Кіріспе

1979 жылғы Андрей Тарковскийдің фильмі.

Фильм бастапқыда бір жылдан астам уақыт бойы қолданысқа жарамсыз пленкаға түсірілді, содан кейін жаңа оператор Александр Княжинскийдің қатысуымен дерлік толығымен қайта түсірілуге тура келді. "Сталкер" фильмі 1979 жылдың мамыр айында "Госкино" тарапынан шығарылды. Шығарылысымен бірге фильмге қарама-қайшы пікірлер айтылды, бірақ кейіннен ол барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің бірі деп танылды, ал Британдық кино институты 2012 жылғы "Барлық уақыттағы 100 ең ұлы фильм" тізімінде оны 29-орынға қойды. Тарковский 1976 жылғы күнделігіне "Сталкер – 'тақиялау' сөзінен туындаған" деп жазған. Фильмде "сталкер" – бұл аймаққа кәсіби жетекші, қауіпті және тыйым салынған жерге белгілі бір мақсатпен өтуге қабілетті және ниетті адам.

Сюжет

Бір адам белгісіз жерде "Сталкер" ретінде жұмыс істейді, ол адамдарды "Аймақ" арқылы жетектеп әкеледі – онда физиканың қалыпты заңдары қолданылмайды және қираған орындарында сыртқы әлемнен келген белгілер қалған. Аймақта "Бөлме" деп аталатын бір орын бар, кім болса да ішке кірсе, тілегі орындалады деседі. Аймақ құпиялылыққа оранып, үкімет тарапынан жабылып, сырттан қауіпті, табиғаттан тыс күштермен қоршалған. Үйінде әйелі мен қызымен бірге Стакердің әйелі оны Аймаққа бармауға өтінеді, себебі ол тағы да ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылуы мүмкін, бірақ ол оның жалбауын елемейді. Сақалды барда Стакер келесі клиенттерімен кездеседі – Жазушы мен Профессор. Олар Аймақты қорғап тұрған әскери бекеттен қашып, қақпадан өткен пойыздың артынан еріп, теміржол вагонында Аймақтың ортасына жетеді. Стакер клиенттеріне алдағы қауіптерден аман қалу үшін оның айтқанын мінездегендей орындау керектігін ескертеді және Аймаққа құрметпен қарау керектігін, ал ең тура жол әрқашан ең қысқасы емес екенін түсіндіреді. Стакер алдынан келетін металл гайкаларды матаға байлап, түрлі "құрылыстарды" тексереді. Ол бұрынғы Стакер "Қасиетті Доңыз" туралы айтады, ол Бөлмеге кіріп шығып, өте бай болған, бірақ кейін өзін дарға асып өлтірген. Жазушы кез келген қауіпке күмәнданады, ал Профессор көбінесе Стакердің кеңесін тыңдайды. Саяхат барысында үш адам Бөлмеге бару себептерін талқылайды. Жазушы шабытын жоғалтудан қорқатынын айтады. Профессор аздап алаңдағандай көрінеді, бірақ кішкентай рюкзакпен жүруге тырысады. Профессор Аймақты ғылыми тұрғыдан зерттеп, Нобель сыйлығын алуға үміттенеді деп мойындайды. Стакердің айтуынша, оның мақсаты – мұңайғандарға көмектесу ғана. Туннельдер арқылы сапар шеккеннен кейін үш адам ақыры баратын жеріне жетеді – шіріген, ескірген өндіріс ғимаратына. Бөлмені "Ет тартқыш" деп аталатын аномалия қорғап тұр, ол кімнің болса да өлімін қажет етеді, бұл дауға себеп болады. Кішкентай бөлмеде телефон қоңырауын естітеді. Таң қалған Профессор бұрынғы басшысына телефон соғып, Бөлмені тауып алғанын мақтан етуге шешім қабылдайды. Үш адам Бөлмеге кіруге дайындалып жатқанда, Профессор саяхатқа шығудың нақты себебін ашады. Профессор Бөлмені жою үшін 20 килотонналық бомба әкелді, оның зұлым адамдардың өз пайдаларына пайдалануына жол бермейді. Ол Бөлмені, Стакерді және Стакердің клиенттерін қылмыстың, әлеуметтік шиеленістің, әскери төңкерістердің және зиянды ғылымның өркендеуіне кінәлі деп санайды. Үш адам Бөлменің сыртында физикалық және сөздік қақтығысқа түседі, олар шаршап қалады. Жазушы Қасиетті Доңыз өзінің бауырын Ет тартқышқа жібергенін және оны қайтару үшін Бөлмеге кіргенін біледі, бірақ Бөлме бауырын қайтарудың орнына Қасиетті Доңыздың байлыққа деген құпия тілегін орындады. Осыған байланысты Қасиетті Доңыз өзіне-өзі қол жұмсады. Жазушы олардың ешкімнің шын тілектерін біле алмайтынын және сондықтан Бөлмені жеке мүдделер үшін пайдалану мүмкін емес екенін айтады. Профессор Бөлмені жою жоспарынан бас тартады. Оның орнына ол бомбаны бөлшектеп, бөліктерін шашып жібереді. Бөлмеге кіруге ешкім тырыспайды. Стакер, Жазушы және Профессорды бар-кафеде Стакердің әйелі мен қызы күтеді. Үйге оралғаннан кейін Стакер әйеліне адамзаттың Аймақты аралап, жақсы өмір сүру үшін қажетті сенім мен нанымын қалай жоғалтқанын айтады. Стакер ұйықтағанда, оның әйелі камераға тікелей жеткізілген монологта олардың қарым-қатынасын ойлайды, қиын өмірді оңай, жайсыз өмірден артық көретінін айтады. Жұптың кемтар қызы Мартышка Фёдор Тютчевтің махаббат өлеңі оқылып жатқанда, ас үйде жалғыз отырады. Ол психокинез арқылы үш стаканды үстел үстінде итеріп, біреуін құлатып жіберген сияқты. Стакердің отбасы тұрған жерден пойыз өтеді, пәтердің бәрі дірілдейді.

Тақырыптар мен түсіндірмелер

Слант журналындағы сыншы Ник Шагер фильмді "адам санасы туралы тығыз, күрделі, көбінесе қайшылықты және шексіз икемді аллегория, күн санап зайырлы, рационалды әлемде сенімнің қажеттілігі және адамдардың жүрегінде жасырылған жағымсыз армандар мен құштарлықтар" деп сипаттайды. Шагер фильмнің "адамның мәнін, қол жетпес нәрсеге деген құштарлығын, әрбір адамның бойындағы ішкі қажеттілікті" бейнелейтінін айтады. Фильмдегі құпиялы Зона 1986 жылы (фильм жарық көргеннен кейін жеті жыл өткен соң) Чернобыль апатынан кейін құрылған Чернобыльдің қауіпсіздік аймағымен салыстырылады, ал Чернобыль электр стансасын күтіп-ұстаған адамдардың кейбіреулері өздерін "сталкерлер" деп атаған. Фильм Зонаның пайда болуын нақты көрсетпесе де, соңында, Зонадан тыс жерде отбасымен бірге тұрған сталкерді бейнелейтін кадрда, фонда электр стансасы көрінеді. Ядролық радиация және қоршаған ортаның нашарлауы тақырыбы Тарковскийдің соңғы фильмі "Құрбандық" фильмінде қайта қарастырылады. Фильмнің ортасында сталкер ішкі монолог айтады, онда Лао Цзының "Дао Дэ Цзин" еңбегінің 76-шы тарауын толығымен келтіреді. Бұл мәтінде жаңа туған сәбидің жұмсақтығы мен икемділігі жаңа өмірдің белгісі ретінде, ал қатаңдық пен күш – өлімге жақын қасиеттер ретінде сипатталады. ("Адам өмірге келгенде жұмсақ және әлсіз болады. Ал өлгенде қатты және күшті.") Кеңес үкіметінің соңғы жылдарындағы ахуалда Тарковский сыртқы әлемнің қысымшыл дистопиясын – өнеркәсіптік құлдырау, ластану, адамдардың бөлінуі және саяси қуғын-сүргінмен белгіленгенін, ал Зонаны – сұлулық пен құпиялылық әлемін бейнелейді. Бөлмемен бірге олар жаңа мүмкіндіктердің символы болып табылады, заманауи қоғамның антиутопиялық әлеміндегі утопия, шіріп бара жатқан қоғамның шектеулерінен құтылудың жолын ұсынады. Фильм коммунистік утопияға жете алмаған, тұрақтап, құнарсыздыққа ұшыраған кейінгі социализмнің көңіл көшіруін көрсетеді. Бұл фильмде Тарковский екі маңызды адамдық қасиетке – сенім мен махаббатқа баса назар аударғысы келеді. Ол сенімнің "жойылмайтынын, бұзылмайтынын, әрбір жанымызда кристалл сияқты қалыптасатынын және оның құндылығын құрайтынын" айтады, сондай-ақ адамдар әлемде үміт жоқ деп ойлағанда, махаббат оларды керісінше дәлелдейтінін жеткізеді. Фильм романнан айтарлықтай өзгеше. 1979 жылғы сұхбатында Тарковский фильмнің романмен тек "сталкер" және "зона" деген екі сөзден басқа ортақ ештеңесі жоқ екенін мәлімдеді. Зонаға кірмес бұрын түсірілген кадр Таллиннің орталығындағы Флора химия зауытында түсірілген, ол Ротерман тұз қоймасының (қазір Эстон сәулет мұражайы) және бұрынғы Таллин электр стансасының (қазір Таллин шығармашылық орталығы) жанында орналасқан. Зона ішіндегі кейбір кадрлар Мардудағы Иру электр стансасының жанында түсірілді, ал Зонаға кіретін қақпалар Ласнамаэде, Идакескус артындағы Пунане көшесіне жақын жерде түсірілген. Басқа кадрлар Пирита өзеніндегі Таллинн-Нарва тас жолының көпіріне жақын жерде түсірілді. Фильмнің түсіріліміне қатысқан бірнеше адам, мүмкін Тарковскийдің өзі, фильмнің уытты жерлерде ұзаққа созылған түсірілім кестесінен туындаған себептермен қайтыс болды. Дауыс режиссері Владимир Шарун еске алады:

Стиль

Тарковскийдің басқа фильмдері сияқты, "Сталкер" да жылдам монтаждан бас тартып, баяу және нәзік камера қозғалысымен ұзақ кадрларды қолданады. Фильмде 163 минуттың ішінде 142 кадр бар, олардың орташа ұзақтығы бір минуттан асып, көптеген кадрлар төрт минуттан да ұзақ. Зонада түсірілмеген көріністердің барлығы дерлік сепия түсінде немесе осыған ұқсас жоғары контрастты қоңыр монохромда түсірілген, бірақ Сталкердің қызының түсірілген көріністерінен басқа, олар түсті түсірілген.

Саундтрек

Stalker фильмінің музыкасын Тарковскийдің бұрынғы фильмдері – Solaris және Mirror фильмдеріне де музыка жазған Эдуард Артемьев жазған. "Сталкер" үшін Артемьев музыканың екі әртүрлі нұсқасын жасады. Бірінші нұсқа тек оркестрмен орындалды, бірақ Тарковский оны қабылдамады. Фильмнің түпкілікті нұсқасында қолданылған екінші музыка синтезатор және дәстүрлі аспаптардың көмегімен, дыбыстау эффектілері арқылы өңделген күйде жазылды. Фильмнің түпкілікті музыкасында музыка мен дыбыс арасындағы шекаралар нашарлап, табиғи дыбыстар мен музыка бір-бірінен ажырату қиын болатын деңгейге жетті. Шындығында, көптеген табиғи дыбыстар түсірілім кезінде алынбаған, Артемьев оларды синтезаторында жасаған. Тарковский үшін музыка – бұл бейне қатарының ғана параллель иллюстрациясы емес. Ол музыка бейнелердің эмоционалдық күйін өзгертеді, бұзады, бірақ мағынасын өзгертпейді деп сенді. Сондай-ақ, толыққанды теориялық тұтастығы бар фильмде музыканың қажеті болмайды, оның орнына дыбыстар келеді деп ойлады. Тарковскийдің сөзіне қарағанда, ол осы тұтастыққа ұмтылып, "Сталкер" және "Ностальгия" фильмдерінде осы бағытта жұмыс істеді. Түпкілікті монофониялық дыбыс жолына қосымша, Ресей кино кеңесі (Русчико) 2001 жылғы DVD нұсқасы үшін 5.1 айналмалы дыбыс жолын жасады.

Фильмнің музыкасы

Бастапқыда Тарковскийдің соңғы фильмнің музыкалық атмосферасы туралы нақты түсінігі болмады және фильмде музыка қай жерде болатыны туралы жуық шамамен ғана ойы болды. Барлық материал түсірілгеннен кейін де ол Шығыс және Батыс музыкасының үйлесімін қалайтын идеалды фильм музыкасын іздеуді жалғастырды. Артемьевпен сөйлескенде ол Шығыс пен Батыстың бірге өмір сүре алатынын, бірақ бір-бірін түсінбейтінін көрсететін музыка қажет екенін түсіндірді. Тарковскийдің бір идеясы – батыс музыкасын шығыс аспаптарында орындау (немесе керісінше). Артемьев бұл идеяны 14 ғасырдан шыққан итальяндық композитордың "Пулчеррима Роза" мотетімен сынап көруді ұсынды. Тарковский мотетті фильмге сәйкес деп таппады және Артемьевтен оған шығыстық дыбыс беруді сұрады. Кейін Тарковский Армения мен Әзірбайжаннан музыканттарды шақырып, оларға мотет әуенімен импровизация жасауға рұқсат беруді ұсынды. Әзірбайжаннан музыкант шақырылды, ол Артемьев жазған оркестрлік қосымша музыкамен бірге, муғамға негізделген тармен негізгі әуенді орындады. Тарковский, әдеттегідей емес, толық жазу сессиясына қатысты, бірақ соңғы нәтиже оның іздегені емес екенін айтты. Еуропалық және шығыс аспаптарының айқын үйлесімін жасыру үшін ол алдыңғы қатардағы музыканы өзінің SYNTHI 100 синтезаторының эффектілік арналары арқылы өңдеді. Бұл эффектілер флейтаның дыбысын өзгертуге және тардың жылдамдығын төмендетуге мүмкіндік берді, соның арқасында Артемьев "бір ішектің өмірі" деп атаған дыбыс естілді. Тарковский нәтижеге таң қалды, әсіресе тардың дыбысы ұнады және фильмде ешқандай өзгеріссіз осы тақырыпты пайдаланды. Фильмнің осы бөлігі үшін Тарковский сондай-ақ Рихард Вагнердің немесе Марсельезаның музыкасын қарастырды. 1979 жылы Тонино Геррамен сұхбаттасқанда Тарковский былай деді: «Музыка көбінесе таныс болуы керек, ол көпшіліктің қозғалысын, адамзаттың әлеуметтік тағдырын көрсетеді. Бірақ бұл музыка шудың астында, көрерменге сезілмейтіндей болуы керек». «Мясной фарш» деп аталатын туннельден шыққаннан кейін, олар өздерінің мақсатына – бөлмеге жетеді. Бұл жерде, фильмнің қалған бөлігіндегідей, дыбыс үнемі өзгереді және міндетті түрде визуалды бейнемен байланысты емес. Зонадағы саяхат үш адам бөлмеде үнсіз отырып аяқталады, ешқандай дыбыс естілмейді. Дыбыс қайтадан пайда болғанда, ол қайтадан судың дыбысы, бірақ басқа тембрмен, жұмсақ және тыныш, катарсис және үміт сезімін беру үшін. Зонадан тыс әлемге оралуға дыбыс көмектеседі. Камера әлі де Зонаның ішіндегі су тоғандарын көрсеткенде, көрермендер пойыздың және Равельдің «Болеро» дыбысын ести бастайды, ол ашылу сахнасын еске түсіреді. Зонадан тыс әлемнің дыбыстық ландшафты бұрынғыдай, пойыздың дөңгелектерінің шуымен, кемелердің тұманды сигналдарымен және пойыздың сыбызғыларымен сипатталады. Фильм басталғандай аяқталады, пойыздың өтуімен, Бетховеннің 9-шы симфониясының соңғы сәттерінен алынған «Қуанышқа ода» дыбысымен. Фильмдегідей, визуалды бейне мен дыбыс арасындағы байланыс үзілуі көрерменге дыбыстың нақты ма, әлде иллюзия ма екеніне күмәндік тудырады.

Сыни жауап

Фильм жарық көрген сәттен бастап, оның қабылдануы аса жағымды болған жоқ. Мемлекеттік кинематография комитеті, яғни Госкиноның өкілдері фильмді сынап бағалады. «Сталкер» тезірек және динамикалық болуы керек деген талапқа жауап ретінде Тарковский былай деді:

Госкино өкілі көрерменнің пікірін білдіруге тырысып жатқанын айтты. Тарковский оған былай деп жауап берді:

Соңғы кезде фильмге қатысты пікірлер өте жағымды. Rotten Tomatoes шолулар жинағында «Сталкер» 43 шолу негізінде 100% баға алды, орташа бағасы 8.6/10. Сын консенсусы былай деді: «Сталкер – күрделі, ишаралы мысал, ол ғылыми фантастикалық/триллерлік ортасынан естен кетпейтін бейнелер мен философиялық ойларды шығарады». Metacritic 17 сыншының бағалауы бойынша 100 балдық шкала бойынша 85 бал берді, бұл «барлық тараптан мақтауға» ие екенін көрсетеді. 2012 жылдың қыркүйегінде Sight & Sound үшін Британдық кино институты жүргізген «Барлық уақыттың 100 ең ұлы фильмі» сауалнамасына ілікті. Топтың сыншылары «Сталкерді» 29-шы орынға қойды, ал режиссерлер 30-шы орынға бөлді. The Guardian газетінде Джефф Дайер фильмді «киноның жоғары өнерге деген талабымен және оны осылай қабылдауға көрерменнің қабілетімен байланысты сынақ» деп сипаттады. Slant Magazine журналының сыншысы Ник Шагер фильмді «адам санасы туралы шексіз икемді аллегория» деп атады. 2018 жылы BBC Culture 43 елдегі 209 сыншы қатысқан сауалнамада фильмді барлық уақыттың ең ұлы ағылшын тілінде емес фильмдерінің 49-шысы деп таныды.

Марапаттар мен ұсыныстар

Фильм Канн кинофестивалінде Экуменикалық қазылар алқасының жүлдесімен марапатталды, сондай-ақ Португалиядағы Fantasporto кинофестивалінде көрермендер қазылар алқасының арнайы аталмыш жүлдесіне ие болды.

Үй медиасы

Шығыс Германияда DEFA фильмнің толық неміс тілінде дубляжданған нұсқасын жасады, ол 1982 жылы кинотеатрларда көрсетілді. Бұл нұсқа Icestorm Entertainment компаниясы DVD-де пайдаланды, бірақ түпнұсқа тіліндегі дыбысы, субтитрлердің болмауы және жалпы бейне сапасының нашарлығы үшін көп сынға ұшырады. RUSCICO халықаралық нарық үшін фильмді жаңартылған дыбыс және бейне сапасы бар екі DVD-де шығарды. Онда Dolby Digital 5.1 форматында жаңартылған, сондай-ақ түпнұсқа моно дыбысы бар орыс тіліндегі түпнұсқа аудио жазылған. DVD-де 13 тілде субтитрлер, оператор Александр Княжинскиймен, суретші және қоюшы-суретші Рашит Сафиуллинмен және композитор Эдуард Артемьевпен жасалған сұхбаттар бар. Criterion Collection 2017 жылдың 17 шілдесінде DVD және Blu-ray дискілерінің жаңартылған нұсқасын шығарды. Арнайы мүмкіндіктердің ішінде "Зона: фильм туралы кітап" кітабының авторы, киносыншы Джефф Дайермен жасалған сұхбат бар.

Мәдени іс-шаралар

Фильм 1986 жылы Сан-Франциско шығанағындағы аймақта құрылған және қатысушылар үшін "Аймақтық сапарлар" ұйымдастырған Cacophony Society-ге зор әсер етті. Невада штатындағы Блэк-Рок шөлінде ағаштан жасалған, символдық адамды алғаш рет 1990 жылы "№4 аймақтық сапарда" өртеді. Осы оқиға жыл сайын өнер, музыка және мәдениет фестиваліне айналды, ол "Жарлы адам" деп аталады.

Кино және теледидар

Француз режиссері Крис Маркер Тарковскийдің "Аймақ" тұжырымдамасын өзінің "Sans Soleil" (1983) фильмі үшін пайдаланды. 1995 жылы құрылған Ресейдің халықаралық адам құқықтары кинофестивалі осы фильмнің атымен, "Сталкер" деп аталды. 2012 жылғы "Чернобыль күнделіктері" фильмінде де Чернобыль аймағына топтарға "экстремалды турлар" ұйымдастыратын, "сталкерге" ұқсас гид болады. "Westworld" (2016–2022) сериалының авторы Джонатан Нолан HBO сериалы үшін жұмысында "Сталкердің" әсерін сезгенін айтады. 2017 жылғы "Атомдық блондинка" фильмінде басты кейіпкер Лоррейн Броутон Шығыс Берлиндегі "Сталкер" кинотеатрына барады. Алекс Гарландтың жазған және түсірген 2018 жылғы "Annihilation" психологиялық қорқыныш фильмі, Джефф ВандерМирдің аттас романына негізделгенімен, кейбір сыншылар үшін "Жол бойындағы пикник" және "Сталкер" фильмдерімен айқын ұқсастықтары бар. Дегенмен, мұндай пікірлер "Annihilation" романының авторы, фильм негізделген кітабының авторы, өзінің ресми Twitter аккаунты арқылы өзінің әңгімесі "Пикник/Сталкерге 100% құрмет емес" екенін мәлімдеді.

Бейне ойындар

2007 жылы украиналық GSC Game World видео ойын әзірлеушісі S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl ойынын шығарды. Бұл ашық әлемді, бірінші тұлғадан ату ойыны, сюжеті фильмге, түпнұсқа романға және нақты өмірде болған Чернобыль АЭС апатына шала байланысты. Ойын сыншылардың және коммерциялық сәттілікке қол жеткізіп, 2021 жылға дейін 15 миллионнан астам дана сатылды және осыған ұқсас ортада өтетін екі жалғасы жарық көрді. Бүкіл Metro кітап трилогиясы мен бейне ойын сериясы фильмнің негізі болған "Roadside Picnic" романынан шабыттанды. Pacific Drive ойыны да фильмнің негізі болған "Roadside Picnic" романынан әсер алды.