Кіріспе
Александр Невский (Алекса́ндр Не́вский) – Сергей Эйзенштейннің режиссерлік еткен 1938 жылғы советтік тарихи драмалық фильмі. Фильм XIII ғасырда Новгород қаласына қатысты Тевтон орденінің шапқышылық әрекеттерін және ханзада Александрдың (1220–1263), халық арасында Александр Невский деп танылған, оларға қарсы жеңісін көрсетеді. Эйзенштейн бұл фильмді Дмитрий Васильевпен бірлесіп, Пётр Павленкомен бірге жазылған сценарий бойынша түсірді; олар Эйзенштейннің «формализмге» бой алмайтынын және түсірілімдердің уақтылы жүргізілуін қадағалау үшін тағайындалды. Фильм Госкино арқылы «Мосфильм» өндіріс бөлімінде, Николай Черкасовтың бас рөлінде және Сергей Прокофьевтың музыкалық қосымдарымен жасалды. Александр Невский – Эйзенштейннің үш дыбысты фильмінің біріншісі және ең танымал туындысы. Эйзенштейн, Павленко, Черкасов және Абрикосов 1941 жылы бұл фильм үшін Сталин сыйлығымен марапатталды. 1978 жылы фильм Италияның Arnoldo Mondadori Editore баспасы жүргізген сауалнама нәтижесінде әлемнің ең үздік 100 фильміне енді. Russia Beyond бұл фильмді Ресейдің ең үздік 10 соғыс фильмінің бірі деп есептейді.
Alexander Nevsky (Алекса́ндр Не́вский) is a 1938 Soviet historical drama film directed by Sergei Eisenstein. It depicts the attempted invasion of Novgorod in the 13th century by the Teutonic Knights of the Holy Roman Empire and their defeat by Prince Alexander, known popularly as Alexander Nevsky (1220–1263). Eisenstein made the film in association with Dmitri Vasilyev and with a script co written with Pyotr Pavlenko; they were assigned to ensure that Eisenstein did not stray into "formalism" and to facilitate shooting on a reasonable timetable. It was produced by Goskino via the Mosfilm production unit, with Nikolai Cherkasov in the title role and a musical score by Sergei Prokofiev. Alexander Nevsky was the first and most popular of Eisenstein's three sound films. Eisenstein, Pavlenko, Cherkasov and Abrikosov were awarded the Stalin Prize in 1941 for the film. In 1978, the film was included in the world's 100 best motion pictures according to an opinion poll conducted by the Italian publishing house Arnoldo Mondadori Editore. Russia Beyond considers the film one of the 10 best Russian war films.
Сюжет
Тевтон орденінің әскері сатқын Твердилоның көмегімен Псков қаласына басып кіріп, оны жаулап алады және халқын қырғынға ұшыратады. Новгород боярлары мен саудагерлерінің қарсылығына қарамастан (Твердилоның қолшоқшысы, монах Ананияның ықпалымен), олар Александр Ярославич Невскийге тағы да князь болып, Новгородты қорғауға шақырады. Ол Новгород аймағының қара халықын біріктіріп, оларды соғысқа дайындайды. Шешуші Мұз шайқасында, мұздаған Чудское көлінің бетінде тевтондық әскерлер жеңіліске ұшырайды. Псков қайтадан босатылып алынады, және Невский онда үкім шығарады: тірі қалған тевтон жаяу әскерлері босатылады, ал тірі қалған тевтон рыцарьлары кепілге алынады. Сатқын Твердило, Псков балаларының тірідей өртелуін баталаған католик діни қызметкерімен бірге, көрермендер тарапынан шабуылға ұшырап, із-түзсіз жоғалады. Оқиға барысында Василий Буслай мен Гаврило Олексич, Новгородтың екі белгілі (және тарихи) батырының бәсекелестігі мен достығы көрсетіледі. Екеуі де Новгород әскерінің қолбасшылары болып тағайындалады, және Ольга Даниловнаның махаббаты үшін батылдықтары мен жауынгерлік шеберліктерін сынап, жарысады. Сонымен қатар, тевтондықтардың қолынан қаза тапқан Псков боярсының қызы Василиза Новгород әскеріне сарбаз болып қосылады. Ол Василиймен бірге шайқасып, оның қарусыз қалғанда оған қару тастайды, және Ананияны тауып өлтіреді. Гаврило мен Василий ауыр жарақат алады, және оларды майданнан Ольга табады. Олар бір-біріне құрмет көрсетсе де, ақырында Василий шайқаста ең батылы екеуінің емес, Василизаның екенін жариялайды, одан кейін Гаврилоның екенін айтады. Осылайша Гаврило мен Ольга бірігеді, ал Василий Василизаны өз жар етіп таңдайды (оның келісімімен).
1930 жылдардағы саяси жағдай
Айзенштейн 10 жыл ішінде аяқтаған алғашқы фильмі «Александр Невскийді» сталиндік дәуірде, Кеңес Одағы мен нацистік Германия арасындағы қарым-қатынастың шиеленіскен кезінде түсірді. Фильмде екі ел арасындағы саяси ахуалды көрсететін айқын аллегориялық элементтер бар. Тевтондық жаяу әскерінің киетін кейбір бас киімдері Бірінші дүниежүзілік соғыстағы «Стальхельмдердің» макеттеріне ұқсайды. «Александр Невский» сценарийінің алғашқы нұсқасында тіпті басқыншылардың бас киімдерінде свастикалар да болған. Фильм Александрды халық қаһарманы ретінде бейнелейді және оның ескі жауы – моңғолдармен шайқасудан бас тартатынын, одан да қауіпті жауға қарсы тұру үшін осылай істейтінін көрсетеді. Фильмде дінге қарсы және католиктерге қарсы үгіттер де бар. Рыцарьдардың епископының митрасы свастикалармен әшекейленген, ал дін орыс жағында екінші рөлде, көбінесе Новгородтың Святой Николай соборы және Невскийдің жеңіспен қалаға кірген кездегі иконалары бар дін қызметкерлері түрінде көрінеді. Фильм социалистік реализм қағидаларын ұстанған совет жазушысы Пётр Павленконың «Русь» атты әдеби сценарийіне негізделген. Билік Павленконы «консультант» ретінде Айзенштейннің кез келген бұрыс қадамдарын хабарлауға сенім артты. «Александр Невский» Ресейді құтқаруда қарапайым халықтың маңыздылығын басты тақырып ретінде көтеріп, ақсүйектер мен саудагерлерді «буржуазия» және халыққа жат жаулар ретінде бейнелейді, бұл мотив кеңінен қолданылды. Фильм түсіріліп жатқан кезде Айзенштейн «Известия» газетінде «Александр Невский және немістердің жеңілісі» атты мақала жариялады. Ол Невский мен Сталин арасында нақты параллель жүргізді. Нәтижесінде Кремль алдын ала көрсетуді талап етті және Айзенштейнмен ақылдаспай-ақ, оның ассистенттері түсірілген материалды Бас хатшыға көрсетті. Көрсету барысында Новгород халқы арасындағы төбелес көрінісі бар бір катушка жоғалып кетті. 1939 жылдың 23 тамызында КСРО Германия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың жақсаруын және агрессияға қарсы тұруын көздейтін Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойғаннан кейін «Александр Невский» көрсетімнен алынып тасталды. Алайда, 1941 жылдың 22 маусымында Орталық державалардың Кеңес Одағына шабуылынан кейін жағдай күрт өзгерді және фильм совет және батыс экрандарына қайта оралды. Фильм жарты сағаттық «Мұз шайқасымен» аяқталады, Прокофьевтің қауіпті, қоздыратын, жеңіске толы музыкалық қосымшасымен күшті әсер етеді, бұл сахна эпикалық шайқас сахналарының үлгісі болып табылады (мысалы, «Генрих V», «Спартак», «Империяға қарсы шабуыл»). Бұл кульминациялық сахна ең бірінші түсірілді және ол Мәскеудің сыртындағы ыстық жазда түсірілгендіктен, оператор Эдуард Тиссе қысқы пейзажды көрсету үшін ерекше шаралар қолданды, соның ішінде: қыстың жарығын имитациялау үшін сүзгілерді пайдалану, барлық ағаштарды ақшыл көк түспен бояу және оларды бормен шаңдату, құмнан жасанды көкжиек жасау және асфальт пен балқыған шыныдан жасалған жасанды мұз жамылғыларын жасау, олар тевтондық рыцарьлардың салмағынан бұзылатындай етіп, дефляцияланатын понтондық тіреулермен бекітілді.
Музыкалық ұпай
Фильм Айзенштейннің драмалық фильмдерінің арасында дыбысты алғаш рет пайдаланған туынды болды. (Алдыңғы «Бежин шалғыны» да дыбыспен түсірілген, бірақ өндіріс тоқтатылып, аяқталған көрінестердің көп бөлігі жойылды.) Фильмнің музыкасын Сергей Прокофьев жазды, ол кейіннен осы музыканы концерттік кантатаға өңдеді. «Александр Невский» фильмінің жасалуы – толық мағынасындағы ынтымақтастық: фильмнің бір бөлігі Прокофьевтің музыкасына түсірілді, ал Прокофьевтің кейбір музыкасы Эйзенштейннің түсірілімдеріне жазылды. Прокофьев фильмнің қара дабылын оның ерекше музыкасын жазудың бастапқы қадамы деп қарады. Эйзенштейн мен Прокофьевтің монтаж кезіндегі күшті және техникалық жаңалықтары музыка мен бейнелестірудің үйлесімділігіне әкелді, ол бүгінгі күнге дейін кино өнері үшін үлгі болып табылады. Лондон симфониялық оркестрінің бас дирижері Валерий Гергиев Прокофьевтің осы фильмге жазған музыкасының «кино үшін жазылған ең ұлы музыка» екенін айтты.
Кино және концерттер
1990 жылдары жаңа, таза нұсқа қолжетімді болды. Көптеген симфониялық оркестрлер Прокофьевтің кантатасын жаңа нұсқаның көрсетілімімен үйлестіріп орындады. Нью-Йорк филармониясы, Детройт симфониялық оркестрі, Сан-Франциско симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және Балтимор симфониялық оркестрі – осындай бес ұжым. Концерттер өте танымал болды, себебі Прокофьевтің музыкасы түпнұсқалық дыбыр жолағының нашар сапасынан зардап шекті, ол қатты бұрмалануға және жиілік диапазонының шектеулі болуына, сондай-ақ түсірілген кадрларға сәйкес ету үшін партитурадан бөліктерді алып тастауға ұшырады. Кантата ғана емес, алынып тасталған бөліктерді қалпына келтірді, сонымен қатар партитураның көп бөлігін кеңейтті.
Фильмнің жаңа нұсқалары
1986 жылы фильм қайта жаңартылды. Фильм тазартылып, киностудия логотипі қосылды, титрлер ауыстырылды (тек шрифті, мазмұны емес), музыкасы Эмин Хачатурянның Мемлекеттік симфониялық кино оркестрін дирижерлік етуімен қайта жазылды. 1995 жылы фильмнің жаңа нұсқасы VHS және лазерлік дискілерде шығарылды, осы үшін Прокофиевтің музыкасы Санкт-Петербург филармониясы оркестрі мен хорын Юрий Темирканов дирижерлік етуімен жоғары сапалы цифрлық стереода толығымен қайта жазылды, бірақ саундтректің диалог бөлімдері өзгеріссіз қалды. Бұл жаңа буынға Айзенштейннің фильмін және Прокофиевтің музыкасын жоғары сапада тамашалауға мүмкіндік берді, фильмнің алғашқы шығуынан бері болған нашар жазылған музыкалық бөлімімен қанағаттанудың орнына. Қайта жазылған музыканың DVD нұсқасы жоқ.
Танымал мәдениетте
Александр Невскийге көптеген туындылар әсер етті немесе оған сілтеме жасайды.