Кіріспе

1975 жылы Акира Куросава түсірген фильм, Куросаваның фильмі "Дерсу Узала" (Дерсу Узала, デルス·ウザーラ; АҚШ-тағы басқа атауы: Dersu Uzala: The Hunter) – 1975 жылы Акира Куросава режиссерлік еткен және сценарийін бірлесіп жазған фильм. Бұл оның жапон тілінен басқа тілде түсірген жалғыз фильмі және 70 мм форматындағы жалғыз туындысы. Фильм 1923 жылы жарық көрген орыс зерттеушісі Владимир Арсеньевтің "Дерсу Узала" атты естеліктеріне (атауы жергілікті аңшының есімімен байланысты) негізделген. Онда 20 ғасырдың басында Ресейдің Шығыс аймағындағы Сихотэ-Алин өңірін зерттеу оқиғасы баяндалады. Фильмнің түсірілімінің басым бөлігі Ресейдің Шығыс аймағындағы жабайы табиғатта өтті. Фильм табиғатымен біте қайнасқан, өркениеттің өркендеуімен жойылатын өмір салтын ұстанатын орманда тұратын адамның тақырыбын зерттейді. Сонымен қатар, екі әр түрлі әлеуметтік ортадан шыққан екі адам арасындағы құрмет пен терең достық қарым-қатынастың қалыптасуы және қарт жасқа келгендегі қабілетсіздікке бейімделудің қиындықтары туралы әңгімелейді. Фильм "Оскар" сыйлығын "Үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша, сондай-ақ 9-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде "Алтын жүлде" мен "FIPRESCI" жүлдесін және тағы да басқа марапаттарды жеңіп алды. Бұл фильм сонымен қатар табысты болды, КСРО мен Еуропа елдерінде 21 миллионнан астам билет сатылды, ал АҚШ және Канадада 1,2 миллион долларлық табыс әкелді.

Сюжет

1900-шы жылдардың басында капитан Арсенев Уссури өңірінің Шкотово ауданына топографиялық зерттеу экспедициясына шықты. Саяхат барысында ол көшпелі Голди аңшысы Дерсу Узаламен кездесті, ол Арсеневті өзінің дала шеберлігімен таң қалдырды. Дерсу экспедицияны қиын-қыстау шекара аймағынан өткізу үшін олардың жол көрсетушісі болуға келісті. Дерсу өзінің тәжірибесімен, сезімталдығымен, өткір байқауымен және мейірімділігімен топтың құрметіне ие болды. Ол өзінің тапқырлығын көрсетіп, тасталып қалған үйді жөндеп, келер саяхатшыларға қажетті жабдықтарды қалдырып кетті. Экспедиция алға жылған сайын Арсенев пен Дерсу Ханка көлін зерттеу үшін жеке сапарға шықты, бірақ олар қарлы боранға тап болды. Дерсу Арсеневтің өмірін сақтап қалды, баспана жасап, түні бойы күтім жасады. Топқа көптеген қиындықтар – шаршау, аштық және т.б. кездесті, бірақ Дерсудың даналығы мен білігі оларға аман қалуға көмектесті. Соңында олар тамақ, жылу және қонақжайлық сыйлаған Нанай отбасына кездесті. Экспедиция аяқталуға жақын қалғанда Арсенев Дерсуды өзімен бірге Хабаровскіге шақырды. Алайда Дерсу өзінің орнының орман екенін айтып, ұсыныстан бас тарды, тек мылтық оқтарын сұрады. Бес жыл өткен соң Арсенев Дерсумен қайта кездесуді үміттене отырып, тағы бір экспедицияға аттанды. Ақырында олар қайта табысты, және Дерсу тағы да топқа жетекшілік етуге келісті. Саяхат барысында Арсенев пен Дерсу қауіпті жағдайға түсті – олар ағысы қатты суға қарай бет алған салға отырды. Дерсу Арсеневті қауіпсіз жерге итеріп, салдың қирауынан өзін құрбан етті. Арсенев пен топтың қалған бөлігі Дерсуды құтқарып алды, олардың байланысы одан әрі нығайды. Уақыт өте келе Дерсу оларды Сибір жолбарысы, амудың аңдып келе жатқанын сезді. Ол жолбарысты бейбіт түрде кетіп қалуға көндіруге тырысты, бірақ оған оқ атуға мәжбүр болды. Қасиетті жануарды жарақаттағанына қатты ренжулі Дерсу өзін-өзі ұстай алмайтынын түсінді және енді аңшы ретінде өмір сүре алмайтынын сезді. Ол Арсеневтен оны үйіне алып кетуін өтінді, бірақ Дерсу қала өміріне бейімделуге тырысты, өзін шектеліп, жат сезінді. Дерсу отбасына қалада қала алмайтынын, тауларға қайтуы керектігін айтты. Арсенев қайғырса да, Дерсудың кетуі керек екенін түсінді, сондықтан оған жаңа, қуатты мылтық сатып алды, осылайша Дерсудың аман қалу мүмкіндігі артады. Біраз уақыттан соң Арсеневке белгісіз Голди аңшысының денесі табылғаны туралы хабар келді, одан оны анықтауды сұрады. Арсенев денеді Дерсудың денесі деп таныды және оның қазасына қатты қайғырды. Жауапты шенеунік Дерсу мылтығы үшін өлтірілген болуы мүмкін деп болжады, дәл сол жаңа мылтық, Арсенев оған сатып алған. Дерсуды жерлеген кезде Арсенев оның қабірінің жанына өз таяғын орнатып, оны еске алу үшін белгі ретінде қалдырды.

Өндіріс

1999 жылы RUSCICO DVD-ге берген сұхбатында, оның әріптесі Соломин Куросаваның Арсеневтің кітабын бұрыннан білгенін және 1930 жылдардың соңында карьерасының басында осы кітапты фильмге түсіруді жоспарлағанын, бірақ оқиғалар болған тайга аймағында түсіру қажеттігін түсінген соң жобадан бас тарғанын айтты. Кеңес үкіметі онда шетелдіктерге сирек рұқсат берді. 1970 жылдары олар Куросава мен оның командасына рұқсат берді, бірақ жыл бойындағы түсірілім барысында оларды тығыз бақылады. 1971 жылы Куросава карьерасындағы қиын кезеңде, алдыңғы жылы "Додеска ден" фильмінің коммерциялық сәтсіздігінен кейін өзінің шығармашылық қабілетін күмәнданып, өмірге қол көтеруге тырысты, содан кейін жапондық студиялар оның фильмдеріне қаржы бөлмей қойды. 1972 жылы "Додеска ден" фильмінің продюсері Йоичи Мацуэ мен оның ассистенті Теруё Ногамиге кеңестік "Мосфильм" студиясы Куросава режиссерлік ететін Арсений Арсеньевтің "Дерсу Узала" атты орыс мемуарларын бейімдеу туралы ұсыныс жасады. 1973 жылдың 1 қаңтарында Мацуэ Куросаваға толық шығармашылық бақылау берілген жағдайда келісімге қол қойды. "Мосфильм" Куросаваның жиі серіктесі Тоширо Мифунеге Дерсу рөлін бергісі келді, бірақ Мацуэ оларды Мифуне мұндай ұзақ түсірілімге қатыспайтынына көндірді. Ақырында тувалық актер Максим Мунзук таңдалды. "Мосфильм", Куросава көбінесе жұмыс істейтін жапондық "Тохо" студиясы сияқты, мінсіздікке ұмтылатын режиссердің бюджет пен кестеге қатаң бағынуын қамтамасыз ете алмады.

Кассалық жинақ

Дерсу Узала Кеңес Одағында 20,4 миллион билет сатты, ал АҚШ және Канадада 1,2 миллион долларлық кіріс әкелді. 1996 жылдан бері Францияда 994 988 билет, Швецияда 32 400 билет және басқа Еуропалық Одақ елдерінде 48 265 билет сатылды, осылайша Кеңес Одағы мен Еуропада сатылған билеттердің жалпы саны артты.

Қабылдау

"Дерсу Узала" көрермендер мен сыншылар тарапынан жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes сайтында 16 рецензия негізінде фильмге 75% мақұлдау көрсеткіші қойылған, ал орташа бағасы 7.70/10 құрады.