Кіріспе

Бенгал грамматикасы (Bangla Bækôrôn) – бенгал тілінің морфологиясы мен синтаксисін зерттейтін ғылым. Бенгал тілі – Үндістан субконтинентінде сөйленетін үнді-еуропалық тіл. Бенгал тілінде екі түрі бар екенін ескерсек: চলিত ভাষা (cholito bhasha) және সাধু ভাষা (shadhu bhasha), төменде талқыланған грамматика толығымен тек চলিত (cholito) түріне ғана қатысты. Шадху бхаша көне деп есептеледі және қазіргі кезде жазуда да, күнделікті сөйлесуде де қолданылмайды. Бенгал тілі көбінесе бенгал әрпімен жазылса да, оның айтылуын көрсету үшін латын әрпімен жазу схемасы да қолданылады.

Сифаттар

Бенгал тілінде сын есімдер кейс, жыныс немесе сан бойынша өзгермейді және олар өзгертетін зат есімнің алдына қойылады. Кейбір сын есімдер өз қарсылықтарын «অ» (дауыссыз әріптер алдында) немесе «অন» (дауысты әріптер алдында) префиксін қосу арқылы жасайды: мысалы, «সম্ভব» (sômbhôb, "мүмкін") сөзінің қарсылығы «অসম্ভব» (asômbhôb, "мүмкін емес") болып табылады. Демонстративтік сын есімдер – осы және сол – сәйкесінше «এই» және «ওই» сөздерімен беріледі, ал одан кейін келетін зат есімге анықталған артикль қосылады. Олардың көпше түрі (бұл/сол) өзгермейді, көпшелік анықталған артикльмен немесе жіктеуішпен білдіріледі. Осылайша, «осы кітап» «এই বইটি» деп аударылады, ал «сол кітаптар» «ওই বইগুলো» деп аударылады.

Іс-әрекеттер

Бенгал тіліндегі етістіктер өте иілімді және тек бірнеше ерекшелікпен тұрақты. Олар түбірден және жұрнақтан тұрады; бенгал сөздіктерінде олар дәстүрлі түрде "етістік есім" түрінде тізімделеді, ол әдетте түбірге a қосу арқылы жасалады: мысалы, করা (kôra, істеу) түбірден құрылады কর. Түбір дауысты немесе дауыссыз дыбыспен аяқталуы мүмкін. Етістіктер уақыт және тұлға бойынша жұрнақтардың өзгеруі арқылы жіктеледі, олар барлық етістіктер үшін көбінесе бірдей болады. Дегенмен, түбірдегі дауысты дыбыс "дауысты үйлесім" деп аталатын құбылыстың бөлігі ретінде жиі өзгеруі мүмкін, онда бір дауысты дыбыс сөз ішіндегі басқа дауысты дыбыстардың әсерінен көбірек үйлесімді естіледі. Мысалы, "жазу" етістігі, түбірі lekh: লেখো (lekho, сендер жазыңдар), бірақ сондай-ақ লিখি (likhi, біз жазамыз). Жалпы, келесі өзгерістер болады: ô → o, o → u, æ → e, e → i және a → e (соңғысы тек толық уақытта), сөздік есімде бірінші дауысты дыбыс болса, ал кейбір жіктелулерде екіншісі қолданылады. Сонымен қатар, беру (dêoa) және алу (nêoa) етістіктері e, i, a және æ дыбыстарын ауыстырады. Егер етістіктер түбірдегі дауысты дыбысқа қарай жіктелетін болса және түбір дауыссыз немесе дауысты дыбыспен аяқталса, онда көптеген етістіктерді орналастыруға болатын тоғыз негізгі класс бар; бір классқа жататын барлық етістіктер бірдей үлгіні сақтайды. Осы класс әрқайсысынан прототип етістік сол класс үшін жіктелуді көрсету үшін қолданылады; түбірдегі дауысты дыбыстың өзгеруін көрсету үшін қалың шрифт қолданылады. Сонымен қатар, যাওয়া (jaoa, бару) сияқты ережеден тыс етістіктер бар, олар кейбір жіктелулерде түбірдегі бірінші дауыссыз дыбысты өзгертеді, немесе болашақ, қазіргі прогрессивті, жай өткен және әдеттегі өткен шақтарда түбірге қосымша i дыбысын қосатын চাওয়া (chaoa, қалау) сияқты етістіктер бар. Көптеген басқа Үнді-Арий тілдерінде (хинди немесе маратхи сияқты) есімдерді таңдамалы көмекші етістіктермен біріктіру арқылы етістіктерге айналдыруға болады. Бенгал тілінде ең көп қолданылатын мұндай көмекші етістік - করা (kôra, істеу); осылайша, әзіл сияқты етістіктер әзілдің (রসিকতা) есімдік түрін жасау үшін істеу (করা) етістігімен біріктіріледі, нәтижесінде রসিকতা করা пайда болады. Мұндай етістіктерді жіктегенде, мұндай етістіктің есімдік бөлігі өзгеріссіз қалады, сондықтан алдыңғы мысалда, тек করা етістігі ғана иілімделеді немесе жіктеледі (мысалы: "Мен әзіл айтамын" "আমি রসিকতা করব" болады; уақыт туралы толығырақ төменде қараңыз). Басқа көмекші етістіктерге দেওয়া және নেওয়া жатады, бірақ করা етістігі кеңінен қолданылады, өйткені ол тікелей аудармасы болса да, шетелдік етістіктермен біріктіріліп, етістіктің жергілікті нұсқасын жасауға мүмкіндік береді. Көбінесе бұл ағылшын тіліндегі етістіктермен жасалады: мысалы, "дауыс беру" көбінесе ভোট দেওয়া (bhot dæoa, мұнда bhot "vote" сөзінің транслитерациясы) деп аталады.

Жеке тұлға

Етістіктер тұлға және құрмет көрсету үшін жіктеледі, бірақ сан үшін жіктелмейді. Олардың бес түрі бар: бірінші тұлға, екінші тұлға (өте жақын), екінші тұлға (жақын), үшінші тұлға (жақын) және екінші/үшінші тұлға (әдепті). Барлық мысал келтірілген жіктелу үлгілері үшін бірдей үлгілік есімдіктер қолданылады: ami, tui (түй), tumi (তুমি), she (се) және apni (আপনি). Олардың көпше түрі: amra (আমরা), tora (তোরা), tomra (তোমরা), tara (তারা) және apnara (আপনারা).

Жеке тұлғасыз құрылымдар

Көптеген қолданыстағы сөйлем құрылымдары, мысалы, міндеттілік, қажеттілік және мүмкіндіктерді білдіретін ("Мен керек", "Біз міндеттіміз", "Ол тиіс" және т.б.) бенгал тілінде нақты есімдерсіз құрылады; оның орнына есім жіберіліп қалады немесе көбінесе иелік септігіне (генетивке) ауыстырылады. Бұл әдетте этистік зат есімді (немесе кейбір жағдайларда этистік инфинитивті) басқа есімдермен немесе этистіктермен бірге қолдану арқылы жасалады. Міндеттілік этистік инфинитиві мен "болу" (быть) деген мағынаны білдіретін "хова" сөзінің үшінші жақ түрімен (кез келген уақытта, бірақ қазіргі уақытта болашақ шақ жалғауы қолданылады) және есімнің барыс септігінде (объективті жағдайда) білдіріледі. Мысалы: আমাকে খেতে হবে ("Мен жеуге тиіспін"; হবে – "хова" сөзінің болашақ шақтағы түрі). Қажеттілік этистік зат есім мен "қажеттілік" деген мағынаны білдіретін "dôrkar" сөзімен және есімнің иелік септігінде қолдану арқылы білдіріледі. Мысалы: আমার কথা বলা দরকার ("Маған сөйлеу қажет"). "Тиіс", "қажет" немесе "міндетті" деген мағынаны білдіретін құрылымдар этистік зат есім мен "жеткілікті", "орынды" деген мағынаны білдіретін "uchit" сөзімен және есімнің иелік септігінде жасалады. Мысалы: আমাদের যাওয়া উচিত ("Біздің баруымыз керек").

Пассивті

Кез келген белсенді етістікті, сол етістіктің сөздік есімдік түріне көмекші হওয়া қосу арқылы пассивті етістікке айналдыруға болады. Ғаріз жұрнағы ғана, әртүрлі уақыттар үшін үшінші тұлғаның жұпталуларын қолдана отырып, жұпталады. Мысалы: "жеу" деген খাওয়া, демек "желіну" деген খাওয়া হওয়া болады; болашақ уақытта "желінеді" деп খাওয়া হবে дейміз, мұнда হবে – болашақ уақытта হওয়া етістігінің үшінші тұлғаға жұпталуы (уақыттар туралы толық ақпарат төменде).

Себеп-салдар

Көптеген етістіктер (барлық етістіктердің себептік формасы бола бермейді) оларға -ন/নো жұрнағын қосу арқылы себептік етістікке айналдырылуы мүмкін. Мысалы, "істеу" - করা, ол -নো жұрнағын алып, করানো, яғни "істеуге мәжбүрлеу" болады. Мұндай себептік етістіктің түбірі – оны жіктеу кезінде қолданылатын түбір етістіктің етістік атау түрі (করা болған жағдайда, করানো үшін). Көбінесе мұндай түбірлер уақыт бойынша жіктеліп жатқанда дауыстылары өзгермейді. Дегенмен, толыққанды есімшеде (сонымен қатар, толыққанды уақыттарда) түбірдің соңғы "a" әрпі алынып тасталады, "iye" жұрнағы қосылады және түбір дауыстысы өзгереді, ал екінші жаққа қаратып айтылатын жақын болашақ бұйрық сөз сол күйінде қалады, бірақ "iye" емес, "iyo" қолданылады.

Қатты

Бенгал тілінде төрт қарапайым уақыт бар: қазіргі уақыт, өткен уақыт, шартты немесе әдеттегі өткен уақыт және болашақ уақыт. Бұл көңіл-күй және аспектілермен бірігіп, күрделірек жіктемелерді құрайды: мысалы, толыққан уақыттар толыққан пішімдерді тиісті уақыт жұрнақтарымен біріктіру арқылы жасалады.

Қалыптылығы

Бенгал тіліндегі етістіктерде үш аспект болады: қарапайым аспект, прогрессивті/үздіксіз аспект және кемелді аспект. Прогрессивті аспектті көрсету үшін, етістіктің түбірі дауыссыз әріппен аяқталса ছ, дауысты әріппен аяқталса চ্ছ префиксімен қатар, сосын реттеліп алынған уақыт жұрнақтары қосылады, ал кемелді аспектті білдіру үшін кемелді есім сөз қолданылады. Бұл аспектілер төменде сипатталған уақыттармен біріктіріліп, мүмкін болатын әртүрлі етістік формаларын құрайды.