Кіріспе

Корольдік шен және ханзаданың әйелдік баламасы – монарх отбасының әйел мүшесі немесе әйел билеушінің қолданатын атағы. Еркек мүшелері үшін принц (лат. princeps, «бірінші азамат» деген мағынада) атағы қолданылады. Көбінесе бұл термин ханзаданың әйелі немесе монархтың қызын атау үшін пайдаланылады. Тақ мұрагері ханшайымы таққа мұрагер болуы немесе мұрагердің әйелі болуы мүмкін.

Принцессаның нақты атағы

Кейбір ханшайымдар княжестволардың билеуші монархтары болып табылады. Билік құрып отырған ханшайымдардың саны билік құрып отырған ханзадаларға қарағанда аз болды, себебі көптеген княжестволар әйелдерді тақ мұрагері болудан шеттетушілік жасады. 12 ғасырда Антиохияның билеуші ханшайымы Констанция – билік құрып отырған ханшайымға мысал бола алады. Франция президенті, оған әйелдердің де сайлануға құқығы бар, лауазымы бойынша Андорраның тең ханзадасы болғандықтан, теориялық тұрғыдан Андорраны ханшайыммен бірлесіп билеуге болады.

Монархтардың ұрпақтары

Көптеген ғасырлар бойы "принцесса" атағы монархтың қызы үшін тұрақты қолданылмайтын, ағылшын тілінде оны жай ғана "леди" деп атауға болар еді. Ежелгі ағылшын тілінде "принц", "эрл" немесе басқа да корольдік немесе асыл атақтардың әйелдерге баламасы болған жоқ. Корольдық әулеттен шыққан әйелдерге "леди [есім]" деп тіл қатушы еді немесе олар туралы сөз қозғалғанда осылай айтылар еді. Мысалы, Англияның Генрих VIII-нің қыздары Мэри мен Елизавета жиі "леди Мэри мен леди Елизавета" деп аталатын. Бірақ бұл практика үнемі сақталмаған. Данияның принці Георг пен Англияның Джеймс II-нің қызы Аннаның неке шартында Анна "принцесса Анна" деп аталған. Ұлыбританиядағы бұл тәжірибе 18-шы ғасырда өзгеріске ұшырады. Король Георг I Ұлыбритания тағына отырғаннан кейін, Ұлыбританияның монархінің балалары, немерелері және еркек желісінен тараған шөберелері автоматты түрде "Ұлыбритания мен Ирландияның ханзадасы немесе ханшайымы" атағын алды және "Патшалық Биіктігі" (балалар мен немерелер үшін) немесе "Биіктігі" (еркек желісінен тараған шөберелер үшін) деп аталатын болды. Королева Виктория 1864 жылдың 30 қаңтарындағы патент хатында (принцтік атақтың жалпы ережелерін қамтитын бұрынғы заңның алғашқы актісі) осы тәжірибені бекітті. 2012 жылдың 31 желтоқсанында королева Елизавета II патент хатын шығарды, ол Уэльс принцінің үлкен ұлының барлық балаларына "Патшалық Биіктігі" атағы мен дәрежесін беруге мүмкіндік берді, бұрын тек үлкен ұлы ғана осы құқыққа ие болатын.

Князьдердің әйелдері

Еуропа елдерінде ханзадаға үйленген әйел әдетте ханшайымға айналады, бірақ ханшайымға үйленген ер адам, егер арнайы атақ берілмесе, ханзада болмайды. 1301 жылдан бастап Англия (кейін Ұлыбритания және Ұлыбритания Корольдігі) патшаларының үлкен ұлдары әдетте Уэльс ханзадасы және Честер графы атанып, олардың әйелдері Уэльс ханшайымы деп аталады. Елизавета II 1996 жылғы 21 тамызда патенттік хаттар шығарды, онда Ұлыбритания ханзадасынан ажырасқан әйел енді «Жоғарылық» атағына ие бола алмайды делінген. Бұл қазірге дейін Уэльс ханшайымы Диана мен Йорк герцогинясы Сараға қатысты. Ұқсас жағдай Данияда да болды, Фредериксборг графесі Александра Дания принці Иоахимнан (Grevinde af Frederiksborg) ажырасқаннан кейін екінші некесінде ханшайымдық мәртебесін жоғалтты. Норвегияда Соня Харальдсен бастапқыда қарапайым азаматша болған, бірақ 1968 жылғы 29 тамызда Норвегия мұрагер ханзадасы Харальдқа (Kronprins Harald av Norge) үйленгенде мұрагер ханшайымы атанды. Кейіннен екеуі де 1991 жылы Норвегияның патшасы мен патшайымы болды.

Сүйіспеншілікпен

Кейбір жағдайларда, "патшайым" деген сөз әйелге деген махаббатты білдіру үшін лақап ретінде қолданылады. Мысалы, 1997 жылғы "Өмір - ғажайып" фильмінде басты кейіпкер Гвидо сүйіктісі Дораны "принцесса" деп шақырады, италия тілінде бұл сөз "патшайым" дегенді білдіреді.