«Нардың түсі» (1969) – Сергей Параджановтың шедевр фильмі. 18 ғасыр армян ақыны Саят-Нованың өмірін поэзиялық бейнелейтін көркем туынды. Кино тарихындағы маңызды фильм!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1969 жылы түсірілген Сергей Паражановтың фильмі
1969 film by Sergei Parajanov
"Гранат түсі" – Сергей Паражановтың сценарийін жазып, режиссерлік еткен 1969 жылғы советтік армян көркем фильмі. Фильм 18 ғасырдағы армян ақыны және жыршы Саят Нованың өмірін поэтикалық тұрғыдан бейнелейді. Көптеген сауалнамаларда бұл фильм жасалған ең ұлы фильмдердің бірі деп танылды және Михаил Вартанов оны революциялық деп бағалады. Қазіргі таңда фильм кино тарихындағы маңызды туынды ретінде қарастырылады.
The Color of Pomegranates is a 1969 Soviet Armenian art film written and directed by Sergei Parajanov. The film is a poetic treatment of the life of 18th century Armenian poet and troubadour Sayat Nova. It has appeared in many polls as one of the greatest films ever made and was hailed as revolutionary by Mikhail Vartanov. The film is now regarded as a landmark in film history.
Шолу
"Гранаттар түсі" – әрмен ашуы Саят Нованың (Ән патшасы) өмірбаяны, ақынның өмірін тура мағынада емес, бейнелі және поэтикалық тұрғыдан көрсетуге тырысады. Фильмде ақынның өмірі балалық шақ, жастық шақ, хан сарайы (онда ол патшайымға ғашық болады), монастырь, арман, қарттық, Өлім періштесі және өлім сияқты тарауларда бейнеленеді. Әр тарау атау тақтасымен белгіленеді және Сергей Параджановтың қиялы мен Саят Нованың өлеңдері арқылы құрылады. Актриса Софико Чиаурели фильмде еркек және әйел рөлдерін қоса алғанда, алты рөлді ойнайды. Франк Уильямстың сөзіне сәйкес, Параджановтың фильмі қысым мен қуғын-сүргінге қарамастан армян мәдениетінің сақталуын тойлайды. "Фильмде қатты эмоционалдық күшті бейнелер бар: кесілген гранаттан тамған қызыл шырын матаға сіңіп, ежелгі Армения патшалығының шекарасын еске түсіретін дақ қалдырады; бояушылар ұлттық тудың түстеріндегі жүнді ыдыстардан шығарып алады және т.б." Параджанов өзінің шабыттанып, "армян жарық миниатюрасынан" алғанын, "суреттің ішінде туындайтын, формалар мен түстердің драматургиясынан туатын ішкі динамиканы жасағысы келгенін" айтты. Ол бұл фильмді парсы миниатюраларының сериясы ретінде сипаттады. Оның жақын досы Михаил Вартанов Параджановтың түсініксіз кинематографиялық тілі "жақсы түсініледі және тек күрделі көрінеді" дейді және ол оны "Параджанов: Соңғы көктем" фильмінде жартылай ашып көрсетті. "Гранаттар түсі" фильмінің кейбір орыс тіліндегі нұсқаларында қосымша мүмкіндіктер бар. Левон Григорянның "Саят Нованың естеліктері" 30 минуттық синопсис болып табылады, ол бейнелерде және ақынның өмірінің әр тарауында не болып жатқанын түсіндіреді. Г. Смолли "Гранаттар түсі" фильміндегі әрбір мұқият жасалған бейненің мәні бар екенін, бірақ оларды түсіндіру кілті жоқ екенін мәлімдейді. Ол Параджановпен келіседі: "Егер біреу "Гранаттар түсі" фильмін ешқандай алғы танымсыз көретін болса, ол не көріп тұрғанын түсінбес еді". Фильмнің жасалуы және оның әртүрлі нұсқалары басқа қосымша материалдарда қарастырылады: жазушы және режиссер Дэниел Бёрдтің "Кіріспесі"; Дэниел Бёрдтің жаңа деректі фильмі "Әлем – терезе: Гранаттар түсінің жасалуы"; және Дэниел Бёрдтің модерациялаған Левон Абрамянның "Пікірлері".
The Color of Pomegranates is a biography of the Armenian ashug Sayat Nova (King of Song) that attempts to reveal the poet's life visually and poetically rather than literally. The film is presented with little dialogue using active tableaux which depict the poet's life in chapters: Childhood, Youth, Prince's Court (where he falls in love with a tsarina), The Monastery, The Dream, Old Age, The Angel of Death and Death. Each chapter is indicated by a title card and framed through both Sergei Parajanov's imagination and Sayat Nova's poems. Actress Sofiko Chiaureli notably plays six roles in the film, both male and female. According to Frank Williams, Parajanov's film celebrates the survival of Armenian culture in face of oppression and persecution, "There are specific images that are highly charged—blood red juice spilling from a cut pomegranate into a cloth and forming a stain in the shape of the boundaries of the ancient Kingdom of Armenia; dyers lifting hanks of wool out of vats in the colours of the national flag, and so on". Parajanov, the director, said his inspiration was "the Armenian illuminated miniature," and that he "wanted to create that inner dynamic that comes from inside the picture, the forms and the dramaturgy of colour." He also described this film as a series of Persian miniatures. His close friend Mikhail Vartanov has maintained that Parajanov's misunderstood cinematic language is "simple and only appears to be complex", and he partly demystified it in Parajanov: The Last Spring. Some Russian versions of The Color of Pomegranates have Special Edition features. The Memories of Sayat Nova, by Levon Grigoryan, is a 30 minute synopsis that explains what is happening in the tableaux and in each chapter of the poet's life. G. Smalley asserts that every carefully composed image in The Color of Pomegranates is coded to a meaning, but the key to interpreting them is missing. He agrees with Parajanov that "If someone sat down to watch The Color of Pomegranates with no background, they would have no idea what they were seeing." The making of the film and its different versions are explored in the other special features: "Introduction" by writer and filmmaker Daniel Bird; The World Is A Window: Making The Colour of Pomegranates—a new documentary by Daniel Bird; and "Commentary" by Levon Abrahamyan, moderated by Daniel Bird.
Орналасқан жерлер
Фильм Армениядағы көптеген тарихи орындарда түсірілді, оның ішінде Санахин монастыры, Хагпат монастыры, Ардвидегі Сент-Джон шіркеуі және Ахтала монастыры. Бәрі де Лори облысының солтүстігіндегі орта ғасырлық шіркеулер. Грузиядағы түсірілім орындарына Алаверди монастыры, Давид Гареджа монастыры кешенін қоршаған ауыл және Телави қаласына жақын Дзвели Шуамта кешені кірді. Әзірбайжан жерлеріне Бакудің Ескі қаласы және Нардаран бекінісі кірді.
The film was shot at numerous historic sites in Armenia, including the Sanahin Monastery, the Haghpat Monastery, the St. John church at Ardvi, and the Akhtala Monastery. All are medieval churches in the northern province of Lori. Locations in Georgia included the Alaverdi Monastery, the countryside surrounding the David Gareja monastery complex, and the Dzveli Shuamta complex near Telavi. Azerbaijani locations included the Old City of Baku and Nardaran Fortress.
Цензура және релиз
Кеңес цензурасы мен Коммунистік партияның өкілдері Параджановтың Саят Нованың өмірін көркем, поэтикалық тұрғыдан бейнелеуіне қарсылық білдірді және фильмнің ақын туралы халықты білім беруде жеткіліксіз екенін айтты. Осының салдарынан фильмнің атауы "Саят Нова" есімнен "Гранат түсіне" өзгертілді, ал түпнұсқа армян нұсқасындағы титрлер мен тараулардың атауларынан Саят Нова есіміне қатысты барлық сілтемелер алынып тасталды. Армян жазушысы Грант Матевосян жаңа, абстрактілі-поэтикалық армян тіліндегі тарау атауларын жазды. Шенеуніктер фильмдегі діни суреттердің көптігіне де наразылық білдірді, бірақ фильмнің екі сақталған нұсқасында да көптеген діни суреттер бар. Бастапқыда Мәскеудегі Мемлекеттік кинематография комитеті фильмді Армениядан тысқары елдерде көрсетуге рұқсат бермеді. Фильм 1969 жылдың қазанында Арменияда 77 минуттық нұсқада тұңғыш рет көрсетілді. Кинорежиссер Сергей Юткевич, Мемлекеттік кинематография комитетінің сценарий бөліміндегі сценарийді қараушы ретінде, фильмді түсінуді жеңілдету және билік үшін қабылдауға ыңғайлы ету мақсатында оны сәл өңдеп, жаңа орыс тіліндегі тарау атауларын жасады. Ол бірнеше минуттық кадрларды қысқартты – олардың кейбіреуі діни мазмұнына байланысты болды, – сондай-ақ кейбір сахналардың ретін өзгертті. Фильмнің көрсетілімі тек шектеулі болды, ол Юткевичтің 73 минуттық нұсқасында таратылды.
Soviet censors and Communist Party officials objected to Parajanov's stylized, poetic treatment of Sayat Nova's life and complained that it failed to educate the public about the poet. As a result, the film's title was changed from Sayat Nova to The Color of Pomegranates, and all references to Sayat Nova's name were removed from the credits and chapter titles in the original Armenian release version. The Armenian writer Hrant Matevosyan wrote new, abstractly poetic Armenian language chapter titles. Officials further objected to the film's abundance of religious imagery, although a great deal of religious imagery still remains in both surviving versions of the film. Initially the State Committee for Cinematography in Moscow refused to allow distribution of the film outside of Armenia. It premiered in Armenia in October 1969, with a running time of 77 minutes. The filmmaker Sergei Yutkevich, who had served as a reader for the script in the State Committee for Cinematography's Script Editorial board, recut the film slightly and created new Russian language chapter titles in order to make the film easier to understand and more palatable to the authorities. In addition to cutting a few minutes' worth of footage—some of it clearly due to its religious content—he changed the order of some sequences. The film ultimately received only a limited release in the rest of the Soviet Union, in Yutkevich's 73 minute version.
Қабылдау және мұра
Rotten Tomatoes веб-сайтында фильмге қатысты ретроспективті жиналған 18 шолу негізінде 94% мақұлдау көрсеткіші бар, орташа бағасы 7.2/10. 1980 жылы The New York Times газетінің Жанет Маслин: «Фильм кез келген жағдайда түсініксіз. Дегенмен, осылайша құпиялы болатын нәрсенің өзінде бір сиқыр бар» деп жазды. «Гранат түсі» 1982 жылы Cahiers du cinéma журналының үздік 10 фильмнің тізіміне енді. Кинорежиссер Михаил Вартанов: «Гриффит пен Эйзенштейн ұсынған кино тілінен өзге, әлемдік кино "Гранат түсі" фильміне дейін революциялық жаңалықтар ашқан жоқ, Бунуэльдің "Андалусиялық ит" фильмін есептемегенде» деді. Микеланджело Антонионидің пікірінше, «Параджановтың "Гранат түсі" – кереметтей сұлулыққа толы. Менің ойымша, Паражанов – әлемдегі ең талантты режиссерлердің бірі». Француз режиссері Жан-Люк Годар: «Киноның ғибадатханасында бейнелер, жарық және шындық болады. Сергей Параджанов осы ғибадатхананың шебері еді» деді. Киносыншы Гилберт Адейр: «Фильм стилі мен мазмұны бойынша киноның пайда болуына дейінгі кезеңде жасалғандай сезім тудырса да, "Гранат түсін" назардан тыс қалдырған кино тарихшыларын қадір тұтуға болмайды» деп мәлімдеді және Time Out журналының тағы бір үздік фильмдер тізіміне енді.
On review aggregator website Rotten Tomatoes, the film has an approval rating of 94% based on 18 retrospectively collected reviews, with an average rating of 7.2/10. In 1980 Janet Maslin of The New York Times wrote that "the film is elusive in any circumstances. However, anything this purely mysterious has its magic." The Color of Pomegranates made the Top 10 list for 1982 in Cahiers du cinéma. Filmmaker Mikhail Vartanov has said, "Besides the film language suggested by Griffith and Eisenstein, the world cinema has not discovered anything revolutionarily new until The Color of Pomegranates, not counting the generally unaccepted language of the Andalusian Dog by Buñuel". According to Michelangelo Antonioni, "Parajanov's Color of Pomegranates is of a stunningly perfect beauty. Parajanov, in my opinion, is one of the best film directors in the world." French filmmaker Jean Luc Godard said, "In the temple of cinema there are images, light and reality. Sergei Paradjanov was the master of that temple." Film critic Gilbert Adair argued that "although in both style and content it gives us the impression, somehow, of predating the invention of the cinema, no historian of the medium who ignores The Color of Pomegranates can ever be taken seriously." and appeared in another list of the greatest films by Time Out.
Қалпына келтіру
2014 жылы фильм режиссердің бастапқы көзқарасына мүмкіндігінше жақын болу үшін цифрлық түрде қалпына келтіріліп, қайта өңделді және 67-ші Канн кинофестивалінде әлемдік тұңғыш көрсетілімі болды. АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 2014 жылдың 20 қыркүйегінде Лос-Анджелес округінің өнер мұражайындағы (LACMA) академияда өтті және Мартирос Вартановпен таныстырылды. Шығыс жағалауындағы тұңғыш көрсетілімі 2014 жылдың 2 қазанында 52-ші Нью-Йорк кинофестивалінде өтті, оны Скорсезе таныстырды. Реставрация жұмысын Martin Scorsese's Film Foundation Cineteca di Bologna-мен бірлесіп аяқтады, ал сыншы және Торонто фестивалінің бағдарламалаушысы Джеймс Квант оны «кинодағы қасиетті грааль» деп сипаттады. Сонымен қатар, Criterion компаниясы Михаил Вартановтың 1969 жылғы «Армения жерінің түсі» деректі фильмімен бірге 2018 жылдың 17 сәуірінде американдық нұсқасын шығарды.
In 2014 the film was digitally restored and re edited to be as close as possible to the director's original vision and world premiered at the 67th Cannes Film Festival. The US premiere took place on 20 September 2014 at The academy at Los Angeles County Museum of Art (LACMA) and was introduced by Martiros Vartanov. The East Coast premiere took place at the 52nd New York Film Festival on 2 October 2014, and was introduced by Scorsese. The restoration was completed by Martin Scorsese's Film Foundation in conjunction with Cineteca di Bologna, and was, described by critic and Toronto festival programmer James Quandt as "a cinematic Holy Grail". and an American release by Criterion with Mikhail Vartanov's 1969 documentary The Color of Armenian Land on 17 April 2018.
Дастан айту және "Таблеу Вивант"
Паражанов "Гранаттың түсі" фильмінде әңгіме айтуға дәстүрлі емес көзқарас танытады. Дәстүрлі повестволық құрылымды ұстанудың орнына, ол ақын Саят Нованың өмірі мен шығармашылығының мәнін жеткізу үшін визуалды тұрғыдан әсерлі және мұқият құрастырылған тірі картиналар (tableaux vivants) сериясын таңдайды. Нәтижесінде өнер, мәдениет және руханиятты зерттейтін визуалды түрде тартымды және символдық мағынасы мол туынды пайда болады. Осы "тірі картиналарға" қызығушылық қосатын нәрсе – олардың Паражановтың жеке өмірлік тәжірибесінен алған шабыты, бұл туралы Лия Фельдман "Аяқталған кеңестік (ұлттық) идеологияның әсері: Паражанов және махаббат" атты мақаласында айтады. Фельдман кинодағы тірі картинаның, Паражановтың өзінің түрмеде отырған кезімен байланысты, кескіндеме, мүсін және театр өнерінің тоғысуына негізделгенін атап көрсетеді. Ол тірі тұлғаларды статикалық композицияларда бейнелейді, қозғалыс пен тыныштық арасындағы динамикамен ойнайды, сондай-ақ жанды нысандар мен жансыз заттар арасындағы өзара әрекеттесуді көрсетеді. Фельдман режиссердің жазықтыққа, текстураға және бетке деген құштарлығының, сондай-ақ күнделікті жансыз заттарды көркемдік нысандар ретінде жандандыруды зерттеуінің оның түрмеде өткізген уақытына қатысты екенін де айтады. Фильмдегі әрбір көрініс мұқият жасалған, ол тірі сурет немесе фотосурет сияқты көрінуі үшін актерлер визуалды түрде әсерлі поздарда стратегиялық түрде орналастырылған. Әрбір тірі картинаның композициясы армян жарық қолжазбалары мен діни өнерінде кездесетін көркемдік эстетикаға да нақты сілтеме жасайды.
Parajanov takes an unconventional approach to storytelling in The Color of Pomegranates. Rather than adhering to a traditional narrative structure, he opts for a series of visually captivating and carefully composed tableaux vivants to capture the essence of the poet Sayat Nova's life and creations. The outcome is a visually enchanting and symbolically rich exploration of art, culture, and spirituality. What adds a layer of intrigue to these "tableaux" is their inspiration from Parajanov's own life experiences, as highlighted by Leah Feldman in her article Strange Love: Parajanov and the Affects of Late Soviet (Inter)nationalisms. Feldman notes that the cinematic tableau vivant, marked by Parajanov's personal incarceration, draws upon the convergence of painting, sculpture, and theatrical arts. It depicts live subjects in static compositions, playing with the dynamics between movement and stillness, as well as the interplay between animate subjects and inanimate objects. Feldman further argues that the director's fascination with flatness, texture, and surface, as well as his exploration of the animation of everyday inanimate objects as artistic subjects, is rooted in his time in prison. Each scene in the film is meticulously crafted to mirror a living painting or photograph, with actors strategically posed in visually arresting ways. The composition of each tableau is also a deliberate nod to the visual aesthetics found in Armenian illuminated manuscripts and religious art.
Фильмдегі қиянат
Фильмге кейінірек гомосексуалдық және андрогиндік бейнелер тән. Мысалы, басты актриса Софико Чиаурели ақын мен оның жарының рөлін ойнайды; әйелдік пен ерлік символы саналатын сиырғақ қабығы мен қауырсын сияқты бейнелер бірнеше кейіпкерлер бірдей қолданады; ал жас ақынның сексуалдық оянуы моншада жалаңаш ерлер мен әйелдердің денелерін көргенде болады. Бұл Паражановтың жеке өмірімен байланысты, өйткені ол Грузияда (1948) және Украинада (1973, Ресейде түрмеге қамалған) гомосексуалистік әрекеттері үшін бірнеше рет сотталған. Бұл демографиялық алаңдаушылықтар мен сталиндік идеологиялық негізде гомосексуалистерге қатысты кемсітушілікке әкелді: ол ұжымдық кеңестік құндылықтарға қауіп төндіретін әлеуметтік ауру деп есептелді. Осылайша, бұл андрогинияны фильмдегі әрмен, грузин, украин және орыс мәдениеттерінің элементтерін өріп, мемлекеттік идеологиямен сіңірілген дәстүрлі этникалық біртүтастықты бұзумен паралель қарастыруға болады.
The film is further characterized by queer and androgynous imagery. For example, the main actress Sofiko Chiaureli plays both the Poet and his lover; imagery like the conch shell and feather, symbols of the female and male respectively, are used in tandem by multiple characters; and the young poet’s sexual awakening comes when he sees nude male and female bodies in the bath house. This is in line with Parajanov’s own life, as he was convicted for homosexual acts, as well as nationalism, multiple times in Georgia (1948) and Ukraine (1973, imprisoned in Russia), which discriminated against homosexual people due to demographic concerns and a Stalinist ideological basis: it was seen as a social disease that threatened the collective Soviet ethos. Thus, this androgyny can be read as parallel to the film’s disruption of the traditional ethnic unity, permeated by state ideology, which it accomplishes by interweaving facets of Armenian, Georgian, Ukrainian, and Russian cultural traditions.
Халықтық мәдениетке әсер ету
Мадоннаның 1995 жылғы «Bedtime Story» музыкалық видеосы фильмнің кейбір мазмұнын қайта жасайды (мысалы, едендегі пентаграммада жатырғы күйде жатқан кішкентай баланың суреті, ересек адам оны жамылғымен жабады, сондай-ақ жалаңаяқ аяқ жазулы тақтадағы жүзімді басады), және бейнебаяндағы түстер мен сюрреалистік өнер тудырған басқа да көркемдік шабыттарды қамтиды. 2015 жылы Николас Жаар рұқсатсыз «Pomegranates» альбомын шығарды, ол фильмге «балама саундтрек» деп сипатталды. 2017 жылдың 22 ақпанында Лос-Анджелестегі Cinefamily кинотеатрында Жаардың тікелей орындауымен фильмнің көрсетілімі жоспарланған, бірақ Паражанов Вартанов институты мен The Film Foundation фильмді Паражанов қалағандай көрсетпейтініне қарсылық білдіргенімен, орындау түпнұсқа саундтрекпен ауыстырылды. 2020 жылдың қыркүйек айында шыққан Леди Гаганың «911» музыкалық видеосы фильмнің айқын ықпалында жасалған.
Madonna's 1995 music video Bedtime Story restages some content from the movie (such as the scene of a young child lying in a fetal position on a pentagram on the floor while an adult covers it with a blanket, and another where a naked foot crushes a bunch of grapes lying on an inscribed tablet), among other artistic inspiration depicting dreams and surrealist artwork in the video. Without permission, Nicolas Jaar released the album Pomegranates, described as an "alternative soundtrack" for the movie, in 2015. A screening of the film with a live performance by Jaar was scheduled at Cinefamily in Los Angeles for February 22, 2017, but the performance was replaced with the original soundtrack due to objections from the Parajanov Vartanov Institute and The Film Foundation that the live performance would not present the film as Parajanov intended it. Lady Gaga's "911" music video released in September 2020 is openly influenced by the movie.