Кіріспе

Ежелгі Мысырдың жерлеу рәсімдерінің құдайы, Ежелгі Мысырдың құдайы Анубис (/ə/'/nj//uː//b//ᵻ//s/; Ἄνουβις), сонымен қатар ежелгі Мысыр тілінде Инпу, Инпв, Jnpw немесе Анпу деп те аталады. Ол жерлеу рәсімдерінің құдайы, қабірлерді қорғаушы және астыртқы әлемге жетекші, ежелгі Мысыр дінінде көбінесе иттің басы бар адам немесе иттің өзі түрінде бейнеленеді. Ежелгі Мысырдың көптеген құдайлары сияқты Анубис те әртүрлі жағдайларда әртүрлі рөлдер атқарған. Бірінші династия кезінде (шамамен 3100 – 2890 ж.б.д.) қабірлерді қорғаушы ретінде бейнеленген Анубис сонымен қатар бальзамдаушы да болған. Орта патшалық кезеңде (шамамен 2055–1650 ж.б.д.) ол астыртқы әлемнің иесі ретінде Озиристің орнын басты. Оның маңызды рөлінің бірі – жанды өлімнен кейінгі өмірге жеткізуші құдай болуы еді. Ол "Жүректің салмағын өлшеу" кезінде салмақты өлшеуге қатысты, онда жанның өлгендер әлеміне кіруіне болатыны шешілді. Анубис – Мысыр пантеонындағы ең көп бейнеленген және есімдері жиі айтылатын құдайлардың бірі, алайда оның қатысқан мифтері жоқ. Анубис қара түспен бейнеленген, бұл түс қайта жаралуды, өмірді, Нил өзенінің топырағын және бальзамдаудан кейін дене түсінің өзгеруін символдайды. Анубис өзінің інісі Вэпваветпен байланысты, ол да ит басымен немесе иттің түрінде бейнеленген, бірақ сұр немесе ақ түсті. Тарихшылар бұл екі тұлғаның біріктірілгенін болжайды. Анубистің әйел анасы – Анпут. Оның қызы – жылан құдайы Кебечет.

Атауы

"Анубис" – осы құдайдың египеттік атының грек тіліндегі нұсқасы. Оның лауазымдары "Тауында тұрған", "Қасиетті жердің Иесі", "Батыстың алдыңғысы" және "Балмұздау орнындағы" сияқты атауларында да көрінеді. Ескі Мемлекет кезеңінде (б.з.д. 2686 – б.з.д. 2181 ж.) оның есімін иероглифтермен жазудың қалыпты жолы – "инпу" дыбыстық белгілері және "хтп" белгісінің үстіндегі шақалдан тұратын: i n:p w C6. Кейінірек Ескі Мемлекет кезеңінде шақалдың биік тұғырға орналасқан жаңа түрі пайда болды және содан бері кеңінен таралды: i n:p w E16. Анубис аты "jnpw" болған, ол шамамен [a.ˈna. pʰa(w)] деп айтылған, бұл копт тіліндегі "Ануп" және Акад тіліндегі транскрипцияға негізделген, Амарна хаты EA 315-те кездесетін "<ri a na pa>" ("Реанапа") атауындағыдай. Дегенмен, бұл транскрипцияны "rˁ nfr" деп түсіндіруге де болады, бұл Төртінші династияның ханзадасы Ренефердің атына ұқсас.

Тарих

Мысырдың ерте дәуіріндегі династиялық кезеңінде (б.з.д. 3100 – 2686 жж.) Анубис толық жануар түрінде бейнеленген, басы мен денесі “шакал” тәрізді. Хор-Аха, Джер және Бірінші династияның басқа да перғауындарының билік еткен кезіндегі тас жазуларда, Анубис деп аталатын шакал құдайы бейнеленген. Династиялар алдындағы Мысырдан бастап, өлгендер терең емес қабірлерге жерленген кезде, шакалдар зираттармен тығыз байланысты болған, өйткені олар адам денелерін ашып, еттерін жеген мүкіттер еді. “Бір-бірімен тең күресу” рухында, өлгендерді қорғау үшін шакал таңдалды, себебі “жақсы көмілгеннен кейін көп ұзамай, шакалдар мен басқа да жабайы иттің өлекселерді қазуы, егістіктің шетінде өмір сүретін жануарлардың қызметі, үлкен проблема (және алаңдаушылық туғызатын себеп) болған”. Ежелгі патшалық заманында Анубис өлгендердің ең маңызды құдайы болған. Орта патшалық кезеңінде (2000–1700 ж.б.д.), ол бұл рөлде Озириспен ауыстырылды. Рим дәуірінде, 30 ж.б.д. жылы басталған, қабір суреттерінде ол өлген адамдардың қолын ұстап, оларды Озириске жетелегенін көрсетеді. Анубистің тегі мифтерге, уақытқа және көздерге байланысты әртүрлі болды. Ерте мифологияда ол Раның ұлы ретінде бейнеленген. Бірінші аралық кезеңде (б.з.д. 2181–2055) жазылған табыт мәтіндерінде Анубис сиыр құдайы Хесаттың немесе мысық басты Бастеттің ұлы ретінде көрсетілген. Тағы бір дәстүрде ол Ра мен Нефтистің ұлы ретінде суреттелген. Грек философы Плутарх (б.з.б. 40–120 ж.) Анубистің Нефтис пен Озиристің заңсыз ұлы болғанын, бірақ Озиристің әйелі Изида оны асырап алғанын хабарлаған: “Ізіда Озиристің өзінің қарындасын жақсы көретінін және оны өзі үшін қате санайтындықтан, олардың қарым-қатынасын білгенде, ол Нефтиске қалдырған үш жапырақты гүл шоғының түрінде оның дәлелін көрді – ол сәбиді іздеді, себебі Нефтис оны Сеттен қорқып, туылғаннан кейін бірден тастап кетті; және Изида үлкен қиындықтармен оны сол жерге жеткізген иттің көмегімен сәбиді тапты, оны өсірді, ол оның күзетшісі және одақтасы Анубис атымен танылды”. Джордж Харт бұл оқиғаны “Анубисті тәуелсіз Озири пантеонына енгізуге жасалған әрекет” деп санайды. Рим дәуіріндегі (30–380 жж.) мысырлық папируста Анубис “Изиданың ұлы” деп аталған. Нубияда Анубис анасы Нефтистің күйеуі ретінде қарастырылған. Бұл екі құдай да бір-біріне ұқсас деп есептелген, себебі екеуі де жанды өлімнен кейінгі өмірге жетелеген. Бұл культтің орталығы Утен ха/Сака/Кинополис болған, грекше атауы “ит қаласы” дегенді білдіреді. Апулейдің “Алтын есек” атты еңбегінің XI кітабында осы құдайға табыну Римде кем дегенде 2 ғасырға дейін жалғасқандығының куәлігі бар. Шындығында, Германюбис орта ғасырлар мен Ренессанстың алхимиялық және герметикалық әдебиеттерінде де кездеседі. Гректер мен римдіктер мысырлық жануар басты құдайларды ерекше және көне деп санағанмен (Анубис гректерде “қарқынды” деп мазақталған), Анубис кейде аспандағы Сириуспен және жер астындағы Сербер мен Хадеспен байланысты болған. Платонның диалогтарында Сократ жиі “итке” (грекше: kai me ton kuna), “Мысырдың итіне” және “мысырлықтардың құдайы итіне” ант етеді, бұл Анубиске жер асты әлеміндегі шындықтың төрешісі ретінде шақыру үшін де, маңыздылығын күшейту үшін де қолданылған.

Бальзамер

"Балмалау орнында" (Имиут немесе Имиут пұтты) болған Анубис мумиялаумен байланысты болды. Ол сондай-ақ ḫnty zḥ nṯr деп аталды, "Құдайдың киіз үйін басқаратын", мұнда "киіз үй" бальзамалау өткізілген жерді немесе фараонның жерлеу камерасын білдіруі мүмкін. Джумилак папирусы Анубистің Озиристің денесін Сеттен қорғаған тағы бір оқиғаны баяндайды. Сет Озиристің денесіне шабуыл жасау үшін өзін барысқа айналдырды. Анубис оны тоқтатты және Сетті басып алды, содан кейін оның терісіне қызған темір таяқпен белгі салды. Анубис Сеттің терісін сызып алып, өлгендердің қабірлерін ұлықтамайтын жамандық жасаушыларға ескерту ретінде киді. Анубистің Сетті жеңгенін еске алу үшін, өлгендерге қызмет ететін жұбыншылар барыс терісін киеді. Анубистің барыс түрінде Сеттің терісіне белгі салу туралы аңыз барысқа қалай дақ келгенін түсіндіру үшін пайдаланылды. Көптеген ежелгі қабірлерде Анубиске арналған дұғалар қашалған.

Жандардың жетекшісі

Фараондық дәуірдің соңында (б.з.д. 664–332) Анубис көбінесе адамдарды тірілер әлемінен ахиратқа өткізіп, жол көрсетуші ретінде бейнеленген. Сиыр басты Хатор да кейде осыған ұқсас қызмет атқарғанмен, осы функцияны орындау үшін көбінесе Анубис таңдалды. Мысыр тарихының римдік кезеңіндегі грек авторлары осы рөлді "психопомп" деп атады – бұл грек сөзі "жандарды жетекші" деген мағынаны білдіреді және олар осы терминді өз діндеріндегі Гермес құдайына да қолданды, ол да осындай рөл атқарды. Сол кезеңге жататын жерлеу өнерінде Анубис грек киімдері киген ер адамдар мен әйелдерді Озирис алдына жеткізіп, бағыттайды. Озирис бұл кезде Анубистің орнына жер асты әлемінің билеушісі болып ұзақ уақыттан бері қалыптасқан еді.

Жүректер салмағы

Анубистің рөлдерінің бірі – «Таразының сақшысы» болу еді. «Өлілер кітабында» бейнеленген жүрек салмағын өлшеу сахнасында Анубис өлшеу жүргізеді, ол адамның өлілер әлеміне (Дуат деп аталатын тозаққа) кіруге лайық екенін анықтады. Анубис көбінесе қаздың қауырсыны түрінде бейнеленген Маатқа өлген адамның жүрегін салыстырып, жандардың тағдырын шешті. Қауырсыннан ауыр жүрек Аммит тарапынан желінеді, ал қауырсыннан жеңіл жүрек көктемеге көтеріледі.

Дін

Ол көптеген мифтерде кездеспесе де, египеттіктер мен басқа мәдениеттердің адамдары арасында өте танымал болды. Гректер оны өліктерді артық өмірге бастайтын құдай Гермеспен байланыстырды. Бұл одақ кейін Германубис деп аталды. Анубиске зор құлшылық етудің себебі, қазіргі түсініктерге қарамастан, ол адамдарға үміт сыйлады. Адамдар өлімнен кейін денелеріне құрмет көрсетілетініне, жандары қорғалатынына және әділ бағаланатынына сеніп, таң қалды. Анубис дінінің жұмыскерлері құдайдың келбетін бейнелейтін ағаштан жасалған маска киіп, қасиетті рәсімдер атқарды. Оның құлшылық орталығы Жоғарғы Египеттегі Кинополис қаласында орналасқан, бірақ ескерткіштер елдің түкпір-түкпірінде салынды және ол ұлттың барлық аймақтарында құрметпен еске алынды.

Танымал мәдениетте

Көпшілік мәдениет пен БАҚ-та Анубис көбінесе өлілердің зұлым құдайы ретінде бұрмаланып көрсетіледі. Ол 20-шы және 21-ші ғасырларда кітаптар, бейне ойындар мен фильмдер арқылы танымал болды, онда суретшілер оған зұлым күштер мен қауіпті әскер сыйлады. Оның бұрыс репутациясына қарамастан, оның бейнесі ең танымал мысыр құдайларының бірі болып табылады және оның мүсіндері мен суреттерінің көшірмелері әлі де сұранысқа ие.