Кіріспе

XVI ғасырдағы испан конкистадоры және отарлық әкімші Нуньо Белтран де Гусман (шамамен 1490-1558) – испан конкистадоры және Жаңа Испаниядағы отарлық әкімші. Ол 1525 жылдан 1533 жылға дейін Пануко провинциясының губернаторы, 1529 жылдан 1534 жылға дейін Нуэва-Галисия провинциясының губернаторы, ал 1528 жылдан 1530 жылға дейін Жаңа Испанияны басқарған жоғары сот – Мексиканың алғашқы Корольдік аудиенциясының президенті болды. Ол Мексиканың солтүстік-батысында, оның ішінде Гвадалахара қаласын қоса, бірнеше қалаға негіз салды. Испан патшасы Карл I-нің жеке күзетшісі болған ол, король ацтек империясын бағындырған испандықтардың басшысы Эрнан Кортестің ықпалын тепе-теңдеу үшін Мексикаға жіберілді, себебі король оның тым күшті болып бара жатқанынан қаушады. Гусман Пануко губернаторы ретінде Кортестің жақтастарын қатаң жазалап, оларды және олардың жақтастарын мүліктерінен және құқықтарынан айырды. Ол Мексиканың солтүстік-батыс аймақтарына көптеген жаулау экспедицияларын жүргізіп, мыңдаған үндістерді құлдыққа түсіріп, Кариб теңізі колонияларына жіберді. Нәтижесінде, ол өзін маңызды шіркеу қызметкерлерінің жауы етіп алған билік күресінде Гусман жеңіліске ұшырады. 1537 жылы ол мемлекетке қарсы сатқындық, билікті теріс пайдалану және өзінің аумақтарының жергілікті халқына жасаған зұлпым үшін тұтқындалды және Испанияға шынжырмен жіберілді. Кейін босатылып, 1558 жылы кедейлікте қайтыс болды. Оның кейінгі беделі ғылымда және халық арасында қатыгез, зорлық-зомбылыққа құмар және ақылсыз тиран ретінде қалыптасқан. Оның мұрасы, негізінен, Эрнан Кортес, Хуан де Цумаррага және Васко де Кирога сияқты оның саяси қарсыластары тарихты жазу арқылы өзгертілді.

Ерте өмір

Нуньо Белтран де Гусман шамамен 1485 жылы Испанияның Гвадалахара қаласында, ескі ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – Ернан Белтран де Гусман, бай саудагер және Испания инквизициясының жоғары констеблі, анасы – Дона Магдалена де Гусман. Гусман отбасы Коммунеролар көтерілісінде принц Чарльзды қолдады және кейіннен императордың алғысын алды. Нуньо Белтран де Гусман құқық саласында біраз тәжірибе жинады, бірақ бітірген жоқ. Бір кезеңде ол және оның кіші інісі Карлос V-нің 100 корольдік қауіпсіздік қызметкерінің бірі болды, 1522 жылы императордың Фландрияға сапарына қатысты және Куэнка (Испания) епискобымен байланысты сияқты құпия дипломатиялық миссияларды орындады. Кортес бұдан бұрын өзінің ықпалын Панукоға дейін жеткізген еді, сондықтан Гусманның тағайындалуы тікелей қарсылық тудырды. Оның тағайындалуына ерте колониялық Мексикадағы билік үшін күрестегі Кортес жақтастары қарсылық білдірді, оны әскери тәжірибесі жоқ сырттан келген адам деп қарады.

Батыс Мексиканы жаулап алған

1529 жылы Гусман Хуан Ортис де Матиенцоны Аудиенсияның басшысы етіп тағайындады. Содан кейін, 1529 жылдың 21 желтоқсанында 300-ден 400-ге дейін наразы конкистадорлар мен 5000-нан 8000-ға дейін нахуа тайпаларынан құралған әскери күшін жинап, Мексика қаласының батысына, осы уақытқа дейін қарсылық көрсеткен жерлер мен халықтарды жаулап алу үшін аттанды. Әдетте, конкистадорлар үнді ауылына шабуыл жасап, жүгері және басқа да азық-түліктерін тонап, үйлерді қиратып, өртеп жіберіп, жергілікті басшылардан қандай байлықты тонауға болатыны туралы немесе жақын жердегі халықтардан ақпарат алу үшін азаптайтын. Көбінесе, мұндай байлықтар мүлдем болмады. Осы уақытта Мексика қаласында Аудиенсияның әрекеттері Мексика епископы Хуан де Зумарраганың назарына ілігіп, ол 1530 жылдың 7 наурызында шіркеу тыйымын салды. Тыйым салудың тікелей себебі – қасиетті орынға жасалған шабуыл. Аудиенсия Сан-Франциско монастырінен Кортестің қызметшісін, оған ауыр қылмыс тағылған, сондай-ақ Кристобаль де Ангуло және Гарсия де Ллерена есімді екі дін қызметкерін күшпен алып кетті. Гусман қазіргі Халиско, Закатекас, Найарит және Синалоа штаттарының халқын зорлықпен басып алуды жалғастырды. Соңғы штаттың территориясында ол 1531 жылдың 29 қыркүйегінде Сан-Мигель-де-Кулиакан қаласын құрды. Ол Тепикке қайтып оралды, онда штаб-пәтерін құрып, одан жаңа экспедициялар ұйымдастырды. Олардың бірі Сантьяго-де-Галисия-де-Компостела және Пурификация қалаларын құрды. Тағы бірі қазіргі Мексиканың Сонора штатына дейін сапар шекті. Оның чичимек жерлеріне жасаған зорлық-зомбылықпен ұйымдастырылған экспедициялары Микстон көтерілісінің басты себебі болды.

Жаңа Испаниядағы Гвадалахараның негізі

1531 жылы (көптеген сенімділер қаңтарда) Гусманның капитандарының бірі Кристобаль де Оняте Ночистланның жанында "Гвадалахара" деген атпен кішкентай қала құрды. Екі жыл өткен соң Гусман қалаға сапар шекті және тұрғындары үнді шабуылдарынан қорқып, сондай-ақ жеткілікті судың болмауына байланысты, оны Тоналаға көшіруді бұйырды. Бұл оқиға 1533 жылдың 24 мамырында болды. Кейін Гусман Испанияға қайтқаннан кейін, қала тағы бір рет Тлакотанға жақын жерге (қазіргі Запопанның солтүстік-шығысына) көшірілді. Бұл шамамен 1541 жылдың қазан айы мен келесі жылдың ақпан айы аралығында болды. Соңынан отарлаушылар Жаңа Испанияның вице-королі Антонио де Мендосаға үнемі көшірілулер мен Гусманның қатыгездігі туралы арыз жасай бастады.

Жаңа Галисия патшалығы

Нуньо Белтран де Гусман барлап, жаулап алған аймақтарына "Конкиста дель Эспириту Санто де ла Майор Эспания" деген ат қойды. Бірақ Испания патшайымы, Кастилиялық Жоанна, V Карлдың анасы, бұл атты бекітпеді. 1531 жылғы 25 қаңтардағы патшалық жарлық арқылы ол "Reino de Nueva Galicia" (Жаңа Галисия Корольдігі) деген атты ұсынды. Бұл аймақ Рио Лермадан Сонораға дейін созылып, астанасы Компостела қаласы болды. Жаңа Галисия жеке бірлік болып саналды, Мексика қаласының Аудиенциясының билігінде болмады (бірақ Жаңа Испанияның құрамында болды). XIX ғасырдағы жазбалардың бірінде Белтран де Гусман "Пануконың жек көрінішті губернаторы және Жаңа Испания жеріне басып келген ең бұзық адам" деп сипатталған.

Испаниядағы соңғы жылдары

Гусманның жергілікті халыққа жасаған зұлмы туралы хабарлар Мексика қаласына және Испанияға жетті, сондай-ақ, епископ Сумарраганың өтінішімен, тәж оны тергеу үшін Диего Перес де ла Торрені жіберді. Гусман 1536 жылы тұтқындалды. Ол бір жылдан астам түрмеде отырды, содан кейін шынжырлармен Испанияға жіберілді. 1538 жылы Торрейон қамалындағы түрмеден босатылды. 1539 жылы ол корольдік контино күзетшісі лауазымына қайта оралды, сот тізімдерінде ол 1539 жылдан 1561 жылға дейін жыл сайын жалақы алғаны көрсетілген (1561 жылы "қаза тапқан" деп тіркелген). 1552 жылы ол өзінің құлдырауына әкелген оқиғалардың өзіндік нұсқасын жазған естелік жазбасын жасады. Ол өз есебінде Пурэпеча Казонциді өлімге кесудің сол аймаққа христиандық құқықтық тәртіп орнату үшін қажет болғанын түсіндірді және: «Шындығында, Жаңа Испанияның барлық тарихында осыдан әділ жаза орындалмаған, егер мен қандай да бір жазаға лайық болсам, онда оны орындау керек пе, жоқ па деп күмәндануым үшін лайық болар еді» деді. 1558 жылы ол өзінің соңғы өсиетнамасын жазды, ол 1973 жылы табылған, онда ол мұрагерлерін қарыздан құтқаруға тырысқан, кедейлікте күрескен ақсүйек ретінде бейнеленген, тіпті дәрі-дәрмек үшін төлеу үшін мұралық заттарын кепілге беруге мәжбүр болған. Онда ол өзінен тәркіленген мүлікті мұрагерлеріне қайтаруды, губернатор және президент болған жылдарына төленбеген жалақысын төлеуді және мұрагерлеріне беруді сұрады. Ол өзінің барлық мүлкін ауру кезінде күтім жасаған Сабина де Гусманға мұра етіп қалдырды. Жаңа Испанияда болған жанжалдарына қарамастан, ол Францискан орденіне де мүлік қалдырды. Ол, бауырсақтап айтқанда, 1558 жылдың 16 қазанында немесе одан кейін Вальядолидте қайтыс болды.

Беделі

Кейінгі уақытта және ішінара өз замандастарының арасында Нуньо де Гусман конкистадорлардың ең жаман зұлымдары ретінде танылды, оның өмірбаянын жазған Дональд Чипманның сөзімен айтқанда, ол "Қара аңыздың бейнесі" ретінде бейнеленді. Оның замандасы Берналь Диас дель Кастильо оны былай сипаттады: "Жаңа Испанияның барлық провинцияларында Пануконың [Гузман] сияқты жаман және зұлым адам болған емес". Оның өмірбаяуын жазған Сантана оның мінезін "ең жоғары деңгейдегі қатыгездік, шексіз амбиция, жоғары дәрежедегі екіжүзділік, ұлы адалсыздық, теңдесі жоқ мінезсіздік және Кортеске деген қатыгез жеккөрініш" деп сипаттайды.