Антверпен қаласының қоршауы мен құлауы (1585)

Кіріспе

1585 жылы Сегіз жылдық соғыста испан әскерлерінің голланд гарнизонына қарсы қоршауы аяқталды. 1585 жылдың 17 тамызында Антверпен (Val van Antwerpen) қаласының құлауы 1584 жылдың шілдесінен 1585 жылдың тамызына дейін бір жылдан астам созылған қоршаудан кейін болды. Антверпен қаласы протестанттар басымдығымен жүрген голланд көтерілісінің орталығы болды, бірақ Алессандро Фарнезе басқаратын испандық әскерлерге қарсы тұрудан шаршап, капитуляциялауға мәжбүр болды. Келісім шарттарына сәйкес, Антверпендегі барлық протестанттарға өз істерін реттеуге және қаладан кетуге төрт жыл берілді. Көптегендер солтүстікке, әсіресе Нидерланд Республикасының астанасы болған Амстердамға көшіп кетті. Орта тап пен саудагерлердің көп бөлігін жоғалтудан басқа, Антверпеннің саудасы екі ғасыр бойы құлдырады, себебі голландтық бекіністері 1795 жылға дейін Шельда өзенін блокадалап тұрды.

Өмірбаян

Ол кезде Антверпен, қазіргі Бельгиядағы, ең ірі голланд қаласы ғана емес, сонымен қатар Он жеті провинцияның және солтүстік-батыс Еуропаның мәдени, экономикалық және қаржылық орталығы болды. 1576 жылғы 4 қарашада жалақы алмаған испан сарбаздары көтеріліс шығарды: олар қаланы тонап, «Испан ашуы» деп аталған оқиға кезінде өртеп жіберді. Мыңдаған тұрғындар қаза тауып, жүздеген үйлер өртенді. Осының нәтижесінде Антверпен Габсбургтер Испаниясының үстемдігіне қарсы күреске одан да белсенді түрде қатысты. Қала 1579 жылғы Утрехт одағына қосылып, голланд революциясының астанасы болды, ол енді тек протестанттық көтеріліс емес, барлық голланд провинцияларының көтерілісіне айналды. Жерорта теңізінде Османмен болған ірі шайқастардан кейін Филипп II назарын Төмен елдердегі көтеріліске бұрды және 1577 жылдың күзінде Алессандро Фарнезе принцін күшейтілген әскермен Фландриядағы Дон Хуанға Фландрия, Брабант және Біріккен провинцияларға бақылауды қайтаруға көмектесу үшін жіберді. Дон Хуан 1578 жылғы 1 қазанда қайтыс болды, содан кейін Фарнезе Испан Нидерландысының генерал-губернаторы және Фландрия армиясының бас қолбасшысы болды. 1584 жылдың маусым айының ортасында Александр Фарнезе Антверпенді қоршауға дайындық жасауға уақыт жеткенін шешті. Фарнезе 1584 жылғы 3 шілдеде Брюггеден Антверпенге аттанды. Антверпенді қоршау басталғанда (1584), Фландрия графтығының және Брабант герцогтығының көп бөлігі алдыңғы жылы қайта бағынышты болды. Парма князінің күштері алдыңғы жылдары санда да, сапа жағынан да күшейтілді, бірақ қоршау басталғанда оның әскері 10 000 жаяу әскер мен 1700 атты әскерден аспады.

Антверпен қоршауы

Фландрия мен Брабантты қайта басып алу кезінде Фарнезе "Испания жолы" деп аталатын жобаға қосымша инвестиция жасап, Фландриядағы испан армиясының логистикасын жақсартты. Бұл Солтүстік Италиядағы Габсбургтердің иеліктерінен Төмен елдерге қарай солтүстікке созылған басты жол болды, ол стратегиялық аралықта салынған бекіністермен қоршалған, армияны сенімді түрде жабдықтау үшін жасалған. Антверпен қоршауы басталғанда Парма армиясы жақсы жабдықталған еді. Қоршаудың алғашқы кезеңінде Антверпенді қоршауға сызықтар салынды және Гент пен Дендермондемен сауданы тоқтату үшін Шелда эстуариясы бойында қамалдар тұрғызылды. Шелданың екі жағалауындағы бекіністерді басып алу Пармаға Антверпенге көмек жеткізуге тырысатын кемелердің өтуін бақылауға мүмкіндік берер еді. Алайда, Лилло форты басып алынбағандықтан, өзен арқылы қозғалысты бақылау үшін басқа жоспар жасау қажет болды: Шелданы тоқтату үшін көпір салу.

Фарнезе көпірі

Лиллоны иеленбегеннің кез келген әсерін жойып, көпірді форттың жоғары ағысындағы және өзен екі өткір бұрылыс жасайтын жерде салуға шешім қабылданды. Екі жаңа форт салынды: Фламанд жағалауындағы Сент-Мари және Брабант жағалауындағы Сент-Филип. Көпір осы екі қамалдың арасында салынған. Көпiр мынадай сипаттамамен сипатталған:

Сент-Мари фортынан басталып, эстакада үлкен, қатты ағаш түбірлерінен құрылған, тереңінен өзен төбесіне немесе құмға айдалған, ені үш фут арақашықтықта және ұзындығы төрт фут. Бұл ағаш діңдері Шелтаның ортасына мүмкіндігінше жақын, 450 фут қашықтықта отырғызылды, бұл өзеннің тереңдігі енді үйінділерді жүргізуге мүмкіндік бермейтін нүкте. Бұл қорқынышты тіренек қалың ағаш арқалықтармен біріктіріліп, тізбектермен жақсы шегеленген және қозғалмайтын болды, бұл бүкіл құрылысқа қаталдық пен тұрақтылықты берді. Бұл іргетаста ауыр ағаш тақтайлар мен арқалықтардан жасалған жол салынды, ол көпірдің өзін құрады және екі жағынан да қорғалған – Антверпен (өзеннің жоғары жағында) және Зеландер жағында (өзеннің төмен жағында) ағаштан жасалған және сазбен толтырылған мылтық оғына қарсы парапетпен қорғалған. Сент-Мария бекінісі мен көпірдің ортасында, бірақ бекініске қарағанда өзен ортасына жақын, әр жағында Фарнезе өзенге 12 бірдей үлкен үйінділер тігілген, олар қатты тіреліп, ауыр арқалықтармен байланысқан; бұл үйінділер эстакаданың негізгі желісінен тыс, Шелтаға бірнеше метрге дейін алға жылжуды, бұл парапетті равелин түрінде қалыптастырады. Осы равелинге, ол эстакададан шығып тұрды, принц үш жартылай пушкадан тұратын батареяны орнатты, бұл қамалды жау кемелерінің шабуылынан қорғау үшін, және онда елу сарбаз орналасты. Көпірдің екі жағынан сәл артта, Сент-Мари форты мен равелиннің соңы арасында, құмға салынған қосымша үйінділер болды, олар өзеннің су деңгейінен сәл асып түседі және ауыр арқалықтармен өзара байланысады, бұл осылайша жау кемелері немесе машиналары үшін берік тоқтау кедергісін құрады, олар эстакадаға қарсы келе алады. Сент-Филип фортынан басталып, дәл осыған ұқсас салынған эстакада біз қазір сипаттағандай, сол жақтан өзеннің ортасына қарай 950 фут қашықтықта созылады. Көпірдің екі бөлігі бір-бірімен кездесу үшін алға жылжи бастады, шамамен 1000 қадам кеңістігі ашық қалды, онда Шелданың тереңдігі мен ағысы ағаштардың түбірлерін немесе үйінділерін өзенге айдап әкетуге мүмкіндік бермеді. Алессандро Фарнезе Генттен Стекене каналы арқылы әкелінген 32 үлкен кемеге ие болды. Қайықтардың алдыңғы және артқы жағында екі зәкір орнатылып, бір-біріне тізбекпен бекітілетін. Әр қайықта екі артиллериялық қару болған. Олардың арасында шамамен 10 фут қашықтықта болды, бірақ олар орында және бір-біріне жүгіріп, оларды біріктірген қатты тізбекпен қатар ұсталды және олардың бәрін жапқан палуба арқылы. Бүкіл көпірдің жолын қорғау үшін, ханзада антверпендік және зеландтық жақта бір сызықтың қасында 33 қайықты үш топқа орналастырды. Әр топтың үш қайығы бір-бірімен қатты ағашпен жалғастырылды, ал қайықтарда жау бағытына қарай бағытталған және қауіпсіз бекітілген, Дания мен Скандинавия елдерінен әкелінген кеме мачталары жатыр еді. Осы мачталардың әрқайсысының ұшында найза тәрізді үлкен темір ұшы орнатылған болатын. Олар жаудың оны жою ниетімен аттануға жіберіп жатқан қайықтар мен кемелерді және машиналарды белгілі бір қашықтықта ұстауға арналған. Бұл екі бөгетті жауынгерлер "құймалар" деп атаған. Осы қорғаныс жүйесін аяқтау үшін Фламанд өзенінің жағасына жақын жерде жиырма кеме және Брабантия өзенінің жағасына жақын жерде жиырма кеме орналасқан, олар кез келген сәтте араласуға дайын. Бұл гигант құрылыстың ұзындығы бір жағалаудан екінші жағалауға дейін 2400 футтан кем емес еді. 1585 жылы 25 ақпанда аяқталды.

Starting from fort Saint Mary, the estacade was formed by large, solid tree trunks, deep ly driven into the riverbed or into the sandbar, spaced three feet apart from each other in width, and four feet in length. These tree trunks were planted as close to the middle of the Scheldt as possible, out to a distance of 450 feet, the point where the depth of the riverbed no longer allowed piles to be driven. This formidable matrix of piles was joined together by heavy wooden beams, well nailed and immobilized by chains, which gave the entire structure an unfailing rigidity and stability. On this foundation was laid a pathway, made of heavy wooden planks and beams, which formed the bridge itself, and which was protected, on both sides – on the Antwerpian (up river) side and on the Zealander side (down river) – by a musket ball proof parapet made of wood and packed with clay. Between the fort of Saint Mary and the center of the bridge, but closer to the fort than to the middle of the river, on each side, Farnese had twelve equally massive piles driven into the riverbed, securely chained and connected by heavy beams; these piles advanced a few meters into the Scheldt, beyond the main line of the estacade, so as to form a kind of ravelin with parapet. On this ravelin, which projected out from the estacade, the Prince in stalled a battery of three demi cannons, for the defense of the bulwark against an attack by enemy ships, and stationed fifty soldiers there. A little bit beyond each side of the bridge along its length, between the fort of Saint Mary and the end of the ravelin, were additional piles driven into the sandbar, slightly exceeding the water level of the river, and interconnected by heavy beams, which, in this way, constituted a sturdy stop barrier for enemy ships or machines which could come up against the estacade. Starting at fort Saint Philip, an estacade constructed exactly like the one which we just described, extended out from that side towards the middle of the river, for a distance of 950 feet. Between the two parts of the bridge which were thus advancing to meet one another, a large space of about 1,000 paces, had remained open, where the depth and flow of the Scheldt did not allow tree trunks or piles to be driven into the riverbed. Alessandro Farnese had 32 large barks, which had been brought from Ghent by way of the Stekene Canal, placed side by side, one next to the other. At the bow and stern, these boats were each immobilized with two anchors and chained one to the other. Each boat was equipped with two pieces of artillery. There was a distance of about 10 feet between them, but they were held in place and in line by a solid chain which ran from one to the other and connected them all together, and by way of a deck that covered all of them. In order to defend the approaches of the entire bridge, the Prince had put just beyond, approximately within reach of a line, both on the Antwerpian side and on the Zealander side, a row of 33 boats arranged in groups of three. The three boats of each group were joined together by strong pieces of wood, and upon the boats were lying, pointed in the direction of the enemy and securely fastened, the ship masts which had been fetched from Denmark and the Scandinavian countries. Each of these masts was fitted at the tip with a large iron point, in the form of a lance, and was to be used to keep at some distance the boats, the ships, and the machines that the enemy would probably not fail to send toward the estacade with the intention of destroying it. The soldiers called these two barriers, which resembled rafts, “the floaters.”
To complete this defense system, twenty vessels were stationed near the Flemish riverbank and twenty near the Brabantian riverbank, ready to intervene at any moment. The entire span of this gigantic structure was no less than 2,400 feet in length from one bank to the other. It was completed on February 25, 1585.

Федериго Джанбеллидің "тозақ машиналары"

Осы көпір Шельдтің жабылуына жауап ретінде голландтар Шельдке жақын жатқан жазықтарды суға батырып, шашыраңқы аймақтардағы көптеген жолдарды суға кетірді, ал испандық бекіністерді суға батып немесе кішкентай аралдарда оқшау қалдырды. Голландтар осы су тасқыны алқаптарын Шельдті қайта бақылауға алу үшін пайдаланғанмен (төмен суға жүзетін ескек және желкенді қайықтармен, олардың үстінде кішкентай зеңбіректер орналастырылған), испандықтардың позициясы көбінесе сақталды, себебі испандық бекіністердің көпшілігі зеңбіректермен және жоғары сапалы әскерлермен жабдықталған еді. Голландтар испандық понтондық көпірге "өрт кемелерін" бағыттауға бірнеше рет әрекеттенді, алғашқы және ең әсерлісі Федериго Джанбеллидің "тозақ машиналарын" құрады. Екі кеменің де жүк бөлімдері таспен қапталған, ішіне оқ-дәрі, ескі қабір тастары, мәрмәр, темір ілгектер, тас шарлар, шегелер, металл сынықтары толтырылып, содан соң тақтайшалармен және бұталармен жабылып, қарапайым өрт кемесі сияқты көрінетіндей етілді. Осы жүзуші бомбаларды іске қосу үшін біреуі баяу жанғыш кедір-бұдырмен, ал екіншісі алдын ала белгіленген уақытта ұшқын шығаратын күрделі сағаттық механизммен жабдықталды. 1585 жылдың 4 сәуірінде кемелер суға жіберілді. Сағаттық механизмі бар кеме көпірден біршама қашықтықтағы өзен жағасында қалды, онда оқ-дәрі күркіреген дауыспен және екі жағалауды бір сәтте жарықтандырған жарқын жарылыспен, содан кейін түтін колоннасымен жанып кетті. Екінші кеме жүзуші ағаштардан қашып, фламанд жағындағы эстакадаға соқтығысып, жарылды. Өзен суы бөгеттерден асып, жолындағы барлық жерді су басты, тастар шамамен бір шақырым қашықтыққа ұшырылды, Антверпен жері дірілдеді, 800 испандық қаза тапты, Каспар де Роблес олардың арасында болды. Антверпен теңізшілері зақымды бағалауға жіберілді, бірақ жарылыстың күші оларды қорқытып, олар қашықтыққа баруға батыл болмады. Голландтар сигналдық зымыранды ұшырғаннан кейін Голландия мен Зеландиядан көмек миссиясын жоспарлаған, бірақ барлау тобы зақым жоқ екенін хабарлағандықтан, зымыран ұшырылмады және жоба тоқтатылды. Көпірге ешқандай кеме жақындамайтынын байқаған Фарнезе бірден көпірге келген зақымды жөндеуге кірісті. Жөндеу тек сыртқы көрініс болды, голландтар оны бірнеше күннен кейін анықтады.

In response to the closure of the Scheldt by this bridge, the Dutch flooded the lowlands adjacent to the Scheldt, effectively submerging most roads in scattered areas and leaving Spanish forts either flooded or isolated on small islands. Despite the Dutch using these floodplains to try to regain control over the Scheldt (using low draft oar and sail boats with small cannon emplacements on them), the Spanish position largely held firm, as many of the Spanish forts had been equipped with cannon and high quality troops. Several attempts were made by the Dutch to steer "fire ships" into the Spanish pontoon bridge with the first and most spectacular of which being Federigo Giambelli's "infernal machines". The cargo hold of each of two ships were converted into masonry lined blast chambers filled with gunpowder and heaped over with old gravestones, pieces of marble, iron hooks, stone balls, nails, and scrap metal then covered with planks and brush to give the appearance of an ordinary fire ship. To ignite these floating bombs, one was equipped with a slow burning match cord and the other had a sophisticated clock work that would throw sparks at a preset time. On the evening of April 4, 1585, the ships were launched. The ship with the clockwork ran aground along the riverbank quite some distance from the bridge where the powder ignited with a loud thunder and a flash that lit up both riverbanks for an instant followed by a column of smoke. The other ship managed to avoid the floating rafts and came to rest against the estacade on the Flemish side where it detonated. The river's water was sent over the dikes flooding everything in its path, stones were hurled nearly a mile away, the earth in Antwerp trembled, 800 Spaniards are said to have been killed, Caspar de Robles being one of the casualties. Antwerpian sailors were sent to assess the damage but the effect of the explosion terrified them so that they didn't venture far enough. The Dutch were supposed to launch a relief mission from Holland and Zeeland following the launch of a signal rocket but since the reconnaissance team reported there was no damage, the rocket wasn't launched and the project aborted. Upon noticing that there were no ships approaching the bridge, Farnese immediately set to repairing the damage done to the bridge. The repair was merely a façade which the Hollanders discovered some days later.

Кувенштайн шайқасы

Көтерілісшілер әлі де бас ие алмайтын еді. Олардың келесі жоспары – Кувенштейннің қарсы бөгетіне шабуыл жасап, үлкен бөліктерін қирату болды, осылайша Голландия мен Зеландиядан келген көмек кемелері өтіп кете алатын еді. Кувенштейн бөгеті – үш шақырымдық, көбінесе он метрден де тар, екі жағында терең суы бар төменгі жатқан бөгет еді. Ол Брабанттағы Стабруктан (Мансфельд әскерлерінің орналасқан жері) су басқан жер арқылы Лилло бекінісінен шалғайда емес Шельдке дейін созылып жатты. Фарнезе осы бөгеттің стратегиялық маңыздылығын түсінді және оны нығайтты. Оны қиратуға жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталғанымен, Фарнезе қосымша алдын алу шараларын қабылдады. Екінші әрекет 26 мамыр күні жасалды. Марник Сент-Альдегонд басқарған Антверпен флоты және граф Хоэнлоге басқарған Голландия-Зеландия флоты бөгетке бірлесіп шабуыл жасады. Көтерілісшілер бастапқыда бөгеттің үлкен бөліктерін басып алып, бірнеше жерде оны бұзуды бастады. Ақырында, Марник пен Хоэнлоге Антверпенге баратын көмек кемесінің өтуіне жеткілікті үлкен жарық жасалды. Александр Фарнезе шабуыл басталғанда Беверендегі штабында болды, және оқтардың шуы оны оятып, шайқасқа асықтырды. Ол жағдайдың өте қиын екенін түсінді және дереу жағдайды өзгертуге кірісті. Шабуыл басталғалы жеті сағат өткен соң, ол артиллерияны орналастырып, пикемендердің қатарларын пайдаланып, осыны істеді. Шайқас соншалықты ұзаққа созылды, мұхиттың толқыны өзгеріп, көтерілісшілердің көптеген кемелері жағаға тіреліп қалды. Голландия-Зеландия кемелері Антверпендіктерді өз тағдырына қалдырып, теңізге қарай итерілді. Бұл оқиғаға қатысқан шамамен 4000 сарбаздың жартысына жуығы қаза тапты. Парма бөгетті нығайтуға одан да көп күш жұмсағанымен, бұл қанды жеңіліс кез келген тиімді қарсылықты тоқтатты.

Соғыстың аяқталуы

Ұрыстан кейін Александр Фарнезе Антверпен кемелерінің бір үлкен кеме төңірегінде жиналғандығын байқады, ол ағып жүзетін батарея болып шықты, оның мақсаты испан бекіністеріне және Шельдадағы көпірге шабуыл жасау еді. Онда төрт мачта болды, олардың үшеуі мушкетерлер орналасқан, оқтан қорғалған қарға ұяларымен жабдықталған, ал бүйірлері 20 үлкен зеңбірек және көптеген кішкентай мен орташа қарулармен жарақтандырылған, ал корпусы тосқауылмен және суға батпауы үшін бос баралармен оралған еді. Онда 500 мушкетер сыйып тұра алатын. Бұл Гиамбеллидің тағы бір өнертабысы, "Соғыстың соңы" (Finis Belli) деп аталды, оған үлкен үміт артылған, бірақ міссия сәтсіз аяқталды. Кеме тым ірі және қиын басқарылатын болды. Бұл өте қымбат, күңкілдеген сәтсіздікке ұшырады. "Соғыстың соңының" тұтқындалуы антверпендіктерді Парманы жеңудің жолы жоқ деген ойға жетеді. Соңында голландтар Антверпенді жоғалған іс деп санап, күш-жігерлерін тоқтатты.

Бас тарту

Олар сол кездегідей оқшауланып, азық-түліктері таусылып бара жатқандықтан, ашаршылық өз қылығын көрсетті. Қаланың католиктері Фарнезебен келіссөздер бастауды ынталандырып талап етті. Бұл ұзақ келіссөздерді Марник Беверендегі Сингельбергтегі испандық штаб-пәтерінде жүргізді және 17 тамызда қаланың тапсырылуына қол қойды. Қоршаудан кейін голландиялық флот Шелда өзенінде орналасып, қаланың теңізге шығуын кесіп, халықаралық саудадан үзіліске түсірді. Парма Антверпенде тәжірибелі кастилиялық әскерлерді орналастырып, қаланың жау қолына тимейтініне көз жеткізді. Парманың талаптарының шарттылығы және оның әскерлерінің мінез-құлқы, қоршаудың қаны мен 1576 жылғы шабуылды ескерсек, толыққанды таңғажайып болды. Парма қаланы тонауға қатаң тыйым салды. Испан әскерлері үлгілі түрде әрекет етті, ал Антверпендегі протестант тұрғындарына өз істерін реттеу үшін төрт жыл берілді. Бірі Рим католиктігіне қайта оралды, ал көптегені солтүстікке көшіп, қаланың алтын ғасырына нүкте қойды. Қоршауға дейін 100 мың адам болған халықтың саны тек 40 мыңға дейін азайды. Антверпеннің көптеген білікті саудагерлері протестанттардың солтүстікке қоныс аударуына қатысып, солтүстік Біріккен провинциялардың кейінгі "Голландияның алтын ғасыры" үшін коммерциялық негіз салды. Қала қайтадан гүлденуге ұмтылса да, Голландияның Шелдадағы сауда кемелеріне қатысты блокадасы күшінде қалды және қаланың бұрынғы даңқын қайтаруына кедергі келтірді. Блокада келесі екі ғасыр бойы сақталды және Нидерланды мен болашақта Бельгия болып қалатын елдер арасындағы қарым-қатынастар тарихында маңызды және ауыртпалы оқиға болып саналады.