Тоқтау дауыстарының өндірілісіндегі дауыс басталу уақыты

Кіріспе

Тоқтату дауыссыз дыбыстардың өндірілу ерекшелігі

Фонетикада дауыс басталу уақыты (VOT) – тоқтату дауыссыз дыбыстардың өндірілу ерекшелігі болып табылады. Ол тоқтату дауыссыз дыбысының ашылуы мен дауыс берудің басталуы, дауыс жолдарының дірілдеуі немесе басқа авторлардың пікірінше, периодикалық аралықтың басталуы арасындағы уақыттың ұзақтығы ретінде анықталады. Кейбір авторлар дауыс беру кезеңінде артикуляциялық жабылу басталса және ашылу кезінде жалғасса, онда теріс мәндерге дауыс беруді белгілеуге рұқсат береді, мұндай жағдайда артикуляциялық жабылу сәтінде дауыс болмаған демсіз дауыссыз дыбыстар үшін.

Тарих

Дауыстың басталу уақыты туралы түсінік 19 ғасырға дейін жетеді, ол кезде Аджариан (1899: 119) әрмендік тоқталымды дыбыстарды зерттеді және оларды "екі сәт арасындағы қатынаспен сипаттады: бірі – ауыздан ауа шыққанда консонанттың жарылуы немесе жарылыс сәті, екіншісі – дауыс жолдарының дірілдеуі басталар сәт". Дегенмен, бұл түсінік 1960 жылдары ғана Лин мен Ванның (2011: 514) сипаттаған контекстінде кеңінен танымал болды: "Ол кезде дауысты және дауыссыз тоқталымды дыбыстарды тиімді түрде ажыратуға қандай фонетикалық белгілер мүмкіндік беретіні туралы пікір таластар болып жатты. Мысалы, дауыстылық, аспирация және артикуляциялық күш – жүйелі түрде зерттелген белгілердің бірнешесі. Ағылшын тілінде "voicing" тоқталымды дыбыстар сөздің ортасында келгенде сәтті ажыратуға мүмкіндік береді, бірақ бұл сөздің басындағы тоқталымды дыбыстар үшін әрқашан дұрыс емес. Нақты айтқанда, сөздің басындағы дауысты тоқталымды дыбыстар толыққанды дауыстала бермейді, кейде тіпті дауыссыз болады". VOT түсінігі өз атауын Ле Лискер мен Артур Абрамсонның (Word, 1964) танымал зерттеуінде алды, ол Хаскинс зертханаларында бірлесіп жұмыс істеген кезде жасалған.

Талдау проблемалары

Кейбір тілдерде VOT-ті анықтауда бірқатар қиындықтар туындады, сондай-ақ бұл сөйлеу синтезі параметрін, осындай қиындықтар жоқ және түсіндіру күші зор артикуляциялық немесе аэродинамикалық модель параметрлерін алмастыру мақсатында қайта қарастыру қажеттігі туралы ұсыныстар айтылуда. Төмендегі талқылауда көрсетілгендей, VOT-тың өзгеруін түсіндіру әрқашан осындай аэродинамикалық және артикуляциялық ұғымдарға қайта оралады, ал VOT талдауға қандай да бір қосымша мән береді деген негізделген себеп жоқ, тек акустикалық параметр ретінде, оны кейде аэродинамикалық параметрлерден (қысым немесе ауа ағыны) немесе артикуляциялық параметрлерден (жабылу уақыты немесе дауыс жолдарының ашылу қозғалысының ұзақтығы, мөлшері және уақыты) өлшеу ыңғайлырақ болуы мүмкін.

Түрлері

Үш негізгі фонеция түрінің тоқтау дауыстарындарын олардың дауыс басталу уақытына қарай талдауға болады. Жасыраусыз дауыссыз тоқтау дауыстарындары, кейде «tenuis» тоқтау дауыстарындары деп аталады, дауыс басталу уақыты нөлге немесе оған жақын болады, яғни келесі сонорант (мысалы, дауысты) дауысы тоқтау дауысы босатылған кезде немесе оған жақын басталады. (15 мс немесе одан аз және 30 мс немесе одан аз ауытқу естілмейді және «tenuis» ретінде есептеледі.) Аспирацияланған тоқтау дауыстарындарынан кейін сонорант келсе, дауыс басталу уақыты осы көрсеткіштен жоғары болады, бұл оң VOT деп аталады. Мұндай жағдайларда VOT ұзындығы аспирацияның практикалық өлшемі болып табылады: VOT ұзындығы неғұрлым ұзақ болса, аспирация соғұрлым күшті болады. Мысалы, күшті аспирацияланған навахо тілінде аспирация (демек, VOT) ағылшын тіліндегіден екі есе ұзаққа созылады: 160 мс, 80 мс үшін , және 45 мс үшін. Кейбір тілдерде ағылшын тілінен гөрі әлсіз аспирация бар. Веляр тоқтау дауыстарындарында «tenuis» дауысының VOT-ы 20-30 мс, әлсіз аспирацияланған [k] шамамен 50-60 мс, орташа аспирацияланған 80-90 мс, ал 100 мс-ден асатын кез келген дауыс күшті аспирация деп есептеледі. (Тағы бір фонеция – демді дауыс, көбінесе дауысты аспирация деп аталады; VOT өлшемі оған қолданылуы үшін VOT модальды дауыстың басталуы ретінде түсінілуі керек. Әрине, аспирацияланған дауыс әрқашан дауысты дыбыспен аяқталмайды, сондықтан оны өлшеу үшін VOT қолданылмайды.) Дауысты тоқтау дауыстарындарының дауыс басталу уақыты нөлден айтарлықтай төмен, «теріс VOT», яғни дауыс жолдары тоқтау дауысы босатылғанға дейін дірілдей бастайды. «Толық дауысты тоқтау» кезінде VOT тоқтау дауысының басталуымен сәйкес келеді; ал «жартылай дауысты тоқтау» кезінде, мысалы, ағылшын тілінде бастапқы жағдайда, дауыс беру консонанттың жабылуы (оклюзиясы) кезінде басталады. Аспирация да, дауыс беру де абсолютті емес, екеуінің де аралық деңгейлері бар, сондықтан «fortis» және «lenis» салыстырмалы терминдері жиі қолданылады, олар жоғары (оң) VOT-ы бар консонанттар қатарын «fortis» деп, ал төмен (теріс) VOT-ы бар консонанттар қатарын «lenis» деп сипаттау үшін пайдаланылады. Әрине, бір тілдегі «fortis» және «lenis» мағынасы басқа тілдегі мағынасына сәйкес келмейді. Дауыстық контраст барлық консонант түрлеріне қатысты, бірақ аспирация көбінесе тоқтау дауыстарындары мен аффрикаттардың ғана ерекшелігі болып табылады. Сонымен қатар, дауысты болып басталып, кейін «tenuis», аспирацияланған немесе эжективтерге айналатын аралас дауыссыз консонанттар да бар, мысалы, Juǀʼhoansi және Kelabit тілдерінде, Lun Bawang тілінде олар оларды жай дауысты және дауыссыз /p, b, b͡p/ сияқты консонанттармен салыстырады.

Three major phonation types of stops can be analyzed in terms of their voice onset time. Simple unaspirated voiceless stops, sometimes called "tenuis" stops, have a voice onset time at or near zero, meaning that the voicing of a following sonorant (such as a vowel) begins at or near to when the stop is released. (An offset of 15 ms or less on and 30 ms or less on is inaudible, and counts as tenuis.) Aspirated stops followed by a sonorant have a voice onset time greater than this amount, called a positive VOT. The length of the VOT in such cases is a practical measure of aspiration: The longer the VOT, the stronger the aspiration. In Navajo, for example, which is strongly aspirated, the aspiration (and therefore the VOT) lasts twice as long as it does in English: 160ms vs. 80ms for , and 45ms for Some languages have weaker aspiration than English. For velar stops, tenuis typically has a VOT of 20 30 ms, weakly aspirated [k] of some 50 60 ms, moderately aspirated averages 80–90 ms, and anything much over 100 ms would be considered strong aspiration. (Another phonation, breathy voice, is commonly called voiced aspiration; in order for the VOT measure to apply to it, VOT needs to be understood as the onset of modal voicing. Of course, an aspirated consonant will not always be followed by a voiced sound, in which case VOT cannot be used to measure it.) Voiced stops have a voice onset time noticeably less than zero, a "negative VOT", meaning the vocal cords start vibrating before the stop is released. With a "fully voiced stop", the VOT coincides with the onset of the stop; with a "partially voiced stop", such as English in initial position, voicing begins sometime during the closure (occlusion) of the consonant. Because neither aspiration nor voicing is absolute, with intermediate degrees of both, the relative terms fortis and lenis are often used to describe a binary opposition between a series of consonants with higher (more positive) VOT, defined as fortis, and a second series with lower (more negative) VOT, defined as lenis. Of course, being relative, what fortis and lenis mean in one language will not in general correspond to what they mean in another. Voicing contrast applies to all types of consonants, but aspiration is generally only a feature of stops and affricates. There are also mixed voiced consonants which start off as voiced but is released as either tenuis, aspirated or as ejectives like in Juǀʼhoansi and Kelabit, Lun Bawang contrasts them with plain voiced and voicelesses like /p, b, b͡p/.

Жазба көшірмесі

Аспирация транскрипциялануы мүмкін, ұзақ (күшті) аспирация. Дауысталу көбінесе әріп таңдауы арқылы көрсетіледі. Алдын-ала дауысталудың және басқа уақыттық варианттардың транскрипциялануының бір жолы үшін IPA#Diacritics бөліміндегі кеңейтулерді қараңыз. Басқа жүйелердің ішінде Лавердің (1994) жүйесі толық девойсстеуді және буынның басындағы жартылай девойсстеуді, ал буынның соңындағы жартылай девойсстеуді бөліп көрсетеді.

Жарияланымдар

Абрамсон, А., және Лискер, Л. (1973). Испан тіліндегі сөздің басындағы жарық дауыстардың дауыстық уақытын қабылдау. "Фонетика журналы", 1, 18. Абрамсон, А. С., және Уэллен, Д. Х. (2017). Дауыс беру уақыты (VOT) 50 жылда: дыбысталу айырмашылықтарын өлшеудегі теориялық және практикалық мәселелер. "Фонетика журналы", 63, 75–86. Аллен, Дж., Миллер, Дж., және Дестено, Д. (2003). Дауыс басталу уақытындағы жеке сөйлеушілердің айырмашылықтары. Америка акустикалық қоғамының журналы, 113, 544–552. Чо, Т., және Ладефогед, П. (1999). VOT-тағы өзгерістер мен жалпыламалықтар: 18 тілден алынған дәлелдер. "Фонетика журналы", 27, 207–229. https://doi. org/10.1006/jpho.1999.0094 Чо, Т., Уэллен, Д., және Дочерти, Г. (2019). Дауыс басталу уақыты және одан арғысы: 19 тілдегі көмекей контрастын зерттеу. "Фонетика журналы", 72, 52–65. https://doi. org/10.1016/j.wocn.2018.11.002 Ито, М., Сасанума, С., Тацуми, И. Ф., Мураками, С., Фукусако, Я., және Судзуки, Т. (1982). Сөйлеу апраксиясында дауыс беру уақытының ерекшеліктері. "Ми және тіл" журналы, 17, 193–210. Кессинджер, Р. Х., және Блумштейн, С. Е. (1997). Тай, француз және ағылшын тілдерінде сөйлеу жылдамдығының дауыс басталу уақытына тигізетін әсері. "Фонетика журналы", 25, 143–168. Лискер, Л., және Абрамсон, А. С. (1964). Бастапқы жарық дауыстардағы дауысталудың тілдер аралық зерттеуі: акустикалық өлшемдер. "Сөз", 20(3), 384–422. DOI: 10.1080/00437956.1964.11659830. Рубин, П. (2022). Артур Абрамсон. Oxford Research Encyclopedia of Linguistics, 2022 жылдың 20 сәуірінде. doi: https://doi. org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.923 Скобби, Дж. М. (2006). Ағылшын тіліндегі үйлесімсіз VOT жүйелеріне бейімделу. Л. Голдштейн, Д. Х. Уэллен және К. Т. Бест (ред.), Лабораториялық фонетика 8: Фонетикалық құзыреттің түрлері (367–392 бб.). Лабораториялық фонетика бойынша 8-ші конференцияның материалдары, Нью-Хейвен, КТ. Берлин, Германия: Mouton de Gruyter. Винн, М. Б. (2020). Сөйлеу үлгілеріндегі дауыс басталу уақытын өзгерту: оқулық және икемді Praat сценарийі. Америка акустикалық қоғамының журналы, 147, 852–866.

Abramson, A., & Lisker, L. (1973). Voice timing perception in Spanish word initial stops. Journal of Phonetics, 1, 1 8. Abramson, A. S., & Whalen, D. H. (2017). Voice Onset Time (VOT) at 50: Theoretical and practical issues in measuring voicing distinctions. Journal of Phonetics, 63, 75–86. Allen, J., Miller, J., & DeSteno, D. (2003). Individual talker differences in voice onset time. Journal of the Acoustical Society of America, 113, 544–552. Cho, T., & Ladefoged, P. (1999). Variation and universals in VOT: Evidence from 18 languages. Journal of Phonetics, 27, 207–229. https://doi. org/10.1006/jpho.1999.0094
Cho, T., Whalen, D., & Docherty, G. (2019). Voice onset time and beyond: Exploring laryngeal contrast in 19 languages. Journal of Phonetics, 72, 52–65. https://doi. org/10.1016/j. wocn.2018.11.002
Itoh, M., Sasanuma, S., Tatsumi, I. F., Murakami, S., Fukusako, Y., & Suzuki, T. (1982). Voice onset time characteristics in apraxia of speech. Brain and Language, 17, 193–210. Kessinger, R. H., & Blumstein, S. E. (1997). Effects of speaking rate on voice onset time in Thai, French, and English. Journal of Phonetics, 25, 143–168
Lisker, L., & Abramson, A. S. (1964). A cross language study of voicing in initial stops: Acoustical measurements. Word, 20(3), 384–422. DOI: 10.1080/00437956.1964.11659830. Rubin, P. (2022). Arthur Abramson. In Oxford Research Encyclopedia of Linguistics, April 20, 2022. doi: https://doi. org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.923
Scobbie, J. M. (2006). Flexibility in the face of incompatible English VOT systems. In L. Goldstein, D. H. Whalen, & C. T. Best (Eds. ), Laboratory phonology 8: Varieties of phonological competence (pp. 367–392). Papers from 8th Conference on Laboratory Phonology, New Haven, CT. Phonology and Phonetics 4. Berlin, Germany: Mouton de Gruyter. Winn, M. B. (2020). Manipulation of voice onset time in speech stimuli: A tutorial and flexible Praat script. Journal of the Acoustical Society of America, 147, 852 866.