға ұсынылған сыйлықтар Хорустың Көзіне айналды, ал осы сыйлықтарды алған құдайлар бір сәтте Озириспен теңестірілді. Бұл миф халық дініне де әсер етті. Мысалы, Хорустың бала кезіне негізделген сиқырлы емдеу дұғалары. Тағы бір мысал – Хорустың Көзі жеке апотропалық талисман ретінде қолданылды. Оның мифологиялық жаңаруы оны осы мақсатқа лайықты етті, жалпы денсаулықтың символы ретінде. Тірі патшаның идеологиясына да Озирис мифі әсер етті. Ежегипеттіктер Озирис мифінің оқиғаларын Ежегипеттің көне тарихында болған деп есептеді, ал Озирис, Хорус және олардың құдайлық аталары Турин корольдік тізімі сияқты өткен патшалардың тізімдеріне енгізілді. Хорус, ежелгі патша және патшалықтың бейнесі ретінде, барлық Ежегипет билеушілерінің алдағысы және үлгісі саналды. Оның әкесінің тағына отыруы және өмірден кейінгі өмірде оның рухын қолдау үшін жасаған ізгі істері барлық фараондық мұрагерліктерге үлгі болды. Әрбір жаңа патша алдыңғы патшаның қайтысымен бірге маатты жаңартқан деп сенді, дәл Хорус істегендей. Патшалық таққа отырғызу рәсімдерінде Озиристің жерленуіне сілтеме жасалды, ал әндер жаңа патшаның таққа отыруын Хорустың таққа отыруымен теңестірді.
Құрастыру
Озирис аңызы Сетті жиі бұзық, зиянды құдай ретінде сипаттауға себеп болды. Мысыр дәстүрінің басқа элементтері Сетті оң қасиеттерімен байланыстырса да, Озирис аңызында оның кейіпінің зұлым жақтары басым. Ол және Хорус көбінесе өнерде қарама-қарсы принциптерді – жақсылық пен жамандық, интеллект пен инстинктті, сондай-ақ мифте олар билейтін әлемнің әртүрлі аймақтарын бейнелеу үшін қатар келтірілді. Мысырлық даналық мәтіндері идеалды адамның мінезін қарама-қарсы типпен – тыныш және салмақты «Үнсіз» және импульсивті, бұзық «Қызуқандымен» салыстырады, ал осы екі кейіпкердің бір сипаттамасы оларды Горус типі және Сет типі деп атайды. Дегенмен, екі құдай көбінесе үйлесімді бірлікте қарастырылды. Кейбір жергілікті культтерде олар бірге құлшылық етілді; өнерде олар ұлттың бірлігін бейнелеу үшін Жоғарғы және Төменгі Египеттің белгілерін біріктіріп көрсетілді; ал жерлеу мәтіндерінде олар Хорус пен Сеттің бас киімдерімен бір құдай ретінде бейнеленеді, бұл Дуаттың құпия, қамтитын табиғатын көрсетеді. Жалпы алғанда, Сетке қарама-қайшылықпен қарастырылды, бірақ б.з.д. бірінші мыңжылдықта ол толығымен зұлым құдай ретінде қарастырыла бастады. Бұл өзгеріске Озирис аңызынан гөрі, оның шетелдермен байланысы көбірек себеп болды. Дегенмен, осы кейінгі уақыттарда кең таралған храм салтындағы Сеттің жойылған рәсімдері көбінесе аңызбен байланысты болды.
Изида, Нефти және грек-рим әлемі
Изида мен Нефти екеуі де Озирис денесін қорғап, қалпына келтіргендіктен, өлгендердің өмірден кейінгі қорғаушылары ретінде қарастырылды. Озирис немесе қайтыс болған адамның мумиясын Изида мен Нефти қорғаған мотивтері жерлеу өнерінде жиі кездесетін. Хояк мерекелерінде Изида мен Нефтидің қайғысы, өлтірілген ағайындарының қалпына келуі мен қайта тірілуі туралы айтылып, осыған байланысты рәсімдер жасалған болуы мүмкін. Изида Хорустың анасы болғандықтан, патшалық идеология бойынша әрбір патшаның анасы саналды, және патшалардың құдайлық заңдылығының символы ретінде оның кеудесінен сүт ішкендіктері айтылады. Оның халыққа кең танылуының себебі – оның қорғаушылық қасиеттері, оны сиқырлы емдеу сиқырлары көрсетеді. Кейінгі кезеңде оның сиқырлы күші арта түсті, және аналық құлшынысы баршаға тарады деп есептелді. Рим дәуірінде ол Мысырдың ең маңызды құдайларының біріне айналды. Оның баласын ұстап тұрған бейнесі оған табынуда кеңінен қолданылды, мысалы, оған арналған үй ішіндегі киелі орындардағы тақта суреттерінде. Осы суреттердегі Изиданың бейнесі, Исаны ұстап тұрған Мариямның алғашқы христиандық иконаларымен ұқсас, тіпті оларға әсер еткен болуы мүмкін. Б.з.д. соңғы ғасырларда Изидаға табыну Мысырдан Жерорта теңізі аймағына таралып, аймақтағы ең танымал құдайлардың біріне айналды. Изиданың бұл жаңа, көпмәдени формасы басқа да көптеген құдайлардың ерекшеліктерін сіңіргенімен, оның әйел және ана ретіндегі бастапқы мифологиялық табиғаты оның тартымдылығының кілті болды. Оның тарихындағы басты кейіпкерлер – Хорус пен Озирис онымен бірге тарады. Изидаға табынушы гректер мен римдіктер Изис пен Озириске арналған, ежелгі грек-римдік құпия рәсімдеріне негізделген, бірақ Мысырдың өлімнен кейінгі өмірге сенуімен толықтырылған бастамалау рәсімдерін жасады. Бұл рәсімдер адамның жер астына түскеніндей сезінуіне мүмкіндік берді. Бұл рәсімнің элементтері Мысырдың жерлеу мәтіндеріндегі Озиристің күнмен бірігуіне ұқсас. Изиданың грек және римдік табынушылары, мысырлықтар сияқты, ол өлгендерді өлтірілгендей қорғады деп сенді, және бастамалау рәсімінен өткендерге бақытты өмір сүру кепілдігі беріледі деді. Плутарх Озирис туралы мифті жазған – осы аңызды бізге жеткізген. Плутарх сияқты классикалық авторлардың еңбектері арқасында Озирис мифі туралы білім, Мысыр дінінің жойылғаннан кейін де, мифті жазу үшін қолданылған жазу жүйелерінің жоғалуына дейін сақталды. Бұл миф ежелгі Мысыр туралы батыстың түсінігінің маңызды бөлігі болып қала берді. Қазіргі заманда, Мысыр сенімдерін түсіну үшін алғашқы Мысыр деректері қолданылатындықтан, бұл оқиға әдеби шығармалардан бастап ғылыми болжамдарға және жаңа діни қозғалыстарға дейін жаңа идеяларды ықпалдастыруда және шабыттандыруда.