Кіріспе

Құрып кеткен кеміргіштер түрі

Oryzomys nelsoni – Мексиканың Наярит штатындағы Мария Мадре аралының құрып кеткен кеміргіші. Cricetidae тұқымдасының Oryzomys туысына жататын бұл түр, материктегі O. albiventer түрімен ең жақын болуы мүмкін. 1898 жылы алғаш сипатталғаннан бері көптеген авторлар оны жеке түр деп санады, бірақ оны батпақты күріш тышқанының (O. palustris) ғана түршесі деп жіктегендер де бар. 1897 жылы табылып, кейіннен ешқашан тіркелмеген бұл түр қазір құрып кеткен деп есептеледі; Мария Мадре аралына әкелінген қара тышқандар оның жойылуына себеп болуы мүмкін. Oryzomys nelsoni – ірі түр, ерекшеліктері ұзын құйрығы, күшті бас сүйегі және үлкен кескіш тістері. Жоғарғы жағы қызғылт сары, ал төменгі жағы көбінесе ақ түсті болған. Оның рационында өсімдіктер мен ұсақ жануарлар болуы мүмкін.

Таксономия

Оризомис нельсониді Эдвард Уильям Нельсон мен Эдвард Голдман 1897 жылы мамыр айында тапты, бірақ одан кейін оны ешқашан таба алмады. Олардың АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің Биологиялық зерттеулер бөліміне жасаған сапары аралдарды ғылыми тұрғыдан зерттеудің алғашқы қадамдарының бірі болды. Клинтон Харт Мерриам олар жинаған сүтқоректілерді, соның ішінде АҚШ Ұлттық мұражайына сақталған және қазірге дейін сол жерде тұрған Oryzomys nelsoni-дің төрт экземплярын анықтады. Ол оны Oryzomys туысының бір түрі ретінде, Oryzomys nelsoni деп атады; түрге берілген есім Нельсонның құрметіне қойылды. Зерттеушілер оны басқа Oryzomys түрлерінен ерекше түр деп сақтады.

1918 жылы Солтүстік Америка Oryzomys түрлерін қайта қарастырған Голдман O. nelsoni-ді O. couesi-нің материктік жақын түрлеріне, O. couesi mexicanus-қа ең жақын деп есептеді. 2009 жылы Майкл Карлтон мен Хоакин Арройо Кабралес Мексиканың батысындағы Oryzomys түрлерін қайта қарастырып, O. nelsoni-дің өте ерекше түр екенін растады. Олардың морфометриялық талдауы осы түр мен Мексиканың ішкі аймақтарындағы Oryzomys albiventer арасында кейбір ұқсастықтарды анықтады және O. nelsoni, мүмкін, ежелгі, ерекше туыс болғанымен, O. albiventer-мен ортақ атадан тараған болуы мүмкін деген болжам жасады. Oryzomys nelsoni – Oryzomys туысының шамамен сегіз түрінің бірі, ол АҚШ-тың шығысынан (O. palustris) Оңтүстік Американың солтүстік-батысына (O. gorgasi) дейін таралған. O. nelsoni O. couesi бөлімінің құрамына кіреді, ол кең таралған Орталық Америка O. couesi-нің орталығында орналасқан және сонымен қатар шектеулі және шеткі ареалдарға ие басқа да түрлерді қамтиды. O. couesi бөлімінің систематикасының көптеген аспектілері әлі де нақты емес және қазіргі классификация осы топтың нақты әртүрлілігін толық бағаламайды. Oryzomys бұрын көптеген басқа түрлерді де қамтыды, олар түрлі зерттеулерде біртіндеп алынып тасталды, нәтижесінде 2006 жылы Марсело Векслер және оның әріптестерінің жұмысынан кейін туыстан қырықтан астам түр алынып тасталды. Барлығы Oryzomyini тайпасына ("күріш егесі") жатады, ол жүзден астам түрді қамтитын американдық кеміргіштердің әртүрлі тобы және Cricetidae отбасының Sigmodontinae қосалқы отбасы, негізінен кішкентай кеміргіштердің жүздеген басқа түрлерімен бірге жоғары таксономиялық деңгейде орналасқан. Бұл түрге берілген жалпы атауларға Нельсон күріш егесі, Нельсонның күріш егесі, Нельсонның оризомисі және Трес-Мариас аралы күріш егесі кіреді. Oryzomys nelsoni ірі денелі және ұзын құйрықты Oryzomys болды; O. albiventer-де сүйек және кескіш тістер соншалықты дамымаған, бірақ азу тістері ірілеу.

Экология және жойылу

Нельсон мен Голдман бұл түрді ылғалды, шөптесін жерде ғана тапты, ол қазір "Сакатал" деп аталады. Бұл Мария Мадре аралында, Мария аралдарының ең үлкені, Мексиканың батысындағы Наярит жағалауында орналасқан. Нельсон оның сирек кездесетінін жазды. Ол осы жердің биіктігін 1800 фут деп көрсетті, Альварес Кастаньеда мен Мендес оны 550 метрге айналдырды. Аралдағы кішкентай сүтқоректілердің келесі зерттеуі 1976 жылдың наурыз айында Дон Э. Уилсон басқаратын команда жүргізді. Олар O. nelsoni-ді таба алмады, оның орнына Нельсон мен Голдман O. nelsoni-ді жинаған жерде тек әкелінген қара егеуқұйрықтың (Rattus rattus) ғана табылды; бұл түр жергілікті кеміргіштердің азаюына себеп болуы мүмкін. Қазір бұл түр жойылып кеткен деп есептеледі, бірақ 2002 жылға дейін Мексика үкіметі оны "қорғауға алынған" деп тізімдеген. Тағы бір Islas Marías эндемигі, бұғы егеуқұйрығы Peromyscus madrensis, 1976 жылы Мария Мадреде әлі де кездесетін. Oryzomys nelsoni өсімдіктер, мысалы, арамшөптер, жемістер мен тұқымдармен, ал сирек балықтар мен омыртқасыз жануарлармен қоректенген деп саналады.

Дәйексөз келтірілген әдебиеттер

Альварес Кастаньеда, С. Т. және Мендес, Л. 2003. *Oryzomys nelsoni*. Сүтқоректілер түрі 735:1–2. Карлтон, М. Д. және Арройо Кабралес, Дж. 2009. Мексиканың батысындағы *Oryzomys couesi* кешенін (Rodentia: Cricetidae: Sigmodontinae) шолу. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 331:94–127. Голдман, Э. А. 1918. Солтүстік Американың күріш егесіктері. Солтүстік Америка фаунасы 43:1–100. Мерриам, К. Х. 1898. Мексиканың батысындағы Трес-Мариас аралдарынан сүтқоректілер. Вашингтон биологиялық қоғамының мәліметтері 12:13–19. Мюссер, Г. Г. және Карлтон, М. Д. 2005. Мюроидтар суперотбасы. Вильсон, Д. Е. және Ридер, Д. М. (ред.) *Дүниежүзілік сүтқоректілер түрлері: таксономиялық және географиялық анықтама*. 894–1531 беттер. 3-басылым. Балтимор: Джонс Хопкинс университетінің баспасы, 2 том, 2142 бет. Нельсон, Э. В. 1899а. Мексикадағы Трес-Мариас аралдарының жалпы сипаттамасы. Солтүстік Америка фаунасы 14:7–14. Нельсон, Э. В. 1899b. Трес-Мариас аралдарының сүтқоректілері. Солтүстік Америка фаунасы 14:15–20. Векслер, М. 2006. *Oryzomys* кеміргіштерінің (Muroidea: Sigmodontinae) филогенетикалық байланыстары: морфологиялық және молекулалық деректердің жеке және біріктірілген талдауы. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 296:1–149. Векслер, М., Персейкилло, А. Р. және Восс, Р. С. 2006. *Oryzomys* кеміргіштерінің (Cricetidae: Sigmodontinae) он жаңа туысы. Америка мұражайының жаңалықтары 3537:1–29. Уилсон, Д. Е. 1991. Трес-Мариас аралдарының сүтқоректілері. Америка табиғи тарих мұражайының бюллетені 206:214–250.